૨. ભૂતગામવગ્ગો

૧. ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના

ભૂતગામવગ્ગસ્સ પઠમે ભૂતગામપાતબ્યતાયાતિ એત્થ ભવન્તિ અહેસુઞ્ચાતિ ભૂતા, જાયન્તિ વડ્ઢન્તિ જાતા વડ્ઢિતા ચાતિ અત્થો. ગામોતિ રાસિ, ભૂતાનં ગામો, ભૂતા એવ વા ગામોતિ ભૂતગામો, પતિટ્ઠિતહરિતતિણરુક્ખાદીનમેતં અધિવચનં. પાતબ્યસ્સ ભાવો પાતબ્યતા, છેદનભેદનાદીહિ યથારુચિ પરિભુઞ્જિતબ્બતાતિ અત્થો, તસ્સં ભૂતગામપાતબ્યતાય, નિમિત્તત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં, ભૂતગામપાતબ્યતાહેતુ ભૂતગામસ્સ છેદનાદિપચ્ચયા પાચિત્તિયન્તિ અત્થો. તસ્મા યો ભિક્ખુ પથવિઉદકપાકારાદીસુ યત્થકત્થચિ જાતં અસુક્ખં અન્તમસો અતિસુખુમતિણમ્પિ સાસપબીજકસેવાલમ્પિ ઉદ્ધરણચ્છેદનવિજ્ઝનાદીહિ વિકોપેતિ વા પથવિખણને વુત્તનયેન વિકોપાપેતિ વા પાચિત્તિયં આપજ્જતિ.

આળવિયં આળવકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ રુક્ખછિન્દનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, સાણત્તિકં, ભૂતગામતો વિયોજિતમૂલબીજખન્ધબીજફલુબીજઅગ્ગબીજબીજબીજાનં અઞ્ઞતરં ભાજનગતં વા રાસિકતં વા ભૂમિયં રોપિતમ્પિ નિક્ખન્તમૂલમત્તં વા નિક્ખન્તઅઙ્કુરમત્તં વા સચેપિસ્સ વિદત્થિમત્તા પત્તવટ્ટિ નિગ્ગચ્છતિ, અનિક્ખન્તે વા મૂલે નિક્ખન્તે વા મૂલે યાવ અઙ્કુરો હરિતો ન હોતિ, તાવ તં વિકોપેન્તસ્સ દુક્કટં, તથા ભૂતગામબીજગામે વેમતિકસ્સ, અભૂતગામબીજગામે ભૂતગામબીજગામસઞ્ઞિનો ચેવ વેમતિકસ્સ ચ. ઉભયત્થ પન અતથાસઞ્ઞિસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ, અસઞ્ચિચ્ચ અસતિયા અજાનિત્વા વા વિકોપેન્તસ્સ, ‘ઇમં રુક્ખ’ન્તિ એવં અનિયમેત્વા ‘‘રુક્ખં છિન્દ, વલ્લિં છિન્દા’’તિઆદીનિ ભણન્તસ્સ, ‘‘ઇમં પુપ્ફં વા ફલં વા જાન, ઇમં દેહિ, ઇમં આહર, ઇમિના મે અત્થો, ઇમં કપ્પિયં કરોહી’’તિ ભણન્તસ્સ ચ અનાપત્તિ. એવં કપ્પિયવચનેન ભૂતગામતો વિયોજિતં પન બીજજાતં પુન પિ ‘‘કપ્પિયં કરોહી’’તિ કારેત્વાવ પરિભુઞ્જિતબ્બં. એવઞ્હિસ્સ બીજગામપરિમોચનમ્પિ કતં હોતિ.

કપ્પિયં કરોન્તેન પન અગ્ગિના વા નખેન વા સત્થેન વા કત્તબ્બં, અગ્ગિના કરોન્તેન ચ યેન કેનચિ અગ્ગિના એકદેસે ફુસન્તેન ‘કપ્પિય’ન્તિ વત્વાવ કાતબ્બં. સત્થેન કરોન્તેન યસ્સ કસ્સચિ તિખિણસત્થસ્સ અન્તમસો સૂચિનખચ્છેદનાદીનમ્પિ તુણ્ડેન વા ધારાય વા વેધં વા છેદં વા દસ્સેન્તેન તથેવ કાતબ્બં. નખેન કરોન્તેન ઠપેત્વા ગોમહિંસાદીનં ખુરે યેન કેનચિ અપૂતિના મનુસ્સાનં વા તિરચ્છાનાનં વા નખેન અન્તમસો છિન્દિત્વા આહટેનાપિ સત્થે વુત્તનયેનેવ કાતબ્બં. તત્થ સચેપિ બીજાનં પબ્બતમત્તો રાસિ, રુક્ખસહસ્સં વા છિન્દિત્વા એકાબદ્ધં, ઉચ્છૂનં વા મહાભારો બન્ધિત્વા ઠપિતો હોતિ, એકસ્મિં બીજે વા રુક્ખસાખાય વા ઉચ્છુમ્હિ વા કપ્પિયે કતે સબ્બં કતં હોતિ. ઉચ્છું ‘‘કપ્પિયં કરિસ્સામી’’તિ તેહિ સદ્ધિં બદ્ધં દારુકં વિજ્ઝતિ, વટ્ટતિયેવ. સચે પન યાય વલ્લિયા ભારો બદ્ધો, તં વિજ્ઝતિ, ન વટ્ટતિ. મરિચપક્કાદીહિ મિસ્સેત્વા ભત્તં આહરન્તિ, ‘‘કપ્પિયં કરોહી’’તિ વુત્તે સચેપિ ભત્તસિત્થે વિજ્ઝતિ, વટ્ટતિયેવ, તિલતણ્ડુલેસુપિ એસેવ નયો. યાગુયા પક્ખિત્તાનિ પન એકાબદ્ધાનિ હુત્વા ન સન્તિટ્ઠન્તિ, તત્થ એકેકં વિજ્ઝિત્વાવ કાતબ્બં. કપિટ્ઠફલાદીનં અન્તો મિઞ્જં કટાહં મુઞ્ચિત્વા સઞ્ચરતિ, ભિન્દાપેત્વા કપ્પિયં કારેતબ્બં. એકાબદ્ધા ચે, કટાહેપિ કાતું વટ્ટતિ. યં પન ફલં તરુણં હોતિ અબીજં યઞ્ચ નિબ્બત્તબીજં બીજં અપનેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં, તત્થ કપ્પિયકરણકિચ્ચં નત્થિ. ભૂતગામો, ભૂતગામસઞ્ઞિતા, વિકોપનં વા વિકોપાપનં વાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પથવિખણનસદિસાનેવાતિ.

ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદવણ્ણના

દુતિયે યમત્થં સઙ્ઘમજ્ઝે વિનયધરો પુચ્છતિ, તતો અઞ્ઞં વદતીતિ અઞ્ઞવાદકો, અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણસ્સેતં નામં. વિહેસતીતિ વિહેસકો, તુણ્હીભાવસ્સેતં નામં, તસ્મિં અઞ્ઞવાદકે વિહેસકે. પાચિત્તિયન્તિ વત્થુદ્વયે પાચિત્તિયદ્વયં વુત્તં. તસ્મા યો ભિક્ખુ સાવસેસં આપત્તિં આપન્નો સઙ્ઘમજ્ઝે અનુયુઞ્જિયમાનો તં ન કથેતુકામો અઞ્ઞેન વચનેન અઞ્ઞં છાદેન્તો તથા તથા વિક્ખિપતિ, યો ચ તુણ્હીભાવેન વિહેસેતિ, તેસં યં ભગવતા અઞ્ઞવાદકકમ્મઞ્ચેવ વિહેસકકમ્મઞ્ચ અનુઞ્ઞાતં, તસ્મિં સઙ્ઘેન કતે પુન તથા કરોન્તાનં પાચિત્તિયં.

કોસમ્બિયં છન્નત્થેરં આરબ્ભ અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, ધમ્મકમ્મે તિકપાચિત્તિયં, અધમ્મકમ્મે તિકદુક્કટં, અનારોપિતે પન અઞ્ઞવાદકે વા વિહેસકે વા તથા કરોન્તસ્સ દુક્કટમેવ. આપત્તિં આપન્નભાવં વા અજાનન્તસ્સ ‘‘કિં તુમ્હે ભણથા’’તિ પુચ્છતો, ગેલઞ્ઞેન વા, ‘‘સઙ્ઘસ્સ ભણ્ડનાદીનિ વા ભવિસ્સન્તિ, અધમ્મેન વા વગ્ગેન વા નકમ્મારહસ્સ વા કમ્મં કરિસ્સન્તી’’તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ન કથેન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. ધમ્મકમ્મેન આરોપિતતા, આપત્તિયા વા વત્થુના વા અનુયુઞ્જિયમાનતા, છાદેતુકામતાય અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણં વા તુણ્હીભાવો વાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનિ, ઇદં પન સિયા કિરિયં, સિયા અકિરિયં, દુક્ખવેદનઞ્ચ હોતીતિ.

અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદવણ્ણના

તતિયે યેન વચનેન ઉજ્ઝાપેન્તિ ‘‘છન્દાય ઇત્થન્નામો ઇદં નામ કરોતી’’તિઆદીનિ વદન્તા ઉપસમ્પન્નં સઙ્ઘેન સમ્મતં સેનાસનપઞ્ઞાપકાદિભેદં તસ્સ અયસકામા હુત્વા ભિક્ખૂહિ અવજાનાપેન્તિ, અવઞ્ઞાય ઓલોકાપેન્તિ, લામકતો વા ચિન્તાપેન્તિ, તં વચનં ઉજ્ઝાપનકં. યેન ચ તથેવ વદન્તા ખિય્યન્તિ, સબ્બત્થ તસ્સ અવણ્ણં પકાસેન્તિ, તં ખિય્યનકં, તસ્મિં ઉજ્ઝાપનકે ખિય્યનકે. પાચિત્તિયન્તિ વત્થુદ્વયે પાચિત્તિયદ્વયં વુત્તં. તસ્મા યો સમ્મતસ્સ ભિક્ખુનો અયસકામતાય ઉપસમ્પન્નસ્સ વદન્તો ઉજ્ઝાપેતિ વા ખિય્યતિ વા, તસ્સ પાચિત્તિયં હોતિ.

રાજગહે મેત્તિયભૂમજકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ ઉજ્ઝાપનખિય્યનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, યં તસ્સ ઉપસમ્પન્નસ્સ સમ્મુતિકમ્મં કતં, તસ્મિં ધમ્મકમ્મે તિકપાચિત્તિયં, અધમ્મકમ્મે તિકદુક્કટં, અનુપસમ્પન્નસ્સ પન સન્તિકે તથા ભણન્તસ્સ, અસમ્મતસ્સ ચ અવણ્ણં યસ્સ કસ્સચિ સન્તિકે ભણન્તસ્સ, અનુપસમ્પન્નસ્સ પન સમ્મતસ્સ વા અસમ્મતસ્સ વા અવણ્ણં યસ્સ કસ્સચિદેવ સન્તિકે ભણન્તસ્સ ચ દુક્કટમેવ. પકતિયાવ છન્દાદિવસેન કરોન્તં ઉજ્ઝાપેન્તસ્સ વા ખિય્યન્તસ્સ વા, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. ધમ્મકમ્મેન સમ્મતતા, ઉપસમ્પન્નતા, અગતિગમનાભાવો, તસ્સ અવણ્ણકામતા, યસ્સ સન્તિકે વદતિ, તસ્સ ઉપસમ્પન્નતા, ઉજ્ઝાપનં વા ખિય્યનં વાતિ ઇમાનેત્થ છ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનિ, ઇદં પન દુક્ખવેદનમેવાતિ.

ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

ચતુત્થે સઙ્ઘિકન્તિ સઙ્ઘસ્સ સન્તકં. મઞ્ચાદીસુ યોકોચિ મઞ્ચસઙ્ખેપેન કતો સબ્બોપિ મઞ્ચોયેવ, પીઠેપિ એસેવ નયો. યેન કેનચિ પન ચોળેન વા કપ્પિયચમ્મેન વા છવિં કત્વા ઠપેત્વા મનુસ્સલોમં તાલીસપત્તઞ્ચ યેહિ કેહિચિ લોમપણ્ણતિણવાકચોળેહિ પૂરેત્વા કતસેનાસનં ભિસીતિ વુચ્ચતિ. તત્થ નિસીદિતુમ્પિ નિપજ્જિતુમ્પિ વટ્ટતિ, પમાણપરિચ્છેદોપિ ચેત્થ નત્થિ. કોચ્છં પન વાકઉસીરમુઞ્જપબ્બજાદીનં અઞ્ઞતરમયં અન્તો સંવેલ્લિત્વા બદ્ધં હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ વિત્થતં પણવસણ્ઠાનં મજ્ઝે સીહચમ્માદિપરિક્ખિત્તં હોતિ, અકપ્પિયચમ્મં નામેત્થ નત્થિ. સેનાસનઞ્હિ સોવણ્ણમયમ્પિ વટ્ટતિ. અજ્ઝોકાસેતિ એત્થ યે અવસ્સિકસઙ્કેતા વસ્સાનમાસાતિ એવં અસઞ્ઞિતા અટ્ઠ માસા, તે ઠપેત્વા ઇતરેસુ ચતૂસુ માસેસુ સચેપિ દેવો ન વસ્સતિ. તથાપિ પકતિઅજ્ઝોકાસે ચ ઓવસ્સકમણ્ડપે ચ સન્થરિતું ન વટ્ટતિ. યત્થ પન હેમન્તે વસ્સતિ, તત્થ અપરેપિ ચત્તારો માસે ન વટ્ટતિ. ગિમ્હે પન સબ્બત્થ વિગતવલાહકં વિસુદ્ધં નભં હોતિ, તસ્મા તદા કેનચિદેવ કરણીયેન ગચ્છતિ, વટ્ટતિ. કાકાદીનં નિબદ્ધવાસરુક્ખમૂલે પન કદાચિપિ ન વટ્ટતિ. ઇતિ યત્થ ચ યદા ચ સન્થરિતું ન વટ્ટતિ, તં સબ્બમિધ અજ્ઝોકાસસઙ્ખમેવ ગતન્તિ વેદિતબ્બં.

સન્થરિત્વાતિ તથારૂપે ઠાને અત્તનો વા પરસ્સ વા અત્થાય સન્થરિત્વા. અઞ્ઞસ્સત્થાય સન્થતમ્પિ હિ યાવ સો તત્થ ન નિસીદતિ, ‘ગચ્છ ત્વ’ન્તિ વા ન ભણતિ, તાવ સન્થારકસ્સેવ ભારો. સન્થરાપેત્વાતિ અનુપસમ્પન્નેન સન્થરાપેત્વા. એતદેવ હિ તસ્સ પલિબોધો હોતિ, ઉપસમ્પન્નેન સન્થતં સન્થારકસ્સેવ ભારો, તઞ્ચ ખો યાવ આણાપકો તત્થ ન નિસીદતિ, ‘ગચ્છ ત્વ’ન્તિ વા ન ભણતિ. યસ્મિઞ્હિ અત્તના સન્થરાપિતે વા પકતિસન્થતે વા ઉપસમ્પન્નો નિસીદતિ, સબ્બં તં નિસિન્નસ્સેવ ભારો, તસ્મા સન્થરાપિતન્ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. તં પક્કમન્તો નેવ ઉદ્ધરેય્ય, ન ઉદ્ધરાપેય્યાતિ અત્તના વા ઉદ્ધરિત્વા પતિરૂપે ઠાને ન ઠપેય્ય, પરેન વા તથા ન કારાપેય્ય. અનાપુચ્છં વા ગચ્છેય્યાતિ યો ભિક્ખુ વા સામણેરો વા આરામિકો વા લજ્જી હોતિ, અત્તનો પલિબોધં વિય મઞ્ઞતિ, તથારૂપં અનાપુચ્છિત્વા તં સેનાસનં તસ્સ અનિય્યાતેત્વા નિરપેક્ખો ગચ્છતિ, થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતં અતિક્કમેય્ય, તસ્સ એકેન પાદેન લેડ્ડુપાતાતિક્કમે દુક્કટં, દુતિયપાદાતિક્કમે પાચિત્તિયં. ભોજનસાલાય ઠિતો પન ‘‘અસુકસ્મિં નામ દિવાવિહારટ્ઠાને પઞ્ઞપેત્વા ગચ્છાહી’’તિ પેસેત્વા તતો નિક્ખમિત્વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તો પાદુદ્ધારેન કારેતબ્બો.

સાવત્થિયં સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ સન્થતં અનુદ્ધરિત્વા અનાપુચ્છં પક્કમનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, પુગ્ગલિકે તિકદુક્કટં, ચિમિલિકં વા ઉત્તરત્થરણં વા ભૂમત્થરણં વા તટ્ટિકં વા ચમ્મક્ખણ્ડં વા પાદપુઞ્છનં વા ફલકપીઠં વા યં વા પનઞ્ઞં કઞ્ચિ દારુભણ્ડં મત્તિકાભણ્ડં અન્તમસો પત્તાધારકમ્પિ વુત્તલક્ખણે અજ્ઝોકાસે ઠપેત્વા ગચ્છન્તસ્સ દુક્કટમેવ. આરઞ્ઞકેન પન અસતિ અનોવસ્સકે સબ્બં રુક્ખે લગ્ગેત્વાપિ યથા વા ઉપચિકાહિ ન ખજ્જતિ, એવં કત્વાપિ ગન્તું વટ્ટતિ. અબ્ભોકાસિકેન પન ચીવરકુટિકં કત્વાપિ રક્ખિતબ્બં. અત્તનો સન્તકે, વિસ્સાસિકપુગ્ગલિકે, ઉદ્ધરણાદીનિ કત્વા ગમને, ઓતાપેન્તસ્સ, ‘‘આગન્ત્વા ઉદ્ધરિસ્સામી’’તિ ગચ્છતો, વુડ્ઢતરા ઉટ્ઠાપેન્તિ, અમનુસ્સો તત્થ નિસીદતિ, કોચિ ઇસ્સરો ગણ્હાતિ, સીહાદયો તં ઠાનં આગન્ત્વા તિટ્ઠન્તિ, એવં સેનાસનં પલિબુદ્ધં હોતિ, તથા પલિબુદ્ધે વા સેનાસને, જીવિતબ્રહ્મચરિયન્તરાયકરાસુ આપદાસુ વા ગચ્છન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. મઞ્ચાદીનં સઙ્ઘિકતા, વુત્તલક્ખણે દેસે સન્થરણં વા સન્થરાપનં વા, અપલિબુદ્ધતા, આપદાય અભાવો, નિરપેક્ખતા, લેડ્ડુપાતાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ છ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમકથિનસદિસાનેવ, ઇદં પન કિરિયાકિરિયન્તિ.

પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

પઞ્ચમે વિહારેતિ ગબ્ભે વા અઞ્ઞતરસ્મિં વા સબ્બપરિચ્છન્ને વુત્તસેનાસને. સેય્યન્તિ સેય્યા નામ ભિસી ચિમિલિકા ઉત્તરત્થરણં ભૂમત્થરણં તટ્ટિકા ચમ્મક્ખણ્ડો નિસીદનં પચ્ચત્થરણં તિણસન્થારો પણ્ણસન્થારોતિ વુત્તં. તત્થ ચિમિલિકા નામ પરિકમ્મકતાય ભૂમિયા વણ્ણાનુરક્ખણત્થં કતા. ઉત્તરત્થરણં નામ મઞ્ચપીઠાદીનં ઉપરિ અત્થરિતબ્બયુત્તકં પચ્ચત્થરણં. ભૂમત્થરણં નામ ચિમિલિકાય સતિ તસ્સા ઉપરિ, અસતિ સુદ્ધભૂમિયં અત્થરિતબ્બા કટસારકાદિ વિકતિ. તટ્ટિકા નામ તાલપણ્ણાદીહિ કતતટ્ટિકા. ચમ્મક્ખણ્ડો નામ યંકિઞ્ચિ ચમ્મં, સીહચમ્માદીનઞ્હિ પરિહરણેયેવ પરિક્ખેપો, સેનાસનપરિભોગે પન અકપ્પિયચમ્મં નામ નત્થિ. પચ્ચત્થરણં નામ પાવારો કોજવોતિ એત્તકમેવ, સેસં પાકટમેવ. ઇતિ ઇમાસુ દસસુ સેય્યાસુ એકમ્પિ સેય્યં અત્તનો વસ્સગ્ગેન ગહેત્વા વુત્તલક્ખણે વિહારે સન્થરિત્વા વા સન્થરાપેત્વા વા યો ભિક્ખુ દિસંગમિકો યથા ઠપિતં ઉપચિકાહિ ન ખજ્જતિ, તથા ઠપનવસેન નેવ ઉદ્ધરેય્ય, ન ઉદ્ધરાપેય્ય, પુરિમસિક્ખાપદે વુત્તનયેન અનાપુચ્છં વા ગચ્છેય્ય, તસ્સ પરિક્ખિત્તસ્સ આરામસ્સ પરિક્ખેપં, અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારં અતિક્કમન્તસ્સ પઠમપાદે દુક્કટં, દુતિયપાદે પાચિત્તિયં. યત્થ પન ઉપચિકાસઙ્કા નત્થિ, તતો અનાપુચ્છાપિ ગન્તું વટ્ટતિ, આપુચ્છનં પન વત્તં.

સાવત્થિયં સત્તરસવગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ સઙ્ઘિકે વિહારે સેય્યં સન્થરિત્વા અનુદ્ધરિત્વા અનાપુચ્છા પક્કમનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, પુગ્ગલિકે તિકદુક્કટં, વુત્તલક્ખણસ્સ પન વિહારસ્સ ઉપચારે બહિ આસન્ને ઉપટ્ઠાનસાલાય વા અપરિચ્છન્નમણ્ડપે વા પરિચ્છન્ને વાપિ બહૂનં સન્નિપાતભૂતે રુક્ખમૂલે વા સન્થરિત્વા વા સન્થરાપેત્વા વા, મઞ્ચપીઠઞ્ચ વિહારે વા વુત્તપ્પકારે વિહારૂપચારે વા સન્થરિત્વા વા સન્થરાપેત્વા વા ઉદ્ધરણાદીનિ અકત્વા ગચ્છન્તસ્સ દુક્કટમેવ. અત્તનો સન્તકે, વિસ્સાસિકપુગ્ગલિકે, ઉદ્ધરણાદીનિ કત્વા, પુરિમનયેનેવ પલિબુદ્ધં છડ્ડેત્વા ગમને, યો ચ ‘‘અજ્જેવ આગન્ત્વા પટિજગ્ગિસ્સામી’’તિ એવં સાપેક્ખો નદિપારં વા ગામન્તરં વા ગન્ત્વા યત્થસ્સ ગમનચિત્તં ઉપ્પન્નં, તત્થેવ ઠિતો કઞ્ચિ પેસેત્વા વા આપુચ્છતિ, નદિપૂરરાજચોરાદીસુ વા કેનચિ પલિબુદ્ધો ન સક્કોતિ પચ્ચાગન્તું, તસ્સ ચ, આપદાસુ ચ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. વુત્તલક્ખણસેય્યા, તસ્સા સઙ્ઘિકતા, વુત્તલક્ખણે વિહારે સન્થરણં વા સન્થરાપનં વા, અપલિબુદ્ધતા, આપદાય અભાવો, અનપેક્ખસ્સ દિસાપક્કમનં, ઉપચારસીમાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ સત્ત અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અનન્તરસિક્ખાપદે વુત્તનયાનેવાતિ.

દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

છટ્ઠે જાનન્તિ ‘‘અનુટ્ઠાપનીયો અય’’ન્તિ જાનન્તો, તેનેવસ્સ પદભાજને ‘‘વુડ્ઢો’તિ જાનાતિ, ‘ગિલાનો’તિ જાનાતિ, ‘સઙ્ઘેન દિન્નો’તિ જાનાતી’’તિ (પાચિ. ૧૨૧) વુત્તં. વુડ્ઢો હિ અત્તનો વુડ્ઢતાય અનુટ્ઠાપનીયો, ગિલાનો ગિલાનતાય, સઙ્ઘો પન ભણ્ડાગારિકસ્સ વા ધમ્મકથિકવિનયધરગણવાચકાચરિયાનં વા બહૂપકારતં ગુણવિસિટ્ઠતઞ્ચ સલ્લક્ખેત્વા ધુવવાસત્થાય વિહારં સલ્લક્ખેત્વા સમ્મન્નિત્વા દેતિ, તસ્મા યસ્સ સઙ્ઘેન દિન્નો, સોપિ અનુટ્ઠાપનીયો. પુબ્બુપગતન્તિ પુબ્બં ઉપગતં. અનુપખજ્જાતિ મઞ્ચપીઠાનં વા તસ્સ વા ભિક્ખુનો પવિસન્તસ્સ વા નિક્ખમન્તસ્સ વા ઉપચારં અનુપવિસિત્વા. તત્થ મઞ્ચપીઠાનં તાવ મહલ્લકે વિહારે સમન્તા દિયડ્ઢો હત્થો ઉપચારો, ખુદ્દકે યતો પહોતિ, તતો દિયડ્ઢો હત્થો, તસ્સ પન પવિસન્તસ્સ પાદધોવનપાસાણતો યાવ મઞ્ચપીઠં, નિક્ખમન્તસ્સ મઞ્ચપીઠતો યાવ પસ્સાવટ્ઠાનં, તાવ ઉપચારો. સેય્યં કપ્પેય્યાતિ તસ્સ સમ્બાધં કત્તુકામતાય તસ્મિં ઉપચારે દસસુ સેય્યાસુ એકમ્પિ સન્થરન્તસ્સ વા સન્થરાપેન્તસ્સ વા દુક્કટં, તત્થ નિસીદન્તસ્સ વા નિપજ્જન્તસ્સ વા પાચિત્તિયં, દ્વેપિ કરોન્તસ્સ દ્વે પાચિત્તિયાનિ, પુનપ્પુનં કરોન્તસ્સ પયોગગણનાય પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ અનુપખજ્જ સેય્યકપ્પનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, પુગ્ગલિકે તિકદુક્કટં, વુત્તૂપચારતો વા બહિ, ઉપટ્ઠાનસાલાદિકે વા, વિહારસ્સ ઉપચારે વા, સન્થરણસન્થરાપનેસુપિ નિસજ્જસયનેસુપિ દુક્કટમેવ. અત્તનો વા, વિસ્સાસિકસ્સ વા સન્તકે પન વિહારે સન્થરન્તસ્સ, યો ચ ગિલાનો વા સીતુણ્હપીળિતો વા પવિસતિ, તસ્સ ચ, આપદાસુ ચ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. સઙ્ઘિકવિહારતા, અનુટ્ઠાપનીયભાવજાનનં, સમ્બાધેતુકામતા, ઉપચારે નિસીદનં વા નિપજ્જનં વાતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમપારાજિકસદિસાનેવ, ઇદં પન દુક્ખવેદનમેવાતિ.

અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદવણ્ણના

સત્તમે કુપિતોતિ કુદ્ધો. અનત્તમનોતિ અતુટ્ઠચિત્તો. નિક્કડ્ઢેય્ય વા નિક્કડ્ઢાપેય્ય વા પાચિત્તિયન્તિ એત્થ યે અનેકભૂમકા પાસાદા, અનેકકોટ્ઠકાનિ વા ચતુસ્સાલાનિ, તાદિસેસુ સેનાસનેસુ ગહેત્વા અન્તરા અટ્ઠપેત્વા એકેનેવ પયોગેન અતિક્કામેન્તસ્સ એકં પાચિત્તિયં, ઠપેત્વા ઠપેત્વા નાનાપયોગેહિ અતિક્કામેન્તસ્સ દ્વારગણનાય પાચિત્તિયાનિ, હત્થેન અનામસિત્વા ‘નિક્ખમા’તિ વત્વા વાચાય નિક્કડ્ઢન્તસ્સાપિ એસેવ નયો. નિક્કડ્ઢાપેન્તસ્સ પન ‘નિક્કડ્ઢા’તિ આણત્તમત્તે દુક્કટં, સકિં આણત્તે પન તસ્મિં બહુકેપિ દ્વારે નિક્ખમન્તે ઇતરસ્સ એકમેવ પાચિત્તિયં. સચે પન ‘‘એત્તકાનિ દ્વારાનિ નિક્કડ્ઢાહી’’તિ વા, ‘‘યાવ મહાદ્વારં, તાવ નિક્કડ્ઢાહી’’તિ વા એવં નિયમેત્વા આણત્તો હોતિ, દ્વારગણનાય પાચિત્તિયાનિ.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ ભિક્ખું સઙ્ઘિકા વિહારા નિક્કડ્ઢનવત્થુસ્મિં

પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, સાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, પુગ્ગલિકે તિકદુક્કટં, તસ્સ પરિક્ખારનિક્કડ્ઢને, ઉપટ્ઠાનસાલાદિકા વિહારૂપચારા તસ્સ વા તસ્સ પરિક્ખારસ્સ વા નિક્કડ્ઢને, અનુપસમ્પન્નસ્સ પન અનુપસમ્પન્નપરિક્ખારસ્સ વા વિહારા વા વિહારૂપચારા વા નિક્કડ્ઢને નિક્કડ્ઢાપને ચ દુક્કટમેવ. તઞ્ચ ખો અસમ્બદ્ધેસુ પરિક્ખારેસુ પરિક્ખારગણનાય વેદિતબ્બં. અત્તનો વા, વિસ્સાસિકસ્સ વા સન્તકા વિહારા નિક્કડ્ઢને, સકલસઙ્ઘારામતોપિ ભણ્ડનકારકસ્સ વા તસ્સ પરિક્ખારસ્સ વા નિક્કડ્ઢને નિક્કડ્ઢાપને વા, અત્તનો વસનટ્ઠાનતો અલજ્જિસ્સ, ઉમ્મત્તકસ્સ, ન સમ્માવત્તન્તાનં અન્તેવાસિકસઅવિહારિકાનં, તેસં પરિક્ખારસ્સ વા નિક્કડ્ઢને ચ, સયં ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. સઙ્ઘિકવિહારો, ઉપસમ્પન્નસ્સ ભણ્ડનકારકભાવાદિવિનિમુત્તતા, કોપેન નિક્કડ્ઢનં વા નિક્કડ્ઢાપનં વાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનિ, ઇદં પન દુક્ખવેદનન્તિ.

નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. વેહાસકુટિસિક્ખાપદવણ્ણના

અટ્ઠમે ઉપરિવેહાસકુટિયાતિ ઉપરિ અચ્છન્નતલાય દ્વિભૂમિકકુટિયા વા તિભૂમિકકુટિયા વા, પદભાજને પન ઇધ અધિપ્પેતં કુટિં દસ્સેતું ‘‘મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ અસીસઘટ્ટા’’તિ (પાચિ. ૧૩૧) વુત્તં. આહચ્ચપાદકન્તિ અઙ્ગે વિજ્ઝિત્વા પવેસિતપાદકં. અભિનિસીદેય્યાતિ અભિભવિત્વા અજ્ઝોત્થરિત્વા નિસીદેય્ય, ભુમ્મત્થે વા એતં ઉપયોગવચનં, મઞ્ચે વા પીઠે વા નિસીદેય્ય વા નિપજ્જેય્ય વાતિ અત્થો. અભીતિ ઇદં પન પદસોભણત્થે ઉપસગ્ગમત્તમેવ, તસ્મા યો ભિક્ખુ વુત્તલક્ખણાય વેહાસકુટિયા સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન યાવ પમાણમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ સબ્બસો હેટ્ઠિમાહિ તુલાહિ સીસં ન ઘટ્ટેતિ, એત્તકં ઉચ્ચાય તુલાનં ઉપરિ ઠપિતે આહચ્ચપાદકે મઞ્ચે વા પીઠે વા નિસીદતિ વા નિપજ્જતિ વા, તસ્સ અનુપખજ્જસિક્ખાપદે વુત્તનયેન પયોગગણનાય પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ ઉપરિવેહાસકુટિયા આહચ્ચપાદકં મઞ્ચં પીઠં સહસા અભિનિસીદનઅભિનિપજ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, પુગ્ગલિકે તિકદુક્કટં, અત્તનો વા, વિસ્સાસિકસ્સ વા સન્તકે વિહારે, અવેહાસકુટિયા, સીસઘટ્ટાય, યસ્સ વા હેટ્ઠા દબ્બસમ્ભારાદીનં નિક્ખિત્તત્તા અપરિભોગં હોતિ, ઉપરિતલં વા પદરસઞ્ચિતં સુધાદિપરિકમ્મકતં વા, તત્થ આહચ્ચપાદકે નિસીદન્તસ્સ, યો ચે તસ્મિં વેહાસટ્ઠેપિ આહચ્ચપાદકે ઠિતો કિઞ્ચિ ગણ્હાતિ વા લગ્ગતિ વા, યસ્સ ચ પટાણી દિન્ના હોતિ, પાદસીસાનં ઉપરિ આણી પવેસિતા, તત્થ નિસીદન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. સઙ્ઘિકો વિહારો, અસીસઘટ્ટા વેહાસકુટિ, હેટ્ઠા સપરિભોગં, અપટાણિદિન્ને આહચ્ચપાદકે નિસીદનં વા નિપજ્જનં વાતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ એળકલોમસદિસાનીતિ.

વેહાસકુટિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદવણ્ણના

નવમે મહલ્લકન્તિ સસ્સામિકં. વિહારન્તિ ઉલ્લિત્તાવલ્લિત્તં. યાવ દ્વારકોસાતિએત્થ દ્વારકોસો નામ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન પિટ્ઠસઙ્ઘાટસ્સ સામન્તા અડ્ઢતેય્યહત્થો પદેસો. અગ્ગળટ્ઠપનાયાતિ સકવાટકસ્સ દ્વારબન્ધસ્સ નિચ્ચલભાવત્થાય. કવાટઞ્હિ લહુપરિવત્તકં વિવરણકાલે ભિત્તિં આહનતિ, પિદહનકાલે દ્વારબન્ધં. તેન આહનેન ભિત્તિ કમ્પતિ, તતો મત્તિકા ચલતિ, ચલિત્વા સિથિલા વા હોતિ પતતિ વા, તેનાહ ભગવા ‘‘યાવ દ્વારકોસા અગ્ગળટ્ઠપનાયા’’તિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ ‘‘ઇદં નામ કત્તબ્બ’’ન્તિ નેવ માતિકાયં, ન પદભાજને વુત્તં, અટ્ઠુપ્પત્તિયં પન ‘‘પુનપ્પુનં છાદાપેસિ, પુનપ્પુનં લેપાપેસી’’તિ (પાચિ. ૧૩૪) અધિકારતો યાવ દ્વારકોસા અગ્ગળટ્ઠપનાય પુનપ્પુનં લિમ્પિતબ્બો વા લેપાપેતબ્બો વાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. આલોકસન્ધિપરિકમ્માયાતિએત્થ આલોકસન્ધીતિ વાતપાનકવાટકા વુચ્ચન્તિ. તે વિવરણકાલે વિદત્થિમત્તમ્પિ અતિરેકમ્પિ ભિત્તિપ્પદેસં પહરન્તિ, ઉપચારો પનેત્થ સબ્બદિસાસુ લબ્ભતિ, તસ્મા સબ્બદિસાસુ કવાટવિત્થારપ્પમાણો ઓકાસો આલોકસન્ધિપરિકમ્મત્થાય લિમ્પિતબ્બો વા લેપાપેતબ્બો વાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો.

એવં લેપકમ્મે યં કત્તબ્બં, તં દસ્સેત્વા ઇદાનિ છદને કત્તબ્બં દસ્સેતું દ્વત્તિચ્છદનસ્સાતિઆદિમાહ. તત્થ દ્વત્તિચ્છદનસ્સ પરિયાયન્તિ છદનસ્સ દ્વત્તિપરિયાયં, પરિયાયં વુચ્ચતિ પરિક્ખેપો, પરિક્ખેપદ્વયં વા પરિક્ખેપત્તયં વા અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ અત્થો. અપ્પહરિતે ઠિતેનાતિ અહરિતે ઠિતેન. હરિતન્તિ ચેત્થ સત્તધઞ્ઞાદિભેદં પુબ્બણ્ણં, મુગ્ગમાસતિલકુલત્થઅલાબુકુમ્ભણ્ડાદિભેદઞ્ચ અપરણ્ણં અધિપ્પેતં. યં તસ્મિં ખેત્તે વુત્તં ન તાવ સમ્પજ્જતિ, વસ્સે પન પતિતે સમ્પજ્જિસ્સતિ, તમ્પિ હરિતસઙ્ખમેવ ગચ્છતિ. તસ્મા તસ્મિં ઠત્વા અધિટ્ઠહન્તો દુક્કટં આપજ્જતિ. અપ્પહરિતે ઠત્વા અધિટ્ઠહન્તસ્સાપિ અયં પરિચ્છેદો, પિટ્ઠિવંસસ્સ વા કૂટાગારથૂપિકાય વા પસ્સે નિસિન્નો પુરિસો છદનમુખવટ્ટિઅન્તેન ઓલોકેન્તો યસ્મિં ભૂમિભાગે ઠિતં ભિક્ખું પસ્સતિ, યસ્મિઞ્ચ ઠિતો તં ઉપરિ નિસિન્નકં તથેવ ઉલ્લોકેન્તો પસ્સતિ, તસ્મિં ઠાતબ્બં, તસ્સ અન્તો અહરિતેપિ ઠાતું ન લભતિ. તતો ચે ઉત્તરીતિ મગ્ગેન છાદિયમાને તિણ્ણં મગ્ગાનં, પરિયાયેન છાદિયમાને તિણ્ણં પરિયાયાનં ઉપરિ ઇટ્ઠકસિલાસુધાહિ છાદિયમાને ઇટ્ઠકસિલાસુધાપિણ્ડગણનાય, તિણપણ્ણેહિ છાદિયમાને પણ્ણગણનાય ચેવ તિણમુટ્ઠિગણનાય ચ પાચિત્તિયં.

કોસમ્બિયં છન્નત્થેરં આરબ્ભ પુનપ્પુનં છાદાપનલેપાપનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, ઊનદ્વત્તિપરિયાયે અતિરેકસઞ્ઞિનો વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. સેતવણ્ણાદિકરણે, દ્વત્તિપરિયાયે વા ઊનકદ્વત્તિપરિયાયે વા, લેણગુહાતિણકુટિકાદીસુ, અઞ્ઞસ્સત્થાય, અત્તનો ધનેન કારેન્તસ્સ, વાસાગારં ઠપેત્વા સેસાનિ અધિટ્ઠહન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. મહલ્લકવિહારતા, અત્તનો વાસાગારતા, ઉત્તરિ અધિટ્ઠાનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ સઞ્ચરિત્તે વુત્તનયાનેવાતિ.

મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના

દસમે જાનં સપ્પાણકન્તિ ‘‘સપ્પાણકં એત’’ન્તિ દિસ્વા વા સુત્વા વા યેન કેનચિ આકારેન જાનન્તો. સિઞ્ચેય્ય વા સિઞ્ચાપેય્ય વાતિ તેન ઉદકેન સયં વા સિઞ્ચેય્ય, અઞ્ઞં વા આણાપેત્વા સિઞ્ચાપેય્ય. તત્થ ધારં અવિચ્છિન્દિત્વા સિઞ્ચન્તસ્સ એકસ્મિં ઘટે એકાવ આપત્તિ, વિચ્છિન્દન્તસ્સ પયોગગણનાય આપત્તિયો. માતિકં પમુખં કરોતિ, દિવસમ્પિ સન્દતુ, એકાવ આપત્તિ. તત્થ તત્થ બન્ધિત્વા અઞ્ઞતો નેન્તસ્સ પયોગગણનાય આપત્તિયો. બહુકમ્પિ તિણપણ્ણસાખાદિં એકપ્પયોગેન ઉદકે પક્ખિપન્તસ્સ એકાવ આપત્તિ, એકેકં પક્ખિપન્તસ્સ પયોગગણનાય આપત્તિયો. ઇદઞ્ચ યં એવં પક્ખિપિયમાને પરિયાદાનં ગચ્છતિ, આવિલં વા હોતિ, યથા પાણકા મરન્તિ, તાદિસં સન્ધાય વુત્તં, ન મહાઉદકં. સિઞ્ચાપને આણત્તિયા દુક્કટં, એકાણત્તિયા બહુકમ્પિ સિઞ્ચતુ, આણાપકસ્સ એકમેવ પાચિત્તિયં.

આળવિયં આળવકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ સિઞ્ચનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, સાણત્તિકં, અપ્પાણકે સપ્પાણકસઞ્ઞિનો, ઉભોસુ વેમતિકસ્સ દુક્કટં. અપ્પાણકસઞ્ઞિનો, અસઞ્ચિચ્ચ અસ્સતિયા વા સિઞ્ચન્તસ્સ, અજાનન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. ઉદકસ્સ સપ્પાણકતા, ‘‘સિઞ્ચનેન પાણકા મરિસ્સન્તી’’તિ જાનનં, તઞ્ચ ઉદકં તાદિસમેવ, વિના વધકચેતનાય યેન કેનચિ કરણીયેન તિણાદીનં સિઞ્ચનન્તિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનિ, ઇદં પન પણ્ણત્તિવજ્જં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભૂતગામવગ્ગો દુતિયો.