૪. ચતુત્થપારાજિકવણ્ણના

ચતુત્થે અનભિજાનન્તિ સકસન્તાને અનુપ્પન્નત્તા અત્તનિ અત્થિભાવં અજાનન્તો. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મન્તિ ઉત્તરિમનુસ્સાનં ઝાયીનઞ્ચેવ અરિયાનઞ્ચ ધમ્મં. અત્તુપનાયિકન્તિ અત્તનિ તં ઉપનેતિ ‘‘મયિ અત્થી’’તિ સમુદાચરન્તો, અત્તાનં વા તત્થ ઉપનેતિ ‘‘અહં એત્થ સન્દિસ્સામી’’તિ સમુદાચરન્તોતિ અત્તુપનાયિકો, તં અત્તુપનાયિકં. એવં કત્વા સમુદાચરેય્યાતિ સમ્બન્ધો. અલમરિયઞાણદસ્સનન્તિએત્થ મહગ્ગતલોકુત્તરપઞ્ઞા જાનનટ્ઠેન ઞાણં, ચક્ખુના ચ દિટ્ઠમિવ ધમ્મં પચ્ચક્ખકરણતો દસ્સનત્થેન દસ્સનન્તિ ઞાણદસ્સનં, અરિયં વિસુદ્ધં ઉત્તમં ઞાણદસ્સનન્તિ અરિયઞાણદસ્સનં, અલં પરિયત્તં કિલેસવિદ્ધંસનસમત્થં અરિયઞાણદસ્સનમેત્થ ઝાનાદિભેદે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે, અલં વા અરિયઞાણદસ્સનમસ્સાતિ અલમરિયઞાણદસ્સનો, તં અલમરિયઞાણદસ્સનં. સમુદાચરેય્યાતિ વુત્તપ્પકારમેતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં અત્તુપનાયિકં કત્વા કાયેન વા વાચાય વા તદુભયેન વા વિઞ્ઞુસ્સ મનુસ્સજાતિકસ્સ આરોચેય્ય. ઇતિ જાનામિ ઇતિ પસ્સામીતિ સમુદાચરણાકારદસ્સનમેતં, અત્તુપનાયિકઞ્હિ કત્વા વિના અઞ્ઞાપદેસેન સમુદાચરન્તો એવં સમુદાચરતિ, તસ્મા ય્વાયં પદભાજને (પારા. ૨૦૯) ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિં, સમાપજ્જામિ, સમાપન્નો’’તિઆદિભેદો વુત્તો, સો સબ્બો ઇધેવ સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ વેદિતબ્બો. ‘‘ઇતિ જાનામિ ઇતિ પસ્સામી’’તિ હિ વદન્તો ન યિદં વચનમત્તમેવ વદતિ, અથ ખો ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેન અયં ધમ્મો મયિ અત્થી’’તિ દીપેતિ, ‘‘સમાપજ્જિ’’ન્તિઆદીનિ ચ વદન્તેન હિ સમાપજ્જનાદીહિ કારણેહિ અત્થિતા દીપિતા હોતિ, તેન વુત્તં ‘‘ય્વાયં પદભાજને પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિં, સમાપજ્જામિ, સમાપન્નોતિઆદિભેદો વુત્તો, સો સબ્બો ઇધેવ સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ. તતો અપરેન સમયેનાતિ તતો આરોચિતકાલતો અઞ્ઞતરસ્મિં કાલે. ઇતિ આપત્તિપટિજાનનકાલદસ્સનમેતં, અયં પન આરોચિતક્ખણેવ આપત્તિં આપજ્જતિ. આપત્તિં પન આપન્નો યસ્મા પરેન ચોદિતો વા અચોદિતો વા પટિજાનાતિ, તસ્મા ‘‘સમનુગ્ગાહીયમાનો વા અસમનુગ્ગાહીયમાનો વા’’તિ વુત્તં. આપન્નોતિ આરોચિતક્ખણેયેવ પારાજિકં આપન્નો. વિસુદ્ધાપેક્ખોતિ અત્તનો ગિહિભાવાદિકં વિસુદ્ધિં અપેક્ખમાનો ઇચ્છમાનો. અયઞ્હિ યસ્મા પારાજિકં આપન્નો, તસ્મા ભિક્ખુભાવે ઠત્વા અભબ્બો ઝાનાદીનિ અધિગન્તું, ઇચ્ચસ્સ ભિક્ખુભાવો વિસુદ્ધિ નામ ન હોતિ. યસ્મા પન ગિહિ વા ઉપાસકારામિકસામણેરાનં વા અઞ્ઞતરો હુત્વા દાનાદીહિ સગ્ગમગ્ગં વા ઝાનાદીહિ મોક્ખમગ્ગં વા આરાધેતું ભબ્બો હોતિ, તસ્માસ્સ ગિહિઆદિભાવો વિસુદ્ધિ નામ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘ગિહિભાવાદિકં વિસુદ્ધિં અપેક્ખમાનો’’તિ. એવં વદેય્યાતિ એવં ભણેય્ય, કથં? ‘‘અજાનમેવં, આવુસો’’તિઆદિં. તત્થ અજાનન્તિ અજાનન્તો. અપસ્સન્તિ અપસ્સન્તો. તુચ્છં મુસા વિલપિન્તિ અહં વચનત્થવિરહતો તુચ્છં, વઞ્ચનાધિપ્પાયતો મુસા વિલપિં અભણિન્તિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞત્ર અધિમાનાતિ ય્વાયં તિલક્ખણં આરોપેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ અપત્તે પત્તસઞ્ઞિતાસઙ્ખાતો અધિમાનો ઉપ્પજ્જતિ, તં અધિમાનં ઠપેત્વા કેવલં પાપિચ્છતાય યો સમુદાચરેય્ય, અયમ્પિ પારાજિકો હોતીતિ અત્થો.

વેસાલિયં વગ્ગુમુદાતીરિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ તેસં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘અઞ્ઞત્ર અધિમાના’’તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિ’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તપ્પકારં અસન્તં ઝાનાદિધમ્મં આરોચેન્તસ્સ સચે યસ્સ કસ્સચિ આરોચેતિ, સો મનુસ્સજાતિકો હોતિ, અનન્તરમેવ ‘‘અયં ઝાનલાભી’’તિ વા ‘‘અરિયો’’તિ વા યેન કેનચિ આકારેન તમત્થં જાનાતિ, પારાજિકં. સચે ન જાનાતિ, થુલ્લચ્ચયં. સચે પન ‘‘યો તે વિહારે વસિ, સો ભિક્ખુ પઠમં ઝાનં સમાપજ્જી’’તિઆદિના (પારા. ૨૨૦) નયેન અઞ્ઞાપદેસેન આરોચેન્તસ્સ જાનાતિ, થુલ્લચ્ચયં. સચે ન જાનાતિ, દુક્કટં. અધિમાનેન આરોચેન્તસ્સ, અનુલ્લપનાધિપ્પાયસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. સીલવિપત્તિ, ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ અત્તનિ અસન્તતા, પાપિચ્છતાય તસ્સ આરોચનં, અનઞ્ઞાપદેસો, યસ્સ આરોચેતિ, તસ્સ મનુસ્સજાતિકતા, તઙ્ખણવિજાનનન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાને વુત્તસદિસાનેવાતિ.

ચતુત્થપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉદ્દિટ્ઠા ખો આયસ્મન્તો ચત્તારો પારાજિકા ધમ્માતિઇદં ઇધ ઉદ્દિટ્ઠપારાજિકપરિદીપનમેવ. સમોધાનેત્વા પન સબ્બાનેવ ચતુવીસતિ પારાજિકાનિ વેદિતબ્બાનિ. કતમાનિ ચતુવીસતિ? પાળિયં આગતાનિ તાવ ભિક્ખૂનં ચત્તારિ ભિક્ખુનીનં અસાધારણાનિ ચત્તારીતિ અટ્ઠ, તાનિ એકાદસન્નં પણ્ડકાદીનં અભબ્બભાવસઙ્ખાતેહિ એકાદસહિ પારાજિકેહિ સદ્ધિં એકૂનવીસતિ, ગિહિભાવં પત્થયમાનાય ભિક્ખુનિયા વિબ્ભન્તભાવપારાજિકેન સદ્ધિં વીસતિ, અપરાનિપિ લમ્બી, મુદુપિટ્ઠિકો, પરસ્સ અઙ્ગજાતં મુખેન ગણ્હાતિ, પરસ્સ અઙ્ગજાતે અભિનિસીદતીતિ ઇમેસં ચતુન્નં વસેન ‘‘ચત્તારિ અનુલોમપારાજિકાની’’તિ વદન્તિ, ઇતિ ઇમાનિ ચ ચત્તારિ, પુરિમાનિ ચ વીસતીતિ સમોધાનેત્વા સબ્બાનેવ ચતુવીસતિ પારાજિકાનિ વેદિતબ્બાનિ. ન લભતિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સંવાસન્તિ ઉપોસથાદિભેદં સંવાસં ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ન લભતિ. યથા પુરે, તથા પચ્છાતિ યથા પુબ્બે ગિહિકાલે અનુપસમ્પન્નકાલે ચ, પચ્છા પારાજિકં આપન્નોપિ તથેવ અસંવાસો હોતિ, નત્થિ તસ્સ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ઉપોસથાદિભેદો સંવાસોતિ. તત્થાયસ્મન્તે પુચ્છામીતિ તેસુ ચતૂસુ પારાજિકેસુ આયસ્મન્તે ‘‘કચ્ચિત્થ પરિસુદ્ધા’’તિ પુચ્છામિ. કચ્ચિત્થાતિ કચ્ચિ એત્થ, એતેસુ ચતૂસુ પારાજિકેસુ કચ્ચિ પરિસુદ્ધાતિ અત્થો. અથ વા કચ્ચિત્થ પરિસુદ્ધાતિ કચ્ચિ પરિસુદ્ધા અત્થ, ભવથાતિ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

કઙ્ખાવિતરણિયા પાતિમોક્ખવણ્ણનાય

પારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.