૩. તતિયપારાજિકવણ્ણના

તતિયે સઞ્ચિચ્ચાતિ સંચેતેત્વા સદ્ધિં ચેતેત્વા. ‘‘પાણો’’તિસઞ્ઞાય સદ્ધિંયેવ ‘‘વધામિ ન’’ન્તિ વધકચેતનાય ચેતેત્વા પકપ્પેત્વા. મનુસ્સવિગ્ગહન્તિ કલલતો પટ્ઠાય જીવમાનકમનુસ્સજાતિકસરીરં. જીવિતા વોરોપેય્યાતિ કલલકાલેપિ તાપનમદ્દનેહિ વા ભેસજ્જસમ્પદાનેન વા તતો વા ઉદ્ધમ્પિ તદનુરૂપેન ઉપક્કમેન જીવિતા વિયોજેય્ય. ઇમસ્સ પનત્થસ્સ આવિભાવત્થં પાણો વેદિતબ્બો, પાણાતિપાતો વેદિતબ્બો, પાણાતિપાતી વેદિતબ્બો, પાણાતિપાતસ્સ પયોગો વેદિતબ્બો. તત્થ પાણોતિ વોહારતો સત્તો, પરમત્થતો જીવિતિન્દ્રિયં. પાણાતિપાતોતિ યાય ચેતનાય જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકપયોગં સમુટ્ઠાપેતિ, સા ચેતના. પાણાતિપાતીતિ વુત્તચેતનાય સમઙ્ગિપુગ્ગલો. પાણાતિપાતસ્સ પયોગોતિ પાણાતિપાતસ્સ છ પયોગા સાહત્થિકો નિસ્સગ્ગિયો આણત્તિકો થાવરો વિજ્જામયો ઇદ્ધિમયોતિ. તત્થ સાહત્થિકોતિ સયં મારેન્તસ્સ કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા પહરણં. નિસ્સગ્ગિયોતિ દૂરે ઠિતં મારેતુકામસ્સ કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા ઉસુસત્તિયન્તપાસાણાદીનં નિસ્સજ્જનં. તત્થ એકેકો ઉદ્દિસ્સાનુદ્દિસ્સભેદતો દુવિધો. તત્થ ઉદ્દિસ્સકે યં ઉદ્દિસ્સ પહરતિ, તસ્સેવ મરણેન કમ્મબદ્ધો. ‘‘યો કોચિ મરતૂ’’તિ એવં અનુદ્દિસ્સકે પહારપ્પચ્ચયા યસ્સ કસ્સચિ મરણેન કમ્મબદ્ધો. ઉભયત્થાપિ ચ પહરિતમત્તે વા મરતુ, પચ્છા વા તેનેવ રોગેન, પહરિતક્ખણેયેવ કમ્મબદ્ધો. આણત્તિકોતિ ‘‘અસુકં નામ મારેહી’’તિ અઞ્ઞં આણાપેન્તસ્સ આણાપનં.

તત્થ –

વત્થુ કાલો ચ ઓકાસો, આવુધં ઇરિયાપથો;

ક્રિયાવિસેસોતિ ઇમે, છ આણત્તિ નિયામકા.

તત્થ વત્થૂતિ પુગ્ગલો. યઞ્હિ પુગ્ગલં ‘‘મારેહી’’તિ આણત્તો સચે તમેવ મારેતિ, આણાપકસ્સ આપત્તિ. અથ અઞ્ઞં મારેતિ, તંમઞ્ઞમાનો વા અઞ્ઞં મારેતિ, આણાપકો મુચ્ચતિ. ‘‘ઇમં મારેહી’’તિ આણત્તે પન આણાપકસ્સ દુક્કટં. કાલોતિ પુરેભત્તાદિકાલો. સચે હિ ‘‘પુરેભત્તં મારેહી’’તિ આણત્તો પુરેભત્તમેવ મારેતિ, આણાપકસ્સ આપત્તિ. અથ યં પુરેભત્તં નિયામિતં, તતો પચ્છા વા પુરે વા મારેતિ, આણાપકો મુચ્ચતિ. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. થાવરોતિ અસંહારિમેન ઉપકરણેન મારેતુકામસ્સ ઓપાતક્ખણનં અપસ્સેનસંવિધાનં અસિઆદીનં ઉપનિક્ખિપનં તળાકાદીસુ વિસસમ્પયોજનં રૂપૂપહારોતિએવમાદિ. વુત્તનયેનેવ ચેત્થાપિ ઉદ્દિસ્સાનુદ્દિસ્સભેદો વેદિતબ્બો. વિજ્જામયોતિ મારણત્થં વિજ્જાપરિજપ્પનં. ઇદ્ધિમયોતિ કમ્મવિપાકજાય ઇદ્ધિયા પયોજનં.

સત્થહારકં વાસ્સ પરિયેસેય્યાતિ એત્થ હરતીતિ હારકં, કિં હરતિ? જીવિતં. અથ વા હરિતબ્બન્તિ હારકં, ઉપનિક્ખિપિતબ્બન્તિ અત્થો. સત્થઞ્ચ તં હારકઞ્ચાતિ સત્થહારકં. અસ્સાતિ મનુસ્સવિગ્ગહસ્સ. પરિયેસેય્યાતિ યથા લભતિ, તથા કરેય્ય, ઉપનિક્ખિપેય્યાતિ અત્થો. એતેન થાવરપયોગં દસ્સેતિ. ઇતરથા હિ પરિયિટ્ઠિમત્તેયેવ પારાજિકો ભવેય્ય, ન ચેતં યુત્તં. પદભાજને પનસ્સ બ્યઞ્જનં અનાદિયિત્વા યં એત્થ થાવરપયોગસઙ્ગહિતં સત્થં, તદેવ દસ્સેતું ‘‘અસિં વા’’તિઆદિ વુત્તં. મરણવણ્ણં વા સંવણ્ણેય્યાતિ વાચાય વા તાલપણ્ણાદીસુ લિખિત્વા વા ‘‘યો એવં મરતિ, સો ધનં વા લભતી’’તિઆદિના નયેન મરણે ગુણં પકાસેય્ય. એતેન યથા ‘‘અદિન્નાદાને આદિયેય્યા’’તિ વુત્તત્તા પરિયાયકથાય મુચ્ચતિ, નયિધ, એવં ‘‘સંવણ્ણેય્યા’’તિ વચનતો પન ઇધ પરિયાયકથાયપિ ન મુચ્ચતીતિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. મરણાય વા સમાદપેય્યાતિ ‘‘સત્થં વા આહરા’’તિઆદિના (પારા. ૧૭૨) નયેન મરણત્થાય ઉપાયં ગાહાપેય્ય. એતેન આણત્તિકપ્પયોગં દસ્સેતિ. અમ્ભો પુરિસાતિ આલપનમેતં. કિં તુય્હિમિનાતિઆદિ સંવણ્ણનાકારનિદસ્સનં. ઇતિ ચિત્તમનોતિ ઇતિ ચિત્તો ઇતિ મનો. ‘‘મતં તે જીવિતા સેય્યો’’તિએત્થ વુત્તમરણચિત્તો મરણમનોતિ અત્થો. એત્થ ચ ‘‘મનો’’તિઇદં ચિત્તસ્સ અત્થદીપનત્થં વુત્તં. તેનેવસ્સ પદભાજને ‘‘યં ચિત્તં તં મનો’’તિ (પારા. ૧૭૨) આહ. ચિત્તસઙ્કપ્પોતિ વિચિત્તસઙ્કપ્પો. એત્થાપિ ઇતિ-સદ્દો આહરિતબ્બો. ‘‘સઙ્કપ્પો’’તિ ચ સંવિદહનમત્તસ્સેતં નામં, ન વિતક્કસ્સેવ. તઞ્ચ સંવિદહનં ઇમસ્મિં અત્થે સઞ્ઞાચેતનાધિપ્પાયેહિ સઙ્ગહં ગચ્છતિ, તસ્મા ‘‘ઇતિ ચિત્તસઙ્કપ્પો’’તિ ‘‘મતં તે જીવિતા સેય્યો’’તિએત્થ વુત્તમરણસઞ્ઞી મરણચેતનો મરણાધિપ્પાયોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. પદભાજનેપિ હિ અયમેવ નયો દસ્સિતો. એતેન મરણચિત્તાદીહિ વિના ‘‘એકાહં જીવિતં સેય્યો, વીરિયમારભતો દળ્હ’’ન્તિઆદિના (ધ. પ. ૧૧૨) નયેન ધમ્મં ભાસન્તસ્સ સંવણ્ણના નામ ન હોતીતિ દસ્સેતિ. અનેકપરિયાયેનાતિ નાનપ્પકારેન ઉચ્ચાવચેન કારણેન. પુન મરણવણ્ણન્તિઆદિ નિગમનવચનં. પારાજિકો હોતીતિ તઙ્ખણૂપપન્નમ્પિ મનુસ્સવિગ્ગહં વુત્તનયેન જીવિતા વોરોપેન્તો પારાજિકો હોતીતિ.

વેસાલિયં સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ અઞ્ઞમઞ્ઞં જીવિતા વોરોપનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘મરણવણ્ણં વા’’તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, સાણત્તિકં, મારણત્થાય ઓપાતક્ખણનાદીસુ દુક્કટં, અનોદિસ્સ ખતે ઓપાતે યસ્સ કસ્સચિ પતનેપિ દુક્કટં, યક્ખપેતતિરચ્છાનગતમનુસ્સવિગ્ગહાનં તિરચ્છાનગતસ્સ ચ દુક્ખુપ્પત્તિયં દુક્કટમેવ, મનુસ્સજાતિકસ્સ દુક્ખુપ્પત્તિયં થુલ્લચ્ચયં, તથા યક્ખાદીનં મરણે, તિરચ્છાનગતમરણે પન પાચિત્તિયં, મનુસ્સમરણે પારાજિકન્તિ. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ પયોગભેદવસેન આપત્તિભેદો વેદિતબ્બો. અસઞ્ચિચ્ચ મારેન્તસ્સ અજાનન્તસ્સ નમરણાધિપ્પાયસ્સ ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. તત્થ અસઞ્ચિચ્ચાતિ ‘‘ઇમિના ઉપક્કમેન ઇમં મારેમી’’તિ અચેતેત્વા કતેન ઉપક્કમેન મુસલુસ્સાપનવત્થુસ્મિં (પારા. ૧૮૦ આદયો) વિય પરે મતેપિ અનાપત્તિ. અજાનન્તસ્સાતિ ‘‘ઇમિના અયં મરિસ્સતી’’તિ અજાનન્તસ્સ ઉપક્કમેન વિસગતપિણ્ડપાતવત્થુસ્મિં (પારા. ૧૮૧) વિય પરે મતેપિ અનાપત્તિ. નમરણાધિપ્પાયસ્સાતિ મરણં અનિચ્છન્તસ્સ ઉપક્કમેન ભેસજ્જવત્થુસ્મિં (પારા. ૧૮૭) વિય પરે મતેપિ અનાપત્તિ. એવં અસઞ્ચિચ્ચાતિઆદીસુ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. સીલવિપત્તિ, મનુસ્સજાતિકપાણો, પાણસઞ્ઞિતા, વધકચિત્તં, ઉપક્કમો, તેન મરણન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. અદિન્નાદાનસમઉટ્ઠાનં, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.

તતિયપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.