પારાજિકકણ્ડો

ઇદાનિ યદેતં નિદાનાનન્તરં તત્રિમે ચત્તારોતિઆદિ પારાજિકકણ્ડં, તત્થ તત્રાતિ તસ્મિં ‘‘પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સામી’’તિ એવં વુત્તે પાતિમોક્ખે. ઇમેતિ ઇદાનિ વત્તબ્બાનં અભિમુખીકરણં. ચત્તારોતિ ગણનપરિચ્છેદો. પારાજિકાતિ એવંનામકા. ધમ્માતિ આપત્તિયો. ઉદ્દેસં આગચ્છન્તીતિ સરૂપેન ઉદ્દિસિતબ્બતં આગચ્છન્તિ, ન નિદાને વિય ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તી’’તિ સાધારણવચનમત્તેન.

૧. પઠમપારાજિકવણ્ણના

યો પનાતિ રસ્સદીઘાદિના લિઙ્ગાદિભેદેન યો કોચિ. ભિક્ખૂતિ એહિભિક્ખુઉપસમ્પદા, સરણગમનૂપસમ્પદા, ઓવાદપ્પટિગ્ગહણૂપસમ્પદા, પઞ્હાબ્યાકરણૂપસમ્પદા, અટ્ઠગરુધમ્મપ્પટિગ્ગહણૂપસમ્પદા, દૂતેનૂપસમ્પદા, અટ્ઠવાચિકૂપસમ્પદા, ઞત્તિચતુત્થકમ્મૂપસમ્પદાતિ ઇમાસુ અટ્ઠસુ ઉપસમ્પદાસુ ઞત્તિચતુત્થેન ઉપસમ્પદાકમ્મેન અકુપ્પેન ઠાનારહેન ઉપસમ્પન્નો. તસ્સ પન કમ્મસ્સ વત્થુઞત્તિઅનુસ્સાવન સીમા પરિસાસમ્પત્તિવસેન અકુપ્પતા વેદિતબ્બા.

તત્થ વત્થૂતિ ઉપસમ્પદાપેક્ખો પુગ્ગલો, સો ઠપેત્વા ઊનવીસતિવસ્સં અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નપુબ્બં, પણ્ડકાદયો ચ એકાદસ અભબ્બપુગ્ગલે વેદિતબ્બો. તત્થ ઊનવીસતિવસ્સો નામ પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય અપરિપુણ્ણવીસતિવસ્સો. અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નપુબ્બો નામ ચતુન્નં પારાજિકાનં અઞ્ઞતરં અજ્ઝાપન્નપુબ્બો. પણ્ડકાદયો વજ્જનીયપુગ્ગલકથાયં વુત્તા. તેસુ આસિત્તપણ્ડકઞ્ચ ઉસૂયપણ્ડકઞ્ચ ઠપેત્વા ઓપક્કમિકપણ્ડકો નપુંસકપણ્ડકો પણ્ડકભાવપક્ખે ઠિતો પક્ખપણ્ડકો ચ ઇધ અધિપ્પેતો.

થેય્યસંવાસકો પન તિવિધો લિઙ્ગત્થેનકો સંવાસત્થેનકો ઉભયત્થેનકોતિ. તત્થ યો સયં પબ્બજિત્વા ન ભિક્ખુવસ્સાનિ ગણેતિ, ન યથાવુડ્ઢં ભિક્ખૂનં વા સામણેરાનં વા વન્દનં સાદિયતિ, ન આસનેન પટિબાહતિ, ન ઉપોસથાદીસુ સન્દિસ્સતિ, અયં અસુદ્ધચિત્તતાય લિઙ્ગમત્તસ્સેવ થેનિતત્તા લિઙ્ગત્થેનકો નામ. યો પન ભિક્ખૂહિ પબ્બજિતો સામણેરો સમાનો કાસાયાનિ અપનેત્વા તેસુ સઉસ્સાહોવ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિત્વા પુન નિવાસેત્વા સામણેરભાવં પટિજાનાતિ, અયં ભિક્ખૂહિ દિન્નલિઙ્ગસ્સ અપરિચ્ચત્તત્તા ન લિઙ્ગત્થેનકો, ન લિઙ્ગાનુરૂપસ્સ સંવાસસ્સ સાદિતત્તા નાપિ સંવાસત્થેનકો. અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નકેપિ એસેવ નયો. યો ચ ખો સામણેરો સમાનો વિદેસં ગન્ત્વા ભિક્ખુવસ્સાનિ ગણેતિ, યથાવુડ્ઢં વન્દનં સાદિયતિ, આસનેન પટિબાહતિ, ઉપોસથાદીસુ સન્દિસ્સતિ, અયં સંવાસમત્તસ્સેવ થેનિતત્તા સંવાસત્થેનકો નામ. ભિક્ખુવસ્સગણનાદિકો હિ સબ્બોપિ કિરિયભેદો ઇમસ્મિં અત્થે ‘‘સંવાસો’’તિ વેદિતબ્બો. સિક્ખં પચ્ચક્ખાય ‘‘ન મં કોચિ જાનાતી’’તિ પુન એવં પટિપજ્જન્તેપિ એસેવ નયો. યો પન સયં પબ્બજિત્વા વિહારં ગન્ત્વા યથાવુડ્ઢં વન્દનં સાદિયતિ, આસનેન પટિબાહતિ, ભિક્ખુવસ્સાનિ ગણેતિ, ઉપોસથાદીસુ સન્દિસ્સતિ, અયં લિઙ્ગસ્સ ચેવ સંવાસસ્સ ચ થેનિતત્તા ઉભયત્થેનકો નામ. ધુરનિક્ખેપવસેન કાસાયાનિ અપનેત્વા અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપજ્જિત્વા પુન તાનિ અચ્છાદેત્વા એવં પટિપજ્જન્તેપિ એસેવ નયો, અયં તિવિધોપિ થેય્યસંવાસકો ઇધ અધિપ્પેતો. ઠપેત્વા પન ઇમં તિવિધં.

‘‘રાજ દુબ્ભિક્ખ કન્તાર-રોગ વેરી ભયેન વા;

ચીવરાહરણત્થં વા, લિઙ્ગં આદિયતીધ યો.

‘‘સંવાસં નાધિવાસેતિ, યાવ સો સુદ્ધમાનસો;

થેય્યસંવાસકો નામ, તાવ એસ ન વુચ્ચતી’’તિ. (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૧૦);

યો પન ઉપસમ્પન્નો તિત્થિયભાવં પત્થયમાનો સયં વા કુસચીરાદિકં તિત્થિયલિઙ્ગં આદિયતિ, તેસં વા સન્તિકે પબ્બજતિ, નગ્ગો વા હુત્વા આજીવકાનં સન્તિકં ગન્ત્વા તેસં વતાનિ આદિયતિ, અયં તિત્થિયપક્કન્તકો નામ. ઠપેત્વા પન મનુસ્સજાતિકં અવસેસો સબ્બોપિ તિરચ્છાનગતો નામ. યેન મનુસ્સજાતિકા જનેત્તિ સયમ્પિ મનુસ્સભૂતેનેવ સઞ્ચિચ્ચ જીવિતા વોરોપિતા, અયં માતુઘાતકો નામ. પિતુઘાતકેપિ એસેવ નયો. યેન અન્તમસો ગિહિલિઙ્ગે ઠિતોપિ મનુસ્સજાતિકો ખીણાસવો સઞ્ચિચ્ચ જીવિતા વોરોપિતો, અયં અરહન્તઘાતકો નામ. યો પન પકતત્તં ભિક્ખુનિં તિણ્ણં મગ્ગાનં અઞ્ઞતરસ્મિં મગ્ગે દૂસેતિ, અયં ભિક્ખુનિદૂસકો નામ. યો દેવદત્તો વિય સાસનં ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં કત્વા ચતુન્નં કમ્માનં અઞ્ઞતરવસેન સઙ્ઘં ભિન્દતિ, અયં સઙ્ઘભેદકો નામ. યો દેવદત્તો વિય દુટ્ઠચિત્તેન વધકચિત્તેન તથાગતસ્સ જીવમાનકસરીરે ખુદ્દકમક્ખિકાય પિવનમત્તમ્પિ લોહિતં ઉપ્પાદેતિ, અયં લોહિતુપ્પાદકો નામ. યસ્સ ઇત્થિનિમિત્તુપ્પાદનકમ્મતો ચ પુરિસનિમિત્તુપ્પાદનકમ્મતો ચ ઉભતો દુવિધમ્પિ બ્યઞ્જનં અત્થિ, અયં ઉભતોબ્યઞ્જનકો નામ. ઇતિ ઇમે તેરસ પુગ્ગલા ઉપસમ્પદાય અવત્થૂ, ઇમે પન ઠપેત્વા અઞ્ઞસ્મિં ઉપસમ્પદાપેક્ખે સતિ ઉપસમ્પદાકમ્મં વત્થુસમ્પત્તિવસેન અકુપ્પં હોતિ.

કથં ઞત્તિસમ્પત્તિવસેન અકુપ્પં હોતિ? વત્થુસઙ્ઘપુગ્ગલઞત્તીનં અપરામસનાનિ, પચ્છા ઞત્તિટ્ઠપનઞ્ચાતિ ઇમે તાવ પઞ્ચ ઞત્તિદોસા. તત્થ ‘‘અયં ઇત્થન્નામો’’તિ ઉપસમ્પદાપેક્ખસ્સ અકિત્તનં વત્થુઅપરામસનં નામ. ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો’’તિએત્થ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે’’તિ વત્વા ‘‘સઙ્ઘો’’તિ અભણનં સઙ્ઘઅપરામસનં નામ. ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ ઉપજ્ઝાયસ્સ અકિત્તનં પુગ્ગલઅપરામસનં નામ. સબ્બેન સબ્બં ઞત્તિયા અનુચ્ચારણં ઞત્તિઅપરામસનં નામ. પઠમં કમ્મવાચં નિટ્ઠાપેત્વા ‘‘એસા ઞત્તી’’તિ વત્વા ‘‘ખમતિ સઙ્ઘસ્સા’’તિ એવં ઞત્તિકિત્તનં પચ્છા ઞત્તિટ્ઠપનં નામ. ઇતિ ઇમેહિ દોસેહિ વિમુત્તાય ઞત્તિયા સમ્પન્નં ઞત્તિસમ્પત્તિવસેન અકુપ્પં હોતિ.

અનુસ્સાવનવસેન અકુપ્પતાયપિ વત્થુસઙ્ઘપુગ્ગલાનં અપરામસનાનિ, સાવનાય હાપનં, અકાલે સાવનન્તિ ઇમે પઞ્ચ અનુસ્સાવનદોસા. તત્થ વત્થાદીનં અપરામસનાનિ ઞત્તિયં વુત્તસદિસાનેવ. તીસુ પન અનુસ્સાવનાસુ યત્થ કત્થચિ એતેસં અપરામસનં અપરામસનમેવ. સબ્બેન સબ્બં પન કમ્મવાચં અવત્વા ચતુક્ખત્તું ઞત્તિકિત્તનમેવ, અથ વા પન કમ્મવાચાબ્ભન્તરે અક્ખરસ્સ વા પદસ્સ વા અનુચ્ચારણં વા દુરુચ્ચારણં વા સાવનાય હાપનં નામ. સાવનાય અનોકાસે પઠમં ઞત્તિં અટ્ઠપેત્વા અનુસ્સાવનકરણં અકાલે સાવનં નામ. ઇતિ ઇમેહિ દોસેહિ વિમુત્તાય અનુસ્સાવનાય સમ્પન્નં અનુસ્સાવનસમ્પત્તિવસેન અકુપ્પં હોતિ.

પુબ્બે વુત્તં વિપત્તિસીમાલક્ખણં સમતિક્કન્તાય પન સીમાય કતં સીમાસમ્પત્તિવસેન અકુપ્પં હોતિ. યાવતિકા ભિક્ખૂ કમ્મપ્પત્તા, તેસં અનાગમનં, છન્દારહાનં છન્દસ્સ અનાહરણં, સમ્મુખીભૂતાનં પટિક્કોસનન્તિ ઇમે પન તયો પરિસાદોસા, તેહિ વિમુત્તાય પરિસાય કતં પરિસાસમ્પત્તિવસેન અકુપ્પં હોતિ. કારણારહત્તા પન સત્થુ સાસનારહત્તા ઠાનારહં નામ હોતિ. ઇતિ યો ઇમિના એવં અકુપ્પેન ઠાનારહેન ઞત્તિચતુત્થેન ઉપસમ્પદાકમ્મેન ઉપસમ્પન્નો, અયં ઇધ ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ અધિપ્પેતો. પણ્ણત્તિવજ્જેસુ પન અઞ્ઞેપિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ.

ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નોતિ યા ભિક્ખૂનં અધિસીલસઙ્ખાતા સિક્ખા, તઞ્ચ, યત્થ ચેતે સહ જીવન્તિ, એકજીવિકા સભાગવુત્તિનો હોન્તિ, તં ભગવતા પઞ્ઞત્તં સિક્ખાપદસઙ્ખાતં સાજીવઞ્ચ, તત્થ સિક્ખનભાવેન સમાપન્નોતિ ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમઆપન્નો. સમાપન્નોતિ સિક્ખઞ્ચ પરિપૂરેન્તો સાજીવઞ્ચ અવીતિક્કમન્તો હુત્વા તદુભયં ઉપગતોતિ અત્થો. સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વાતિ યં સિક્ખં સમાપન્નો, તં અપટિક્ખિપિત્વા, યઞ્ચ સાજીવં સમાપન્નો, તસ્મિં દુબ્બલભાવં અપ્પકાસેત્વા. તત્થ ચિત્તખેત્તકાલપયોગપુગ્ગલવિજાનનવસેન સિક્ખાય પચ્ચક્ખાનં ઞત્વા તદભાવેન અપચ્ચક્ખાનં વેદિતબ્બં. કથં? ઉપસમ્પન્નભાવતો ચવિતુકામતાચિત્તેનેવ હિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન દવા વા રવા વા ભણન્તસ્સ. એવં ચિત્તવસેન સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન. તથા ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામિ, ધમ્મં પચ્ચક્ખામિ, સઙ્ઘં પચ્ચક્ખામિ, સિક્ખં, વિનયં, પાતિમોક્ખં, ઉદ્દેસં, ઉપજ્ઝાયં, આચરિયં, સદ્ધિવિહારિકં, અન્તેવાસિકં, સમાનુપજ્ઝાયકં, સમાનાચરિયકં, સબ્રહ્મચારિં પચ્ચક્ખામી’’તિ એવં વુત્તાનં બુદ્ધાદીનં ચુદ્દસન્નં, ‘‘ગિહીતિ મં ધારેહિ, ઉપાસકો, આરામિકો, સામણેરો, તિત્થિયો, તિત્થિયસાવકો, અસમણો, ‘અસક્યપુત્તિયો’તિ મં ધારેહી’’તિ એવં વુત્તાનં ગિહિઆદીનં અટ્ઠન્નઞ્ચાતિ ઇમેસં દ્વાવીસતિયા ખેત્તપદાનં યસ્સ કસ્સચિ સવેવચનસ્સ વસેન તેસુ યંકિઞ્ચિ વત્તુકામસ્સ યંકિઞ્ચિ વદતો સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન રુક્ખાદીનં અઞ્ઞતરસ્સ નામં ગહેત્વા પચ્ચાચિક્ખન્તસ્સ. એવં ખેત્તવસેન પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન.

તત્થ યદેતં ‘‘પચ્ચક્ખામી’’તિ ચ, ‘‘મં ધારેહી’’તિ (પારા. ૫૧) ચ વુત્તં વત્તમાનકાલવચનં, યાનિ ચ ‘‘અલં મે બુદ્ધેન, કિં નુ મે બુદ્ધેન, ન મમત્થો બુદ્ધેન, સુમુત્તાહં બુદ્ધેના’’તિઆદિના (પારા. ૫૨) નયેન આખ્યાતવસેન કાલં અનામસિત્વા પુરિમેહિ ચુદ્દસહિ પદેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા વુત્તાનિ ‘‘અલં મે’’તિઆદીનિ ચત્તારિ પદાનિ, તેસંયેવ ચ સવેવચનાનં વસેન પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન ‘‘પચ્ચક્ખાસિ’’ન્તિ વા ‘‘પચ્ચક્ખિસ્સ’’ન્તિ વા ‘‘મં ધારેસી’’તિ વા ‘‘મં ધારેસ્સતી’’તિ વા ‘‘યંનૂનાહં પચ્ચક્ખેય્ય’’ન્તિ (પારા. ૪૫) વાતિઆદીનિ અતીતાનાગતપરિકપ્પવચનાનિ ભણન્તસ્સ. એવં વત્તમાન કાલવસેન ચેવ અનામટ્ઠકાલવસેન ચ પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન.

પયોગો પન દુવિધો કાયિકો ચ વાચસિકો ચ. તત્થ ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિઆદિના (પારા. ૫૧) નયેન યાય કાયચિ ભાસાય વચીભેદં કત્વા વાચસિકપ્પયોગેનેવ પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન અક્ખરલિખનં વા હત્થમુદ્દાદિદસ્સનં વા કાયપ્પયોગં કરોન્તસ્સ. એવં વાચસિકપ્પયોગેનેવ પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન.

પુગ્ગલો પન દુવિધો – યો ચ પચ્ચક્ખાતિ, યસ્સ ચ પચ્ચક્ખાતિ. તત્થ યો પચ્ચક્ખાતિ, સો સચે ઉમ્મત્તકખિત્તચિત્તવેદનાટ્ટાનં અઞ્ઞતરો ન હોતિ. યસ્સ પન પચ્ચક્ખાતિ, સો સચે મનુસ્સજાતિકો હોતિ, ન ચ ઉમ્મત્તકાદીનં અઞ્ઞતરો, સમ્મુખીભૂતો ચ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ. ન હિ અસમ્મુખીભૂતસ્સ દૂતેન વા પણ્ણેન વા આરોચનં રુહતિ. એવં યથાવુત્તપુગ્ગલવસેન પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન.

વિજાનનમ્પિ નિયમિતાનિયમિતવસેન દુવિધં. તત્થ યસ્સ યેસં વા નિયમેત્વા ‘‘ઇમસ્સ, ઇમેસં વા આરોચેમી’’તિ વદતિ, સચે તે યથા પકતિયા લોકે મનુસ્સા વચનં સુત્વા આવજ્જનસમયે જાનન્તિ, એવં તસ્સ વચનાનન્તરમેવ તસ્સ ‘‘અયં ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ વા ‘‘ગિહિભાવં પત્થયતી’’તિ વા યેન કેનચિ આકારેન સિક્ખાપચ્ચક્ખાનભાવં જાનન્તિ, પચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા. અથ અપરભાગે ‘‘કિં ઇમિના વુત્ત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા જાનન્તિ, અઞ્ઞે વા જાનન્તિ, અપચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા. અનિયમેત્વા આરોચેન્તસ્સ પન સચે વુત્તનયેન યો કોચિ મનુસ્સજાતિકો વચનત્થં જાનાતિ, પચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા. એવં વિજાનનવસેન પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન. યો પન અન્તમસો દવાયપિ પચ્ચક્ખાતિ, તેન અપચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા. ઇતિ ઇમેસં વુત્તપ્પકારાનં ચિત્તાદીનં વા વસેન, સબ્બસો વા પન અપચ્ચક્ખાનેન સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય સિક્ખાપચ્ચક્ખાનસ્સેવ ચ અત્થભૂતં એકચ્ચં દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા.

મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્યાતિ એત્થ મેથુનં ધમ્મન્તિ રાગપરિયુટ્ઠાનેન સદિસાનં ઉભિન્નં ધમ્મં. પટિસેવેય્યાતિ પટિસેવેય્ય અજ્ઝાપજ્જેય્ય. અન્તમસોતિ સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન. તિરચ્છાનગતાયપીતિ પટિસન્ધિવસેન તિરચ્છાનેસુ ગતાયપિ, અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ. પારાજિકો હોતીતિ પરાજિતો હોતિ, પરાજયં આપન્નો. અસંવાસોતિ પકતત્તા ભિક્ખૂ સહ વસન્તિ એત્થાતિ એકકમ્માદિકોવ તિવિધોપિ વિધિ સંવાસો નામ, સો તેન સદ્ધિં નત્થીતિ અસંવાસો. સઙ્ઘકમ્મેસુ હિ એસ ગણપૂરકોપિ ન હોતિ, અયં તાવ પદવણ્ણના.

અયં પનેત્થ વિનિચ્છયો – મનુસ્સામનુસ્સતિરચ્છાનગતવસેન હિ તિસ્સો ઇત્થિયો, તાસં વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગમુખમગ્ગવસેન તયો તયો કત્વા નવ મગ્ગા, તથા ઉભતોબ્યઞ્જનકાનં. પુરિસાનં પન વચ્ચમગ્ગમુખમગ્ગવસેન દ્વે દ્વે કત્વા છ મગ્ગા, તથા પણ્ડકાનન્તિ એવં તિંસ મગ્ગા. તેસુ અત્તનો વા પરેસં વા યસ્સ કસ્સચિ મગ્ગસ્સ સન્થતસ્સ વા અસન્થતસ્સ વા, પરેસં પન મતાનમ્પિ અક્ખાયિતસ્સ વા યેભુય્યેન અક્ખાયિતસ્સ વા પકતિવાતેન અસંફુટ્ઠે અલ્લોકાસે યો ભિક્ખુ એકતિલબીજમત્તમ્પિ અત્તનો અઙ્ગજાતં સન્થતં વા અસન્થતં વા સેવનચિત્તેન પવેસેતિ, પરેન વા પવેસિયમાને પવેસનપવિટ્ઠટ્ઠિતઉદ્ધરણેસુ યંકિઞ્ચિ સાદિયતિ, અયં પારાજિકાપત્તિં આપન્નો નામ હોતિ, અયં તાવેત્થ અસાધારણવિનિચ્છયો. સબ્બસિક્ખાપદાનં પન સાધારણવિનિચ્છયત્થં અયં માતિકા –

નિદાનં પુગ્ગલં વત્થું, પઞ્ઞત્તિવિધિમેવ ચ;

આણત્તાપત્તિનાપત્તિ-વિપત્તિં અઙ્ગમેવ ચ.

સમુટ્ઠાનવિધિં કિરિયા-સઞ્ઞાચિત્તેહિ નાનત્તં;

વજ્જકમ્મપ્પભેદઞ્ચ, તિકદ્વયવિધિં તથા.

લક્ખણં સત્તરસધા, ઠિતં સાધારણં ઇદં;

ઞત્વા યોજેય્ય મેધાવી, તત્થ તત્થ યથારહન્તિ.

તત્થ નિદાનં નામ વેસાલિ-રાજગહ-સાવત્થિ-આળવિ-કોસમ્બિ-સગ્ગ-ભગ્ગાનં વસેન સત્તવિધં પઞ્ઞત્તિટ્ઠાનં, ઇદઞ્હિ સબ્બસિક્ખાપદાનં નિદાનં. પુગ્ગલો નામ યં યં આરબ્ભ તં તં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં. વત્થુ નામ તસ્સ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ અજ્ઝાચારો વુચ્ચતિ. પઞ્ઞત્તિવિધિન્તિ પઞ્ઞત્તિઅનુપઞ્ઞત્તિઅનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિસબ્બત્થપઞ્ઞત્તિપદેસપઞ્ઞત્તિસાધારણપઞ્ઞત્તિ અસાધારણપઞ્ઞત્તિએકતોપઞ્ઞત્તિઉભતોપઞ્ઞત્તિવસેન નવવિધા પઞ્ઞત્તિ. તત્થ અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ નામ અનુપ્પન્ને દોસે પઞ્ઞત્તા, સા અટ્ઠગરુધમ્મપ્પટિગ્ગહણવસેન (ચૂળવ. ૪૦૩) ભિક્ખુનીનંયેવ આગતા, અઞ્ઞત્ર નત્થિ. વિનયધરપઞ્ચમેન (મહાવ. ૨૫૯) ગણેન ઉપસમ્પદા, ગણઙ્ગણૂપાહના (મહાવ. ૨૫૯) ધુવન્હાનં ચમ્મત્થરણન્તિ એતેસં વસેન ચતુબ્બિધા પદેસપઞ્ઞત્તિ નામ. મજ્ઝિમદેસેયેવ હિ એતેહિ આપત્તિ હોતિ, તેસુપિ ધુવન્હાનં પટિક્ખેપમત્તમેવ પાતિમોક્ખે આગતં, તતો અઞ્ઞા પદેસપઞ્ઞત્તિ નામ નત્થિ. સબ્બાનિ સબ્બત્થપઞ્ઞત્તિયેવ હોન્તિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિદુકઞ્ચ એકતોપઞ્ઞત્તિદુકઞ્ચ અત્થતો એકં, તસ્મા અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિઞ્ચ સબ્બત્થપઞ્ઞત્તિદુકઞ્ચ એકતોપઞ્ઞત્તિદુકઞ્ચ ઠપેત્વા સેસાનં ચતસ્સન્નં પઞ્ઞત્તીનં વસેન સબ્બત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. આણત્તાપત્તિનાપત્તિવિપત્તિન્તિએત્થ આણત્તીતિઆણાપના વુચ્ચતિ. આપત્તીતિ પુબ્બપ્પયોગાદિવસેન આપત્તિભેદો. અનાપત્તીતિ અજાનનાદિવસેન અનાપત્તિ. વિપત્તીતિ સીલઆચારદિટ્ઠિઆજીવવિપત્તીનં અઞ્ઞતરા. ઇતિ ઇમાસં આણત્તાદીનમ્પિ વસેન સબ્બત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. અઙ્ગન્તિ સબ્બસિક્ખાપદેસુ આપત્તીનં અઙ્ગં વેદિતબ્બં.

સમુટ્ઠાનવિધિન્તિ સબ્બાપત્તીનં કાયો વાચા કાયવાચા કાયચિત્તં વાચાચિત્તં કાયવાચાચિત્તન્તિ ઇમાનિ એકઙ્ગિકદ્વઙ્ગિકતિવઙ્ગિકાનિ. છ સમુટ્ઠાનાનિ નામ યાનિ ‘‘સિક્ખાપદસમઉટ્ઠાનાની’’તિપિ વુચ્ચન્તિ. તત્થ પુરિમાનિ તીણિ અચિત્તકાનિ, પચ્છિમાનિ સચિત્તકાનિ. તેસુ એકેન વા દ્વીહિ વા તીહિ વા ચતૂહિ વા છહિ વા સમુટ્ઠાનેહિ આપત્તિયો સમુટ્ઠહન્તિ, પઞ્ચસમુટ્ઠાના નામ નત્થિ. તત્થ એકસમુટ્ઠાના નામ ચતુત્થેન ચ પઞ્ચમેન ચ છટ્ઠેન ચ સમુટ્ઠાનેન સમુટ્ઠાતિ, ન અઞ્ઞેન. દ્વિસમુટ્ઠાના નામ પઠમચતુત્થેહિ ચ દુતિયપઞ્ચમેહિ ચ તતિયછટ્ઠેહિ ચ ચતુત્થછટ્ઠેહિ ચ પઞ્ચમછટ્ઠેહિ ચ સમુટ્ઠાનેહિ, સમુટ્ઠાતિ, ન અઞ્ઞેહિ. તિસમુટ્ઠાના નામ પઠમેહિ ચ તીહિ, પચ્છિમેહિ ચ તીહિ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠાતિ, ન અઞ્ઞેહિ. ચતુસમુટ્ઠાના નામ પઠમતતિયચતુત્થછટ્ઠેહિ ચ દુતિયતતિયપઞ્ચમછટ્ઠેહિ ચ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠાતિ, ન અઞ્ઞેહિ. છ સમુટ્ઠાના નામ છહિપિ સમુટ્ઠાતિ.

એવં –

તિધા એકસમુટ્ઠાના, પઞ્ચધા દ્વિસમુટ્ઠિતા;

દ્વિધા તિચતુરો ઠાના, એકધા છસમુટ્ઠિતાતિ.

સમુટ્ઠાનવસેન સબ્બાવ તેરસ આપત્તિયો હોન્તિ (ચૂળવ. ૧૬૫ આદયો), તા પઠમપઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવસેન સમુટ્ઠાનતો તેરસ નામાનિ લભન્તિ પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાના, અદિન્નાદાન-સઞ્ચરિત્ત-સમનુભાસન-કથિન-એળકલોમ-પદસોધમ્મ-અદ્ધાન-થેય્યસત્થ-ધમ્મદેસનાભૂતારોચન-ચોરિવુટ્ઠાપન-અનનુઞ્ઞાતસમુટ્ઠાનાતિ. તત્થ યા કાયચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ, અયં પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાના નામ. યા સચિત્તકેહિ તીહિ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠાતિ, અયં અદિન્નાદાનસમુટ્ઠાના નામ. યા છહિપિ સમુટ્ઠાતિ, અયં સઞ્ચરિત્તસમુટ્ઠાના નામ. યા છટ્ઠેનેવ સમુટ્ઠાતિ, અયં સમનુભાસનસમુટ્ઠાના નામ. યા તતિયછટ્ઠેહિ સમુટ્ઠાતિ, અયં કથિનસમુટ્ઠાના નામ. યા પઠમચતુત્થેહિ સમુટ્ઠાતિ, અયં એળકલોમસમુટ્ઠાના નામ. યા દુતિયપઞ્ચમેહિ સમુટ્ઠાતિ, અયં પદસોધમ્મસમુટ્ઠાના નામ. યા પઠમતતિયચતુત્થછટ્ઠેહિ સમુટ્ઠાતિ, અયં અદ્ધાનસમુટ્ઠાના નામ. યા ચતુત્થછટ્ઠેહિ સમુટ્ઠાતિ, અયં થેય્યસત્થસમુટ્ઠાના નામ. યા પઞ્ચમેનેવ સમુટ્ઠાતિ, અયં ધમ્મદેસનાસમુટ્ઠાના નામ. યા અચિત્તકેહિ તીહિ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠાતિ, અયં ભૂતારોચનસમુટ્ઠાના નામ. યા પઞ્ચમછટ્ઠેહિ સમુટ્ઠાતિ, અયં ચોરિવુટ્ઠાપનસમુટ્ઠાના નામ. યા દુતિયતતિયપઞ્ચમછટ્ઠેહિ સમુટ્ઠાતિ, અયં અનનુઞ્ઞાતસમુટ્ઠાના નામાતિ. ઇતિ ઇમસ્સ સમુટ્ઠાનવિધિનોપિ વસેન સબ્બત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

કિરિયાસઞ્ઞાચિત્તેહિ નાનત્તન્તિ એતેહિ કિરિયાદીહિ સબ્બાપત્તીનં નાનાભાવં ઞત્વા સબ્બત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. સબ્બાપત્તિયો હિ કિરિયાવસેન પઞ્ચવિધા હોન્તિ, સેય્યથિદં – અત્થાપત્તિ કિરિયતો સમુટ્ઠાતિ, અત્થિ અકિરિયતો, અત્થિ કિરિયાકિરિયતો, અત્થિ સિયા કિરિયતો સિયા અકિરિયતો, અત્થિ સિયા કિરિયતો સિયા કિરિયાકિરિયતોતિ. તત્થ યા કાયેન વા વાચાય વા પથવિખણનાદીસુ (પચિ. ૮૪) વિય વીતિક્કમં કરોન્તસ્સ હોતિ, અયં કિરિયતો સમુટ્ઠાતિ નામ. યા કાયવાચાહિ કત્તબ્બં અકરોન્તસ્સ હોતિ પઠમકથિનાપત્તિ (પારા. ૪૫૯ આદયો) વિય, અયં અકિરિયતો સમુટ્ઠાતિ નામ. યા કરોન્તસ્સ ચ અકરોન્તસ્સ ચ હોતિ અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા હત્થતો ચીવરપ્પટિગ્ગહણાપત્તિ (પારા. ૫૦૮-૫૧૧) વિય, અયં કિરિયાકિરિયતો સમુટ્ઠાતિ નામ. યા સિયા કરોન્તસ્સ ચ, સિયા અકરોન્તસ્સ ચ હોતિ રૂપિયપ્પટિગ્ગહણાપત્તિ (પારા. ૫૮૨) વિય, અયં સિયા કિરિયતો સિયા અકિરિયતો સમુટ્ઠાતિ નામ. યા સિયા કરોન્તસ્સ ચ સિયા કરોન્તાકરોન્તસ્સ ચ હોતિ કુટિકારાપત્તિ (પારા. ૩૪૨ આદયો) વિય, અયં સિયા કિરિયતો સિયા કિરિયાકિરિયતો સમુટ્ઠાતિ નામ.

સબ્બાપત્તિયો ચ સઞ્ઞાવસેન દુવિધા હોન્તિ સઞ્ઞાવિમોક્ખા નોસઞ્ઞાવિમોક્ખાતિ. તત્થ યતો વીતિક્કમસઞ્ઞાય અભાવેન મુચ્ચતિ, અયં સઞ્ઞાવિમોક્ખા, ઇતરા નોસઞ્ઞાવિમોક્ખા. પુન ચ સબ્બાપિ ચિત્તવસેન દુવિધા હોન્તિ સચિત્તકા અચિત્તકા ચાતિ. તત્થ યા સચિત્તકસમુટ્ઠાનવસેનેવ સમુટ્ઠાતિ અયં સચિત્તકા. યા અચિત્તકેન વા સચિત્તકમિસ્સકેન વા સમુટ્ઠાતિ અયં અચિત્તકા.

વજ્જકમ્મપ્પભેદન્તિ એત્થ સબ્બાપત્તિયો વજ્જવસેન દુવિધા હોન્તિ લોકવજ્જા પણ્ણત્તિવજ્જા ચાતિ. તત્થ યસ્સા સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, અયં લોકવજ્જા, સેસા પણ્ણત્તિવજ્જા. સબ્બા ચ કાયકમ્મવચીકમ્મતદુભયવસેન તિવિધા હોન્તિ. તત્થ કાયદ્વારે આપજ્જિતબ્બા કાયકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ, વચીદ્વારે આપજ્જિતબ્બા વચીકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ, ઉભયત્થ આપજ્જિતબ્બા કાયકમ્મં વચીકમ્મઞ્ચાતિ, મનોદ્વારે આપત્તિ નામ નત્થિ. ઇતિ ઇમિના વજ્જકમ્મપ્પભેદેનાપિ સબ્બત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

તિકદ્વયવિધિન્તિ કુસલત્તિકવેદનાત્તિકવિધિં. આપત્તિં આપજ્જમાનો હિ અકુસલચિત્તો વા આપજ્જતિ કુસલાબ્યાકતચિત્તો વા, તથા દુક્ખવેદનાસમઙ્ગી વા ઇતરવેદનાદ્વયસમઙ્ગી વા. એવં સન્તેપિ સબ્બસિક્ખાપદેસુ અકુસલચિત્તવસેન એકં ચિત્તં, કુસલાબ્યાકતચિત્તવસેન દ્વે ચિત્તાનિ, સબ્બેસં વસેન તીણિ ચિત્તાનિ. દુક્ખવેદનાવસેન એકા વેદના, સુખઉપેક્ખાવસેન દ્વે, સબ્બાસં વસેન તિસ્સો વેદનાતિ. અયમેવ પભેદો લબ્ભતિ, ન અઞ્ઞો.

લક્ખણં સત્તરસધા, ઠિતં સાધારણં ઇદં, ઞત્વાતિ ઇદં નિદાનાદિવેદનાત્તિકપરિયોસાનં સત્તરસપ્પકારં લક્ખણં જાનિત્વા યોજેય્ય મેધાવી. તત્થ તત્થ યથારહન્તિ પણ્ડિતો ભિક્ખુ તસ્મિં તસ્મિં સિક્ખાપદે ઇદં લક્ખણં યથાનુરૂપં યોજેય્યાતિ અત્થો. તં પન અયોજિતં દુબ્બિજાનં હોતિ, તસ્મા નં સબ્બસિક્ખાપદાનં અસાધારણવિનિચ્છયપરિયોસાને ઇમં માતિકં અનુદ્ધરિત્વાવ યોજેત્વા દસ્સયિસ્સામ.

ઇધ પનસ્સ અયં યોજના – ઇદં વેસાલિયં સુદિન્નત્થેરં આરબ્ભ મેથુનવીતિક્કમવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં. ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્યા’’તિ અયમેત્થ પઞ્ઞત્તિ, ‘‘સિક્ખં અપચ્ચક્ખાયા’’તિ ચ ‘‘અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયપી’’તિ ચ દ્વે અનુપઞ્ઞત્તિયો. અનુપઞ્ઞત્તિ ચ નામેસા આપત્તિકરા ચ હોતિ અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદાદીસુ (પાચિ. ૯૫ આદયો) વિય, અનાપત્તિકરા ચ અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તાતિઆદીસુ (પારા. ૨૩૬-૨૩૭) વિય, આપત્તિઉપત્થમ્ભકરા ચ અદિન્નાદાનાદીસુ (પારા. ૯૧) વિય, ઇધ પન ઉપત્થમ્ભકરાતિ વેદિતબ્બા. ઇતો પરં પન યત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ અત્થિ, તત્થ ‘‘અયં અનુપઞ્ઞત્તી’’તિ એત્તકમેવ દસ્સયિસ્સામ. ઠપેત્વા પન અનુપઞ્ઞત્તિં અવસેસા પઞ્ઞત્તિયેવાતિ સબ્બત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. ભિક્ખું આરબ્ભ ઉપ્પન્નવત્થુસ્મિંયેવ ‘‘યા પન ભિક્ખુની છન્દસો મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્યા’’તિ એવં ભિક્ખુનીનમ્પિ પઞ્ઞત્તિતો સાધારણપઞ્ઞત્તિ. આણત્તિયા અનાપજ્જનતો અનાણત્તિકં. ભિક્ખું પન આણાપેન્તો અકપ્પિયસમાદાનાપત્તિતો ન મુચ્ચતિ, મેથુનરાગેન કાયસંસગ્ગે દુક્કટં, જીવમાનકસરીરસ્સ વુત્તપ્પકારે મગ્ગે સચેપિ તચાદીનિ અનવસેસેત્વા સબ્બસો છિન્ને નિમિત્તસણ્ઠાનમત્તં પઞ્ઞાયતિ, તત્થ અન્તમસો અઙ્ગજાતે ઉટ્ઠિતં અનટ્ઠકાયપ્પસાદં પીળકં વા ચમ્મખિલં વા પવેસેન્તસ્સાપિ સેવનચિત્તે સતિ પારાજિકં, નટ્ઠકાયપ્પસાદં સુક્ખપીળકં વા મતચમ્મં વા લોમં વા પવેસેન્તસ્સ દુક્કટં, સચે નિમિત્તસણ્ઠાનમત્તમ્પિ અનવસેસેત્વા સબ્બસો મગ્ગો ઉપ્પાટિતો, તત્થ ઉપક્કમતો વણસઙ્ખેપવસેન થુલ્લચ્ચયં, તથા મનુસ્સાનં અક્ખિનાસાકણ્ણચ્છિદ્દવત્થિકોસેસુ સત્થકેન કતવણે વા, હત્થિઅસ્સાદીનઞ્ચ તિરચ્છાનાનં વત્થિકોસનાસાપુટેસુ થુલ્લચ્ચયં. તિરચ્છાનાનં પન અક્ખિકણ્ણનાસાવણેસુ અહિમચ્છાદીનં પવેસનપ્પમાણવિરહિતે અણુનિમિત્તે સબ્બેસઞ્ચ ઉપકચ્છકાદીસુ સેસસરીરેસુ દુક્કટં. મતસરીરે નિમિત્તે ઉપડ્ઢક્ખાયિતતો પટ્ઠાય યાવ ન કુથિતં હોતિ, તાવ થુલ્લચ્ચયં. કુથિતે દુક્કટં, તથા વટ્ટકતે મુખે અચ્છુપન્તં અઙ્ગજાતં પવેસેન્તસ્સ દુક્કટં. ઓટ્ઠતો બહિ નિક્ખન્તજિવ્હાય વા દન્તેસુ વા થુલ્લચ્ચયં. નિમિત્તતો બહિ પતિતમંસપેસિયં દુક્કટન્તિ અયમેત્થ આપત્તિભેદો.

અજાનન્તસ્સ અસાદિયન્તસ્સ ઉમ્મત્તકસ્સ ખિત્તચિત્તસ્સ વેદનાટ્ટસ્સ આદિકમ્મિકાનઞ્ચ અનાપત્તિ. એત્થ પન યો નિદ્દં ઓક્કન્તત્તા પરેન કતમ્પિ ઉપક્કમં ન જાનાતિ, સો અજાનન્તો. યો જાનિત્વાપિ ન સાદિયતિ, સો અસાદિયન્તો. યો પિત્તવસેન અતેકિચ્છં ઉમ્માદં પત્તો, સો ઉમ્મત્તકો. યક્ખેહિ કતચિત્તવિક્ખેપો ખિત્તચિત્તો. દ્વિન્નમ્પિ ચ એતેસં અગ્ગિસુવણ્ણગૂથચન્દનાદીસુ સમપ્પવત્તિભાવેન અજાનનભાવોવ પમાણં. યો અધિમત્તવેદનાય આતુરત્તા કિઞ્ચિ ન જાનાતિ, સો વેદનાટ્ટો. યો તસ્મિં તસ્મિં વત્થુસ્મિં આદિભૂતો, સો આદિકમ્મિકો. અયં પન અનાપત્તિ. ચતૂસુ વિપત્તીસુ સીલવિપત્તિ. તસ્સા દ્વે અઙ્ગાનિ સેવનચિત્તઞ્ચ મગ્ગેન મગ્ગપટિપાદનઞ્ચાતિ. સમુટ્ઠાનાદિતો ઇદં સિક્ખાપદં પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દ્વિવેદનન્તિ, ઇમાનિ ચ સમુટ્ઠાનાદીનિ નામ આપત્તિયા હોન્તિ, ન સિક્ખાપદસ્સ. વોહારસુખત્થં પન સબ્બટ્ઠકથાસુ સિક્ખાપદસીસેન દેસના આગતા, તસ્મા અઞ્ઞેસુપિ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ બ્યઞ્જને આદરં અકત્વા અધિપ્પેતમેવ ગહેતબ્બં.

અત્થઞ્હિ નાથો સરણં અવોચ;

ન બ્યઞ્જનં લોકહિતો મહેસી.

તસ્મા અકત્વા રતિમક્ખરેસુ;

અત્થે નિવેસેય્ય મતિં મુતીમાતિ.

પઠમપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. દુતિયપારાજિકવણ્ણના

દુતિયે ગામા વા અરઞ્ઞાવાતિ એત્થ સબ્બોપિ એકકુટિકાદિભેદો પરિક્ખિત્તો વા અપરિક્ખિત્તો વા સમનુસ્સો વા અમનુસ્સો વા અન્તમસો અતિરેકચાતુમાસનિવિટ્ઠો યો કોચિ સત્થોપિ ‘‘ગામો’’તિ વેદિતબ્બો. ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ અવસેસં અરઞ્ઞં નામ. તત્થ અસમ્મોહત્થં ઘરં ઘરૂપચારો ગામો ગામૂપચારોતિ અયં વિભાગો વેદિતબ્બો. નિબ્બકોસસ્સ હિ ઉદકપતનટ્ઠાનબ્ભન્તરં ઘરં નામ. યં પન દ્વારે ઠિતો માતુગામો ભાજનધોવનઉદકં છડ્ડેતિ, તસ્સ પતનટ્ઠાનઞ્ચ માતુગામેનેવ અન્તોગેહે ઠિતેન પકતિયા બહિ ખિત્તસ્સ સુપ્પસ્સ વા સંમુઞ્જનિયા વા પતનટ્ઠાનઞ્ચ ઘરસ્સ પુરતો દ્વીસુ કોણેસુ સમ્બન્ધિત્વા મજ્ઝે રુક્ખસૂચિદ્વારં ઠપેત્વા ગોરૂપાનં પવેસનનિવારણત્થં કતપરિક્ખેપો ચ અયં સબ્બોપિ ઘરૂપચારો નામ. યં પન સબ્બન્તિમં ઘરં હોતિ, તસ્સ ઘરસ્સ તાદિસે ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ યથા તરુણમનુસ્સા અત્તનો બલં દસ્સેન્તો બાહું પસારેત્વા લેડ્ડું ખિપન્તિ, એવં ખિત્તસ્સ લેડ્ડુસ્સ પતનટ્ઠાનબ્ભન્તરં ગામો નામ. તતો અઞ્ઞસ્સ લેડ્ડુપાતસ્સ અબ્ભન્તરં ગામૂપચારો નામ. પતિતસ્સ પન લેડ્ડુનો પવત્તિત્વા ગતટ્ઠાનં ન ગહેતબ્બં. પરિક્ખિત્તસ્સ પન ગામસ્સ પરિક્ખેપોયેવ ગામસ્સ પરિચ્છેદો, તસ્સ સચે દ્વે ઇન્દખિલા હોન્તિ અબ્ભન્તરિમે ઇન્દખિલે ઠિતસ્સ લેડ્ડુપાતબ્ભન્તરં ગામૂપચારો નામ. પદભાજનેપિ (પારા. ૯૨) હિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. તત્થ ય્વાયં અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારો દસ્સિતો, તસ્સ વસેન વિકાલે ગામપ્પવેસનાદીસુ આપત્તિ પરિચ્છિન્દિતબ્બા. ઇતિ ઇમં ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ અવસેસં ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે અરઞ્ઞં નામ. દેસનામત્તમેવ ચેતં ‘‘ગામા વા અરઞ્ઞાવા’’તિ. યે પન ઇમેસં પરિચ્છેદદસ્સનત્થં ઘરઘરૂપચારગામૂપચારા વુત્તા, તતોપિ પારાજિકવત્થું અવહરન્તસ્સ પારાજિકં હોતિયેવ.

અદિન્નન્તિ અઞ્ઞસ્સ મનુસ્સજાતિકસ્સ સન્તકં. થેય્યસઙ્ખાતન્તિ એત્થ થેનોતિ ચોરો, થેનસ્સ ભાવો થેય્યં, અવહરણચિત્તસ્સેતં નામં. સઙ્ખા સઙ્ખાતન્તિ અત્થતો એકં, કોટ્ઠાસસ્સેતં નામં ‘‘સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૮૮૦; મહાનિ. ૧૦૯) વિય. થેય્યઞ્ચ તં સઙ્ખાતઞ્ચાતિ થેય્યસઙ્ખાતં, થેય્યચિત્તસઙ્ખાતો એકો ચિત્તકોટ્ઠાસોતિ અત્થો. કરણત્થે ચેતં પચ્ચત્તવચનં, તસ્મા થેય્યસઙ્ખાતેનાતિ અત્થતો દટ્ઠબ્બં. યો ચ થેય્યસઙ્ખાતેન આદિયતિ, સો યસ્મા થેય્યચિત્તો હોતિ, તસ્મા બ્યઞ્જનં અનાદિયિત્વા અત્થમેવ દસ્સેતું ‘‘થેય્યચિત્તો અવહરણચિત્તો’’તિ (પારા. ૯૨) એવમસ્સ પદભાજનં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

આદિયેય્યાતિ પઞ્ચવીસતિયા અવહારાનં અઞ્ઞતરવસેન હરેય્ય. તે પન અવહારા પઞ્ચ પઞ્ચકાનિ સમોધાનેત્વા સાધુકં સલ્લક્ખેતબ્બા. પઞ્ચ પઞ્ચકાનિ નામ નાનાભણ્ડપઞ્ચકં એકભણ્ડપઞ્ચકં સાહત્થિકપઞ્ચકં પુબ્બપયોગપઞ્ચકં થેય્યાવહારપઞ્ચકન્તિ. તત્થ પુરિમાનિ દ્વે પઞ્ચકાનિ એતસ્સેવ પદસ્સ પદભાજને વુત્તાનં ‘‘આદિયેય્ય હરેય્ય અવહરેય્ય ઇરિયાપથં વિકોપેય્ય ઠાના ચાવેય્યા’’તિ ઇમેસં પદાનં વસેન લબ્ભન્તિ. તત્થ નાનાભણ્ડપઞ્ચકં સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકવસેન દટ્ઠબ્બં, ઇતરં સવિઞ્ઞાણકવસેનેવ. કથં? આદિયેય્યાતિ આરામં અભિયુઞ્જતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. સામિકસ્સ વિમતિં ઉપ્પાદેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. સામિકો ‘‘ન મય્હં ભવિસ્સતી’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ. હરેય્યાતિ અઞ્ઞસ્સ ભણ્ડં હરન્તો સીસે ભારં થેય્યચિત્તો આમસતિ, દુક્કટં. ફન્દાપેતિ, થુલ્લચ્ચયં. ખન્ધં ઓરોપેતિ, પારાજિકં. અવહરેય્યાતિ ઉપનિક્ખિત્તં ભણ્ડં ‘‘દેહિ મે ભણ્ડ’’ન્તિ વુચ્ચમાનો ‘‘નાહં ગણ્હામી’’તિ ભણતિ, દુક્કટં. સામિકસ્સ વિમતિં ઉપ્પાદેતિ, થુલ્લચ્ચયં. સામિકો ‘‘ન મય્હં ભવિસ્સતી’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, પારાજિકં. ઇરિયાપથં વિકોપેય્યાતિ ‘‘સહ ભણ્ડહારકં નેસ્સામી’’તિ પઠમં પાદં અતિક્કામેતિ, થુલ્લચ્ચયં. દુતિયં પાદં અતિક્કામેતિ, પારાજિકં. ઠાના ચાવેય્યાતિ થલટ્ઠં ભણ્ડં થેય્યચિત્તો આમસતિ, દુક્કટં. ફન્દાપેતિ, થુલ્લચ્ચયં. ઠાના ચાવેતિ, પારાજિકં. એવં તાવ નાનાભણ્ડપઞ્ચકં વેદિતબ્બં. સસામિકસ્સ પન દાસસ્સ વા તિરચ્છાનગતસ્સ વા યથાવુત્તેન અભિયોગાદિના નયેન આદિયનહરણઅવહરણઇરિયાપથવિકોપનઠાનાચાવનવસેન એકભણ્ડપઞ્ચકં વેદિતબ્બં.

કતમં સાહત્થિકપઞ્ચકં? સાહત્થિકો આણત્તિકો નિસ્સગ્ગિયો અત્થસાધકો ધુરનિક્ખેપોતિ. તત્થ સાહત્થિકો નામ પરસ્સ ભણ્ડં સહત્થા અવહરતિ. આણત્તિકો નામ ‘‘અસુકસ્સ ભણ્ડં અવહરા’’તિ અઞ્ઞં આણાપેતિ. નિસ્સગ્ગિયો નામ સુઙ્કઘાતકપરિકપ્પિતોકાસાનં અન્તો ઠત્વા બહિ પાતનં. અત્થસાધકો નામ ‘‘અસુકસ્સ ભણ્ડં યદા સક્કોતિ, તદા તં અવહરા’’તિ અઞ્ઞં આણાપેતિ. તત્થ સચે પરો અનન્તરાયિકો હુત્વા તં અવહરતિ, આણાપકસ્સ આણત્તિક્ખણેયેવ પારાજિકં. પરસ્સ વા પન તેલકુમ્ભિયા પાદગ્ઘનકતેલં અવસ્સં પિવનકાનિ ઉપાહનાદીનિ પક્ખિપતિ, હત્થતો મુત્તમત્તેયેવ પારાજિકં. ધુરનિક્ખેપો પન આરામાભિયોગઉપનિક્ખિત્તભણ્ડવસેન વેદિતબ્બો. તાવકાલિકભણ્ડદેય્યાનિ અદેન્તસ્સાપિ એસેવનયોતિ ઇદં સાહત્થિકપઞ્ચકં.

કતમં પુબ્બપયોગપઞ્ચકં? પુબ્બપયોગો સહપયોગો સંવિધાવહારો સઙ્કેતકમ્મં નિમિત્તકમ્મન્તિ. તત્થ આણત્તિવસેન પુબ્બપયોગો વેદિતબ્બો. ઠાના ચાવનવસેન, ખિલાદીનિ સઙ્કામેત્વા ખેત્તાદિગ્ગહણવસેન ચ સહપયોગો વેદિતબ્બો. સંવિધાવહારો નામ ‘‘અસુકં નામ ભણ્ડં અવહરિસ્સામા’’તિ સંવિદહિત્વા સંમન્તયિત્વા અવહરણં. એવં સંવિદહિત્વા ગતેસુ હિ એકેનાપિ તસ્મિં ભણ્ડે ઠાના ચાવિતે સબ્બેસં અવહારા હોન્તિ. સઙ્કેતકમ્મં નામ સઞ્જાનનકમ્મં. સચે હિ પુરેભત્તાદીસુ યંકિઞ્ચિ કાલં પરિચ્છિન્દિત્વા ‘‘અસુકસ્મિં કાલે ઇત્થન્નામં ભણ્ડં અવહરા’’તિ વુત્તો સઙ્કેતતો અપચ્છા અપુરે તં અવહરતિ, સઙ્કેતકારકસ્સ સઙ્કેતકરણક્ખણેયેવ અવહારો. નિમિત્તકમ્મં નામ સઞ્ઞુપ્પાદનત્થં અક્ખિનિક્ખણાદિનિમિત્તકરણં. સચે હિ એવં કતનિમિત્તતો અપચ્છા અપુરે ‘‘યં અવહરા’’તિ વુત્તો, તં અવહરતિ, નિમિત્તકારકસ્સ નિમિત્તકરણક્ખણેયેવ અવહારોતિ ઇદં પુબ્બપયોગપઞ્ચકં.

કતમં થેય્યાવહારપઞ્ચકં? થેય્યાવહારો પસય્હાવહારો પરિકપ્પાવહારો પટિચ્છન્નાવહારો કુસાવહારોતિ. તત્થ યો સન્ધિચ્છેદાદીનિ કત્વા અદિસ્સમાનો અવહરતિ, કૂટમાનકૂટકહાપણાદીહિ વા વઞ્ચેત્વા ગણ્હાતિ, તસ્સેવં ગણ્હતો અવહારો થેય્યાવહારોતિ વેદિતબ્બો. યો પન પસય્હ બલક્કારેન પરેસં સન્તકં ગણ્હાતિ ગામઘાતકાદયો વિય, અત્તનો પત્તબલિતો વા વુત્તનયેનેવ અધિકં ગણ્હાતિ રાજભટાદયો વિય, તસ્સેવં ગણ્હતો અવહારો પસય્હાવહારોતિ વેદિતબ્બો. પરિકપ્પેત્વા ગહણં પન પરિકપ્પાવહારો નામ. સો ભણ્ડોકાસવસેન દુવિધો. તત્રાયં ભણ્ડપરિકપ્પો – સાટકત્થિકો અન્તોગબ્ભં પવિસિત્વા ‘‘સચે સાટકો ભવિસ્સતિ, ગણ્હિસ્સામિ, સચે સુત્તં, ન ગણ્હિસ્સામી’’તિ પરિકપ્પેત્વા અન્ધકારે પસિબ્બકં ગણ્હાતિ, તત્ર ચે સાટકો હોતિ, ઉદ્ધારેયેવ પારાજિકં. સુત્તં ચે હોતિ, રક્ખતિ. બહિ નીહરિત્વા મુઞ્ચિત્વા ‘‘સુત્ત’’ન્તિ ઞત્વા પુન આહરિત્વા ઠપેતિ, રક્ખતિયેવ. ‘‘સુત્ત’’ન્તિ ઞત્વાપિ ‘‘યં લદ્ધં, તં ગહેતબ્બ’’ન્તિ ગચ્છતિ, પદવારેન કારેતબ્બો. ભૂમિયં ઠપેત્વા ગણ્હાતિ, ઉદ્ધારે પારાજિકં. ‘‘ચોરો ચોરો’’તિ અનુબન્ધો છટ્ટેત્વા પલાયતિ, રક્ખતિ. સામિકા દિસ્વા ગણ્હન્તિ, રક્ખતિ યેવ. અઞ્ઞો ચે કોચિ ગણ્હાતિ, ભણ્ડદેય્યં. સામિકેસુ નિવત્તેસુ સયં દિસ્વા પંસુકૂલસઞ્ઞાય ‘‘પગેવેતં મયા ગહિતં, મમ દાનિ સન્તક’’ન્તિ ગણ્હન્તસ્સાપિ ભણ્ડદેય્યમેવ. તત્થ ય્વાયં ‘‘સચે સાટકો ભવિસ્સતિ, ગણ્હિસ્સામી’’તિઆદિના નયેન પવત્તો પરિકપ્પો, અયં ભણ્ડપરિકપ્પો નામ.

ઓકાસપરિકપ્પો પન એવં વેદિતબ્બો – એકચ્ચો પન પરપરિવેણાદીનિ પવિટ્ઠો કિઞ્ચિ લોભનેય્યં ભણ્ડં દિસ્વા ગબ્ભદ્વારપમુખહેટ્ઠાપાસાદદ્વારકોટ્ઠકરુક્ખમૂલાદિવસેન પરિચ્છેદં કત્વા ‘‘સચે મં એત્થન્તરે પસ્સિસ્સન્તિ, દટ્ઠુકામતાય ગહેત્વા વિચરન્તો વિય દસ્સામિ, નો ચે પસ્સિસ્સન્તિ, હરિસ્સામી’’તિ પરિકપ્પેતિ, તસ્સ તં આદાય પરિકપ્પિતપરિચ્છેદં અતિક્કન્તમત્તે અવહારો હોતિ. ઇતિ ય્વાયં વુત્તનયેનેવ પવત્તો પરિકપ્પો, અયં ઓકાસપરિકપ્પો નામ. એવમિમેસં દ્વિન્નમ્પિ પરિકપ્પાનં વસેન પરિકપ્પેત્વા ગણ્હતો અવહારો ‘‘પરિકપ્પાવહારો’’તિ વેદિતબ્બો.

પટિચ્છાદેત્વા પન અવહરણં પટિચ્છન્નાવહારો નામ. સો એવં વેદિતબ્બો – યો ભિક્ખુ ઉય્યાનાદીસુ પરેસં ઓમુઞ્ચિત્વા ઠપિતઅઙ્ગુલિમુદ્દિકાદીનિ દિસ્વા ‘‘પચ્છા ગણ્હિસ્સામી’’તિ પંસુના વા પણ્ણેન વા પટિચ્છાદેતિ, તસ્સ એત્તાવતા ઉદ્ધારો નત્થીતિ ન તાવ અવહારો હોતિ. યદા પન સામિકા વિચિનન્તા અપસ્સિત્વા ‘‘સ્વે જાનિસ્સામા’’તિ સાલયાવ ગતા હોન્તિ, અથસ્સ તં ઉદ્ધરતો ઉદ્ધારે અવહારો. પટિચ્છન્નકાલેયેવ ‘‘એતં મમ સન્તક’’ન્તિ સકસઞ્ઞાય વા ‘‘ગતા દાનિ તે, છટ્ટિતભણ્ડં ઇદ’’ન્તિ પંસુકૂલસઞ્ઞાય વા ગણ્હન્તસ્સ પન ભણ્ડદેય્યં. તેસુ દુતિયતતિયદિવસે આગન્ત્વા વિચિનિત્વા અદિસ્વા ધુરનિક્ખેપં કત્વા ગતેસુપિ ગહિતં ભણ્ડદેય્યમેવ. પચ્છા ઞત્વા ચોદિયમાનસ્સ અદદતો સામિકાનં ધુરનિક્ખેપે અવહારો હોતિ. કસ્મા? યસ્મા તસ્સ પયોગેન તેહિ ન દિટ્ઠં. યો પન તથારૂપં ભણ્ડં યથાઠાને ઠિતંયેવ અપ્પટિચ્છાદેત્વા થેય્યચિત્તો પાદેન અક્કમિત્વા કદ્દમે વા વાલુકાય વા પવેસેતિ, તસ્સ પવેસિતમત્તેયેવ અવહારો.

કુસં સઙ્કામેત્વા પન અવહરણં કુસાવહારો નામ. સોપિ એવં વેદિતબ્બો – યો ભિક્ખુ વિલીવમયં વા તાલપણ્ણમયં વા કતસઞ્ઞાણં યંકિઞ્ચિ કુસં પાતેત્વા ચીવરે ભાજીયમાને અત્તનો કોટ્ઠાસસ્સ સમીપે ઠિતં અપ્પગ્ઘતરં વા મહગ્ઘતરં વા સમસમં વા અગ્ઘેન પરસ્સ કોટ્ઠાસં હરિતુકામો અત્તનો કોટ્ઠાસે પતિતં કુસં પરસ્સ કોટ્ઠાસે પાતેતુકામતાય ઉદ્ધરતિ, રક્ખતિ તાવ. પરસ્સ કોટ્ઠાસે પાતિતે રક્ખતેવ. યદા પન તસ્મિં પતિતે પરસ્સ કોટ્ઠાસતો પરસ્સ કુસં ઉદ્ધરતિ, ઉદ્ધતમત્તે અવહારો. સચે પઠમતરં પરકોટ્ઠાસતો પરસ્સ કુસં ઉદ્ધરતિ, અત્તનો કોટ્ઠાસે પાતેતુકામતાય ઉદ્ધારે રક્ખતિ, પાતનેપિ રક્ખતિ, અત્તનો કોટ્ઠાસતો પન અત્તનો કુસં ઉદ્ધરતો ઉદ્ધારેયેવ રક્ખતિ, તં ઉદ્ધરિત્વા પરકોટ્ઠાસે પાતેન્તસ્સ હત્થતો મુત્તમત્તે અવહારો. અયં કુસાવહારો. ઇતિ યં વુત્તં ‘‘આદિયેય્યાતિ પઞ્ચવીસતિયા અવહારાનં અઞ્ઞતરવસેન હરેય્યા’’તિ, તસ્સત્થો પકાસિતો હોતિ.

યથારૂપેતિ યાદિસે. અદિન્નાદાનેતિ અદિન્નસ્સ પરસન્તકસ્સ ગહણે. રાજાનોતિઇદં બિમ્બિસારંયેવ સન્ધાય વુત્તં, અઞ્ઞે પન તથા કરેય્યું વા ન કરેય્યું વાતિ તે નપ્પમાણં. હનેય્યું વાતિ હત્થાદીહિ વા પોથેય્યું, સત્થેન વા છિન્દેય્યું. બન્ધેય્યું વાતિ રજ્જુબન્ધનાદીહિ બન્ધેય્યું વા. પબ્બાજેય્યું વાતિ નીહરેય્યું વા. ચોરોસિ બાલોસિ મૂળ્હોસિ થેનોસીતિ ઇમેહિ વચનેહિ પરિભાસેય્યું. કીદિસસ્સ પન અદિન્નસ્સ આદાને રાજાનો એવં કરોન્તિ? પાદસ્સ વા પાદારહસ્સ વા. તથારૂપં ભિક્ખુ અદિન્નં આદિયમાનોતિ તાદિસં ભિક્ખુ પોરાણકસ્સ કહાપણસ્સ પાદં વા પાદારહં વા ભણ્ડં અદિન્નં ભૂમિઆદીસુ યત્થ કત્થચિ ઠિતં યંકિઞ્ચિ સજીવનિજ્જીવં વુત્તપ્પકારાનં અવહારાનં યેન કેનચિ અવહારેન અવહરન્તો પારાજિકો હોતિ, કો પન વાદો તતો અતિરેકતરસ્મિન્તિ.

રાજગહે ધનિયત્થેરં આરબ્ભ રઞ્ઞો દારૂનિ અદિન્નં આદિયનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘ગામા વા અરઞ્ઞા વા’’તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, સાણત્તિકં, હરણત્થાય ગમનાદિકે પુબ્બપ્પયોગે દુક્કટં, આમસને દુક્કટં, પારાજિકવત્થુનો ફન્દાપને થુલ્લચ્ચયં. આદિયન્તસ્સ માસકે વા ઊનમાસકે વા દુક્કટં, અતિરેકમાસકે વા ઊનપઞ્ચમાસકે વા થુલ્લચ્ચયં, પઞ્ચમાસકે વા અતિરેકપઞ્ચમાસકે વા પારાજિકં. સબ્બત્થ ગહણકાલવસેન ચ ગહણદેસવસેન ચ પરિભોગભાજનપરિવત્તનાદીહિ ચ પરિહીનાપરિહીનવસેન વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. સકસઞ્ઞિસ્સ, વિસ્સાસગ્ગાહે, તાવકાલિકે, પેતપરિગ્ગહે, તિરચ્છાનગતપરિગ્ગહે, પંસુકૂલસઞ્ઞિસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. સીલવિપત્તિ, અઞ્ઞસ્સ મનુસ્સજાતિકસ્સ વસેન પરપરિગ્ગહિતં, પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિતા, ગરુપરિક્ખારો, થેય્યચિત્તં, વુત્તપ્પકારાનં અવહારાનં વસેન અવહરણઞ્ચાતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. અદિન્નાદાનસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

દુતિયપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. તતિયપારાજિકવણ્ણના

તતિયે સઞ્ચિચ્ચાતિ સંચેતેત્વા સદ્ધિં ચેતેત્વા. ‘‘પાણો’’તિસઞ્ઞાય સદ્ધિંયેવ ‘‘વધામિ ન’’ન્તિ વધકચેતનાય ચેતેત્વા પકપ્પેત્વા. મનુસ્સવિગ્ગહન્તિ કલલતો પટ્ઠાય જીવમાનકમનુસ્સજાતિકસરીરં. જીવિતા વોરોપેય્યાતિ કલલકાલેપિ તાપનમદ્દનેહિ વા ભેસજ્જસમ્પદાનેન વા તતો વા ઉદ્ધમ્પિ તદનુરૂપેન ઉપક્કમેન જીવિતા વિયોજેય્ય. ઇમસ્સ પનત્થસ્સ આવિભાવત્થં પાણો વેદિતબ્બો, પાણાતિપાતો વેદિતબ્બો, પાણાતિપાતી વેદિતબ્બો, પાણાતિપાતસ્સ પયોગો વેદિતબ્બો. તત્થ પાણોતિ વોહારતો સત્તો, પરમત્થતો જીવિતિન્દ્રિયં. પાણાતિપાતોતિ યાય ચેતનાય જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકપયોગં સમુટ્ઠાપેતિ, સા ચેતના. પાણાતિપાતીતિ વુત્તચેતનાય સમઙ્ગિપુગ્ગલો. પાણાતિપાતસ્સ પયોગોતિ પાણાતિપાતસ્સ છ પયોગા સાહત્થિકો નિસ્સગ્ગિયો આણત્તિકો થાવરો વિજ્જામયો ઇદ્ધિમયોતિ. તત્થ સાહત્થિકોતિ સયં મારેન્તસ્સ કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા પહરણં. નિસ્સગ્ગિયોતિ દૂરે ઠિતં મારેતુકામસ્સ કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા ઉસુસત્તિયન્તપાસાણાદીનં નિસ્સજ્જનં. તત્થ એકેકો ઉદ્દિસ્સાનુદ્દિસ્સભેદતો દુવિધો. તત્થ ઉદ્દિસ્સકે યં ઉદ્દિસ્સ પહરતિ, તસ્સેવ મરણેન કમ્મબદ્ધો. ‘‘યો કોચિ મરતૂ’’તિ એવં અનુદ્દિસ્સકે પહારપ્પચ્ચયા યસ્સ કસ્સચિ મરણેન કમ્મબદ્ધો. ઉભયત્થાપિ ચ પહરિતમત્તે વા મરતુ, પચ્છા વા તેનેવ રોગેન, પહરિતક્ખણેયેવ કમ્મબદ્ધો. આણત્તિકોતિ ‘‘અસુકં નામ મારેહી’’તિ અઞ્ઞં આણાપેન્તસ્સ આણાપનં.

તત્થ –

વત્થુ કાલો ચ ઓકાસો, આવુધં ઇરિયાપથો;

ક્રિયાવિસેસોતિ ઇમે, છ આણત્તિ નિયામકા.

તત્થ વત્થૂતિ પુગ્ગલો. યઞ્હિ પુગ્ગલં ‘‘મારેહી’’તિ આણત્તો સચે તમેવ મારેતિ, આણાપકસ્સ આપત્તિ. અથ અઞ્ઞં મારેતિ, તંમઞ્ઞમાનો વા અઞ્ઞં મારેતિ, આણાપકો મુચ્ચતિ. ‘‘ઇમં મારેહી’’તિ આણત્તે પન આણાપકસ્સ દુક્કટં. કાલોતિ પુરેભત્તાદિકાલો. સચે હિ ‘‘પુરેભત્તં મારેહી’’તિ આણત્તો પુરેભત્તમેવ મારેતિ, આણાપકસ્સ આપત્તિ. અથ યં પુરેભત્તં નિયામિતં, તતો પચ્છા વા પુરે વા મારેતિ, આણાપકો મુચ્ચતિ. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. થાવરોતિ અસંહારિમેન ઉપકરણેન મારેતુકામસ્સ ઓપાતક્ખણનં અપસ્સેનસંવિધાનં અસિઆદીનં ઉપનિક્ખિપનં તળાકાદીસુ વિસસમ્પયોજનં રૂપૂપહારોતિએવમાદિ. વુત્તનયેનેવ ચેત્થાપિ ઉદ્દિસ્સાનુદ્દિસ્સભેદો વેદિતબ્બો. વિજ્જામયોતિ મારણત્થં વિજ્જાપરિજપ્પનં. ઇદ્ધિમયોતિ કમ્મવિપાકજાય ઇદ્ધિયા પયોજનં.

સત્થહારકં વાસ્સ પરિયેસેય્યાતિ એત્થ હરતીતિ હારકં, કિં હરતિ? જીવિતં. અથ વા હરિતબ્બન્તિ હારકં, ઉપનિક્ખિપિતબ્બન્તિ અત્થો. સત્થઞ્ચ તં હારકઞ્ચાતિ સત્થહારકં. અસ્સાતિ મનુસ્સવિગ્ગહસ્સ. પરિયેસેય્યાતિ યથા લભતિ, તથા કરેય્ય, ઉપનિક્ખિપેય્યાતિ અત્થો. એતેન થાવરપયોગં દસ્સેતિ. ઇતરથા હિ પરિયિટ્ઠિમત્તેયેવ પારાજિકો ભવેય્ય, ન ચેતં યુત્તં. પદભાજને પનસ્સ બ્યઞ્જનં અનાદિયિત્વા યં એત્થ થાવરપયોગસઙ્ગહિતં સત્થં, તદેવ દસ્સેતું ‘‘અસિં વા’’તિઆદિ વુત્તં. મરણવણ્ણં વા સંવણ્ણેય્યાતિ વાચાય વા તાલપણ્ણાદીસુ લિખિત્વા વા ‘‘યો એવં મરતિ, સો ધનં વા લભતી’’તિઆદિના નયેન મરણે ગુણં પકાસેય્ય. એતેન યથા ‘‘અદિન્નાદાને આદિયેય્યા’’તિ વુત્તત્તા પરિયાયકથાય મુચ્ચતિ, નયિધ, એવં ‘‘સંવણ્ણેય્યા’’તિ વચનતો પન ઇધ પરિયાયકથાયપિ ન મુચ્ચતીતિ અયમત્થો વેદિતબ્બો. મરણાય વા સમાદપેય્યાતિ ‘‘સત્થં વા આહરા’’તિઆદિના (પારા. ૧૭૨) નયેન મરણત્થાય ઉપાયં ગાહાપેય્ય. એતેન આણત્તિકપ્પયોગં દસ્સેતિ. અમ્ભો પુરિસાતિ આલપનમેતં. કિં તુય્હિમિનાતિઆદિ સંવણ્ણનાકારનિદસ્સનં. ઇતિ ચિત્તમનોતિ ઇતિ ચિત્તો ઇતિ મનો. ‘‘મતં તે જીવિતા સેય્યો’’તિએત્થ વુત્તમરણચિત્તો મરણમનોતિ અત્થો. એત્થ ચ ‘‘મનો’’તિઇદં ચિત્તસ્સ અત્થદીપનત્થં વુત્તં. તેનેવસ્સ પદભાજને ‘‘યં ચિત્તં તં મનો’’તિ (પારા. ૧૭૨) આહ. ચિત્તસઙ્કપ્પોતિ વિચિત્તસઙ્કપ્પો. એત્થાપિ ઇતિ-સદ્દો આહરિતબ્બો. ‘‘સઙ્કપ્પો’’તિ ચ સંવિદહનમત્તસ્સેતં નામં, ન વિતક્કસ્સેવ. તઞ્ચ સંવિદહનં ઇમસ્મિં અત્થે સઞ્ઞાચેતનાધિપ્પાયેહિ સઙ્ગહં ગચ્છતિ, તસ્મા ‘‘ઇતિ ચિત્તસઙ્કપ્પો’’તિ ‘‘મતં તે જીવિતા સેય્યો’’તિએત્થ વુત્તમરણસઞ્ઞી મરણચેતનો મરણાધિપ્પાયોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. પદભાજનેપિ હિ અયમેવ નયો દસ્સિતો. એતેન મરણચિત્તાદીહિ વિના ‘‘એકાહં જીવિતં સેય્યો, વીરિયમારભતો દળ્હ’’ન્તિઆદિના (ધ. પ. ૧૧૨) નયેન ધમ્મં ભાસન્તસ્સ સંવણ્ણના નામ ન હોતીતિ દસ્સેતિ. અનેકપરિયાયેનાતિ નાનપ્પકારેન ઉચ્ચાવચેન કારણેન. પુન મરણવણ્ણન્તિઆદિ નિગમનવચનં. પારાજિકો હોતીતિ તઙ્ખણૂપપન્નમ્પિ મનુસ્સવિગ્ગહં વુત્તનયેન જીવિતા વોરોપેન્તો પારાજિકો હોતીતિ.

વેસાલિયં સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ અઞ્ઞમઞ્ઞં જીવિતા વોરોપનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘મરણવણ્ણં વા’’તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, સાણત્તિકં, મારણત્થાય ઓપાતક્ખણનાદીસુ દુક્કટં, અનોદિસ્સ ખતે ઓપાતે યસ્સ કસ્સચિ પતનેપિ દુક્કટં, યક્ખપેતતિરચ્છાનગતમનુસ્સવિગ્ગહાનં તિરચ્છાનગતસ્સ ચ દુક્ખુપ્પત્તિયં દુક્કટમેવ, મનુસ્સજાતિકસ્સ દુક્ખુપ્પત્તિયં થુલ્લચ્ચયં, તથા યક્ખાદીનં મરણે, તિરચ્છાનગતમરણે પન પાચિત્તિયં, મનુસ્સમરણે પારાજિકન્તિ. ઇમિના નયેન સબ્બત્થ પયોગભેદવસેન આપત્તિભેદો વેદિતબ્બો. અસઞ્ચિચ્ચ મારેન્તસ્સ અજાનન્તસ્સ નમરણાધિપ્પાયસ્સ ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. તત્થ અસઞ્ચિચ્ચાતિ ‘‘ઇમિના ઉપક્કમેન ઇમં મારેમી’’તિ અચેતેત્વા કતેન ઉપક્કમેન મુસલુસ્સાપનવત્થુસ્મિં (પારા. ૧૮૦ આદયો) વિય પરે મતેપિ અનાપત્તિ. અજાનન્તસ્સાતિ ‘‘ઇમિના અયં મરિસ્સતી’’તિ અજાનન્તસ્સ ઉપક્કમેન વિસગતપિણ્ડપાતવત્થુસ્મિં (પારા. ૧૮૧) વિય પરે મતેપિ અનાપત્તિ. નમરણાધિપ્પાયસ્સાતિ મરણં અનિચ્છન્તસ્સ ઉપક્કમેન ભેસજ્જવત્થુસ્મિં (પારા. ૧૮૭) વિય પરે મતેપિ અનાપત્તિ. એવં અસઞ્ચિચ્ચાતિઆદીસુ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. સીલવિપત્તિ, મનુસ્સજાતિકપાણો, પાણસઞ્ઞિતા, વધકચિત્તં, ઉપક્કમો, તેન મરણન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. અદિન્નાદાનસમઉટ્ઠાનં, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.

તતિયપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. ચતુત્થપારાજિકવણ્ણના

ચતુત્થે અનભિજાનન્તિ સકસન્તાને અનુપ્પન્નત્તા અત્તનિ અત્થિભાવં અજાનન્તો. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મન્તિ ઉત્તરિમનુસ્સાનં ઝાયીનઞ્ચેવ અરિયાનઞ્ચ ધમ્મં. અત્તુપનાયિકન્તિ અત્તનિ તં ઉપનેતિ ‘‘મયિ અત્થી’’તિ સમુદાચરન્તો, અત્તાનં વા તત્થ ઉપનેતિ ‘‘અહં એત્થ સન્દિસ્સામી’’તિ સમુદાચરન્તોતિ અત્તુપનાયિકો, તં અત્તુપનાયિકં. એવં કત્વા સમુદાચરેય્યાતિ સમ્બન્ધો. અલમરિયઞાણદસ્સનન્તિએત્થ મહગ્ગતલોકુત્તરપઞ્ઞા જાનનટ્ઠેન ઞાણં, ચક્ખુના ચ દિટ્ઠમિવ ધમ્મં પચ્ચક્ખકરણતો દસ્સનત્થેન દસ્સનન્તિ ઞાણદસ્સનં, અરિયં વિસુદ્ધં ઉત્તમં ઞાણદસ્સનન્તિ અરિયઞાણદસ્સનં, અલં પરિયત્તં કિલેસવિદ્ધંસનસમત્થં અરિયઞાણદસ્સનમેત્થ ઝાનાદિભેદે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે, અલં વા અરિયઞાણદસ્સનમસ્સાતિ અલમરિયઞાણદસ્સનો, તં અલમરિયઞાણદસ્સનં. સમુદાચરેય્યાતિ વુત્તપ્પકારમેતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં અત્તુપનાયિકં કત્વા કાયેન વા વાચાય વા તદુભયેન વા વિઞ્ઞુસ્સ મનુસ્સજાતિકસ્સ આરોચેય્ય. ઇતિ જાનામિ ઇતિ પસ્સામીતિ સમુદાચરણાકારદસ્સનમેતં, અત્તુપનાયિકઞ્હિ કત્વા વિના અઞ્ઞાપદેસેન સમુદાચરન્તો એવં સમુદાચરતિ, તસ્મા ય્વાયં પદભાજને (પારા. ૨૦૯) ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિં, સમાપજ્જામિ, સમાપન્નો’’તિઆદિભેદો વુત્તો, સો સબ્બો ઇધેવ સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ વેદિતબ્બો. ‘‘ઇતિ જાનામિ ઇતિ પસ્સામી’’તિ હિ વદન્તો ન યિદં વચનમત્તમેવ વદતિ, અથ ખો ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેન અયં ધમ્મો મયિ અત્થી’’તિ દીપેતિ, ‘‘સમાપજ્જિ’’ન્તિઆદીનિ ચ વદન્તેન હિ સમાપજ્જનાદીહિ કારણેહિ અત્થિતા દીપિતા હોતિ, તેન વુત્તં ‘‘ય્વાયં પદભાજને પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિં, સમાપજ્જામિ, સમાપન્નોતિઆદિભેદો વુત્તો, સો સબ્બો ઇધેવ સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ. તતો અપરેન સમયેનાતિ તતો આરોચિતકાલતો અઞ્ઞતરસ્મિં કાલે. ઇતિ આપત્તિપટિજાનનકાલદસ્સનમેતં, અયં પન આરોચિતક્ખણેવ આપત્તિં આપજ્જતિ. આપત્તિં પન આપન્નો યસ્મા પરેન ચોદિતો વા અચોદિતો વા પટિજાનાતિ, તસ્મા ‘‘સમનુગ્ગાહીયમાનો વા અસમનુગ્ગાહીયમાનો વા’’તિ વુત્તં. આપન્નોતિ આરોચિતક્ખણેયેવ પારાજિકં આપન્નો. વિસુદ્ધાપેક્ખોતિ અત્તનો ગિહિભાવાદિકં વિસુદ્ધિં અપેક્ખમાનો ઇચ્છમાનો. અયઞ્હિ યસ્મા પારાજિકં આપન્નો, તસ્મા ભિક્ખુભાવે ઠત્વા અભબ્બો ઝાનાદીનિ અધિગન્તું, ઇચ્ચસ્સ ભિક્ખુભાવો વિસુદ્ધિ નામ ન હોતિ. યસ્મા પન ગિહિ વા ઉપાસકારામિકસામણેરાનં વા અઞ્ઞતરો હુત્વા દાનાદીહિ સગ્ગમગ્ગં વા ઝાનાદીહિ મોક્ખમગ્ગં વા આરાધેતું ભબ્બો હોતિ, તસ્માસ્સ ગિહિઆદિભાવો વિસુદ્ધિ નામ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘ગિહિભાવાદિકં વિસુદ્ધિં અપેક્ખમાનો’’તિ. એવં વદેય્યાતિ એવં ભણેય્ય, કથં? ‘‘અજાનમેવં, આવુસો’’તિઆદિં. તત્થ અજાનન્તિ અજાનન્તો. અપસ્સન્તિ અપસ્સન્તો. તુચ્છં મુસા વિલપિન્તિ અહં વચનત્થવિરહતો તુચ્છં, વઞ્ચનાધિપ્પાયતો મુસા વિલપિં અભણિન્તિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞત્ર અધિમાનાતિ ય્વાયં તિલક્ખણં આરોપેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ અપત્તે પત્તસઞ્ઞિતાસઙ્ખાતો અધિમાનો ઉપ્પજ્જતિ, તં અધિમાનં ઠપેત્વા કેવલં પાપિચ્છતાય યો સમુદાચરેય્ય, અયમ્પિ પારાજિકો હોતીતિ અત્થો.

વેસાલિયં વગ્ગુમુદાતીરિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ તેસં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘અઞ્ઞત્ર અધિમાના’’તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિ’’ન્તિઆદિના નયેન વુત્તપ્પકારં અસન્તં ઝાનાદિધમ્મં આરોચેન્તસ્સ સચે યસ્સ કસ્સચિ આરોચેતિ, સો મનુસ્સજાતિકો હોતિ, અનન્તરમેવ ‘‘અયં ઝાનલાભી’’તિ વા ‘‘અરિયો’’તિ વા યેન કેનચિ આકારેન તમત્થં જાનાતિ, પારાજિકં. સચે ન જાનાતિ, થુલ્લચ્ચયં. સચે પન ‘‘યો તે વિહારે વસિ, સો ભિક્ખુ પઠમં ઝાનં સમાપજ્જી’’તિઆદિના (પારા. ૨૨૦) નયેન અઞ્ઞાપદેસેન આરોચેન્તસ્સ જાનાતિ, થુલ્લચ્ચયં. સચે ન જાનાતિ, દુક્કટં. અધિમાનેન આરોચેન્તસ્સ, અનુલ્લપનાધિપ્પાયસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. સીલવિપત્તિ, ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ અત્તનિ અસન્તતા, પાપિચ્છતાય તસ્સ આરોચનં, અનઞ્ઞાપદેસો, યસ્સ આરોચેતિ, તસ્સ મનુસ્સજાતિકતા, તઙ્ખણવિજાનનન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાને વુત્તસદિસાનેવાતિ.

ચતુત્થપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉદ્દિટ્ઠા ખો આયસ્મન્તો ચત્તારો પારાજિકા ધમ્માતિઇદં ઇધ ઉદ્દિટ્ઠપારાજિકપરિદીપનમેવ. સમોધાનેત્વા પન સબ્બાનેવ ચતુવીસતિ પારાજિકાનિ વેદિતબ્બાનિ. કતમાનિ ચતુવીસતિ? પાળિયં આગતાનિ તાવ ભિક્ખૂનં ચત્તારિ ભિક્ખુનીનં અસાધારણાનિ ચત્તારીતિ અટ્ઠ, તાનિ એકાદસન્નં પણ્ડકાદીનં અભબ્બભાવસઙ્ખાતેહિ એકાદસહિ પારાજિકેહિ સદ્ધિં એકૂનવીસતિ, ગિહિભાવં પત્થયમાનાય ભિક્ખુનિયા વિબ્ભન્તભાવપારાજિકેન સદ્ધિં વીસતિ, અપરાનિપિ લમ્બી, મુદુપિટ્ઠિકો, પરસ્સ અઙ્ગજાતં મુખેન ગણ્હાતિ, પરસ્સ અઙ્ગજાતે અભિનિસીદતીતિ ઇમેસં ચતુન્નં વસેન ‘‘ચત્તારિ અનુલોમપારાજિકાની’’તિ વદન્તિ, ઇતિ ઇમાનિ ચ ચત્તારિ, પુરિમાનિ ચ વીસતીતિ સમોધાનેત્વા સબ્બાનેવ ચતુવીસતિ પારાજિકાનિ વેદિતબ્બાનિ. ન લભતિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સંવાસન્તિ ઉપોસથાદિભેદં સંવાસં ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ન લભતિ. યથા પુરે, તથા પચ્છાતિ યથા પુબ્બે ગિહિકાલે અનુપસમ્પન્નકાલે ચ, પચ્છા પારાજિકં આપન્નોપિ તથેવ અસંવાસો હોતિ, નત્થિ તસ્સ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ઉપોસથાદિભેદો સંવાસોતિ. તત્થાયસ્મન્તે પુચ્છામીતિ તેસુ ચતૂસુ પારાજિકેસુ આયસ્મન્તે ‘‘કચ્ચિત્થ પરિસુદ્ધા’’તિ પુચ્છામિ. કચ્ચિત્થાતિ કચ્ચિ એત્થ, એતેસુ ચતૂસુ પારાજિકેસુ કચ્ચિ પરિસુદ્ધાતિ અત્થો. અથ વા કચ્ચિત્થ પરિસુદ્ધાતિ કચ્ચિ પરિસુદ્ધા અત્થ, ભવથાતિ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

કઙ્ખાવિતરણિયા પાતિમોક્ખવણ્ણનાય

પારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.