૨. દુતિયપારાજિકવણ્ણના

દુતિયે ગામા વા અરઞ્ઞાવાતિ એત્થ સબ્બોપિ એકકુટિકાદિભેદો પરિક્ખિત્તો વા અપરિક્ખિત્તો વા સમનુસ્સો વા અમનુસ્સો વા અન્તમસો અતિરેકચાતુમાસનિવિટ્ઠો યો કોચિ સત્થોપિ ‘‘ગામો’’તિ વેદિતબ્બો. ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ અવસેસં અરઞ્ઞં નામ. તત્થ અસમ્મોહત્થં ઘરં ઘરૂપચારો ગામો ગામૂપચારોતિ અયં વિભાગો વેદિતબ્બો. નિબ્બકોસસ્સ હિ ઉદકપતનટ્ઠાનબ્ભન્તરં ઘરં નામ. યં પન દ્વારે ઠિતો માતુગામો ભાજનધોવનઉદકં છડ્ડેતિ, તસ્સ પતનટ્ઠાનઞ્ચ માતુગામેનેવ અન્તોગેહે ઠિતેન પકતિયા બહિ ખિત્તસ્સ સુપ્પસ્સ વા સંમુઞ્જનિયા વા પતનટ્ઠાનઞ્ચ ઘરસ્સ પુરતો દ્વીસુ કોણેસુ સમ્બન્ધિત્વા મજ્ઝે રુક્ખસૂચિદ્વારં ઠપેત્વા ગોરૂપાનં પવેસનનિવારણત્થં કતપરિક્ખેપો ચ અયં સબ્બોપિ ઘરૂપચારો નામ. યં પન સબ્બન્તિમં ઘરં હોતિ, તસ્સ ઘરસ્સ તાદિસે ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ યથા તરુણમનુસ્સા અત્તનો બલં દસ્સેન્તો બાહું પસારેત્વા લેડ્ડું ખિપન્તિ, એવં ખિત્તસ્સ લેડ્ડુસ્સ પતનટ્ઠાનબ્ભન્તરં ગામો નામ. તતો અઞ્ઞસ્સ લેડ્ડુપાતસ્સ અબ્ભન્તરં ગામૂપચારો નામ. પતિતસ્સ પન લેડ્ડુનો પવત્તિત્વા ગતટ્ઠાનં ન ગહેતબ્બં. પરિક્ખિત્તસ્સ પન ગામસ્સ પરિક્ખેપોયેવ ગામસ્સ પરિચ્છેદો, તસ્સ સચે દ્વે ઇન્દખિલા હોન્તિ અબ્ભન્તરિમે ઇન્દખિલે ઠિતસ્સ લેડ્ડુપાતબ્ભન્તરં ગામૂપચારો નામ. પદભાજનેપિ (પારા. ૯૨) હિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. તત્થ ય્વાયં અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારો દસ્સિતો, તસ્સ વસેન વિકાલે ગામપ્પવેસનાદીસુ આપત્તિ પરિચ્છિન્દિતબ્બા. ઇતિ ઇમં ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ અવસેસં ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે અરઞ્ઞં નામ. દેસનામત્તમેવ ચેતં ‘‘ગામા વા અરઞ્ઞાવા’’તિ. યે પન ઇમેસં પરિચ્છેદદસ્સનત્થં ઘરઘરૂપચારગામૂપચારા વુત્તા, તતોપિ પારાજિકવત્થું અવહરન્તસ્સ પારાજિકં હોતિયેવ.

અદિન્નન્તિ અઞ્ઞસ્સ મનુસ્સજાતિકસ્સ સન્તકં. થેય્યસઙ્ખાતન્તિ એત્થ થેનોતિ ચોરો, થેનસ્સ ભાવો થેય્યં, અવહરણચિત્તસ્સેતં નામં. સઙ્ખા સઙ્ખાતન્તિ અત્થતો એકં, કોટ્ઠાસસ્સેતં નામં ‘‘સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૮૮૦; મહાનિ. ૧૦૯) વિય. થેય્યઞ્ચ તં સઙ્ખાતઞ્ચાતિ થેય્યસઙ્ખાતં, થેય્યચિત્તસઙ્ખાતો એકો ચિત્તકોટ્ઠાસોતિ અત્થો. કરણત્થે ચેતં પચ્ચત્તવચનં, તસ્મા થેય્યસઙ્ખાતેનાતિ અત્થતો દટ્ઠબ્બં. યો ચ થેય્યસઙ્ખાતેન આદિયતિ, સો યસ્મા થેય્યચિત્તો હોતિ, તસ્મા બ્યઞ્જનં અનાદિયિત્વા અત્થમેવ દસ્સેતું ‘‘થેય્યચિત્તો અવહરણચિત્તો’’તિ (પારા. ૯૨) એવમસ્સ પદભાજનં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

આદિયેય્યાતિ પઞ્ચવીસતિયા અવહારાનં અઞ્ઞતરવસેન હરેય્ય. તે પન અવહારા પઞ્ચ પઞ્ચકાનિ સમોધાનેત્વા સાધુકં સલ્લક્ખેતબ્બા. પઞ્ચ પઞ્ચકાનિ નામ નાનાભણ્ડપઞ્ચકં એકભણ્ડપઞ્ચકં સાહત્થિકપઞ્ચકં પુબ્બપયોગપઞ્ચકં થેય્યાવહારપઞ્ચકન્તિ. તત્થ પુરિમાનિ દ્વે પઞ્ચકાનિ એતસ્સેવ પદસ્સ પદભાજને વુત્તાનં ‘‘આદિયેય્ય હરેય્ય અવહરેય્ય ઇરિયાપથં વિકોપેય્ય ઠાના ચાવેય્યા’’તિ ઇમેસં પદાનં વસેન લબ્ભન્તિ. તત્થ નાનાભણ્ડપઞ્ચકં સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકવસેન દટ્ઠબ્બં, ઇતરં સવિઞ્ઞાણકવસેનેવ. કથં? આદિયેય્યાતિ આરામં અભિયુઞ્જતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. સામિકસ્સ વિમતિં ઉપ્પાદેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. સામિકો ‘‘ન મય્હં ભવિસ્સતી’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ. હરેય્યાતિ અઞ્ઞસ્સ ભણ્ડં હરન્તો સીસે ભારં થેય્યચિત્તો આમસતિ, દુક્કટં. ફન્દાપેતિ, થુલ્લચ્ચયં. ખન્ધં ઓરોપેતિ, પારાજિકં. અવહરેય્યાતિ ઉપનિક્ખિત્તં ભણ્ડં ‘‘દેહિ મે ભણ્ડ’’ન્તિ વુચ્ચમાનો ‘‘નાહં ગણ્હામી’’તિ ભણતિ, દુક્કટં. સામિકસ્સ વિમતિં ઉપ્પાદેતિ, થુલ્લચ્ચયં. સામિકો ‘‘ન મય્હં ભવિસ્સતી’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, પારાજિકં. ઇરિયાપથં વિકોપેય્યાતિ ‘‘સહ ભણ્ડહારકં નેસ્સામી’’તિ પઠમં પાદં અતિક્કામેતિ, થુલ્લચ્ચયં. દુતિયં પાદં અતિક્કામેતિ, પારાજિકં. ઠાના ચાવેય્યાતિ થલટ્ઠં ભણ્ડં થેય્યચિત્તો આમસતિ, દુક્કટં. ફન્દાપેતિ, થુલ્લચ્ચયં. ઠાના ચાવેતિ, પારાજિકં. એવં તાવ નાનાભણ્ડપઞ્ચકં વેદિતબ્બં. સસામિકસ્સ પન દાસસ્સ વા તિરચ્છાનગતસ્સ વા યથાવુત્તેન અભિયોગાદિના નયેન આદિયનહરણઅવહરણઇરિયાપથવિકોપનઠાનાચાવનવસેન એકભણ્ડપઞ્ચકં વેદિતબ્બં.

કતમં સાહત્થિકપઞ્ચકં? સાહત્થિકો આણત્તિકો નિસ્સગ્ગિયો અત્થસાધકો ધુરનિક્ખેપોતિ. તત્થ સાહત્થિકો નામ પરસ્સ ભણ્ડં સહત્થા અવહરતિ. આણત્તિકો નામ ‘‘અસુકસ્સ ભણ્ડં અવહરા’’તિ અઞ્ઞં આણાપેતિ. નિસ્સગ્ગિયો નામ સુઙ્કઘાતકપરિકપ્પિતોકાસાનં અન્તો ઠત્વા બહિ પાતનં. અત્થસાધકો નામ ‘‘અસુકસ્સ ભણ્ડં યદા સક્કોતિ, તદા તં અવહરા’’તિ અઞ્ઞં આણાપેતિ. તત્થ સચે પરો અનન્તરાયિકો હુત્વા તં અવહરતિ, આણાપકસ્સ આણત્તિક્ખણેયેવ પારાજિકં. પરસ્સ વા પન તેલકુમ્ભિયા પાદગ્ઘનકતેલં અવસ્સં પિવનકાનિ ઉપાહનાદીનિ પક્ખિપતિ, હત્થતો મુત્તમત્તેયેવ પારાજિકં. ધુરનિક્ખેપો પન આરામાભિયોગઉપનિક્ખિત્તભણ્ડવસેન વેદિતબ્બો. તાવકાલિકભણ્ડદેય્યાનિ અદેન્તસ્સાપિ એસેવનયોતિ ઇદં સાહત્થિકપઞ્ચકં.

કતમં પુબ્બપયોગપઞ્ચકં? પુબ્બપયોગો સહપયોગો સંવિધાવહારો સઙ્કેતકમ્મં નિમિત્તકમ્મન્તિ. તત્થ આણત્તિવસેન પુબ્બપયોગો વેદિતબ્બો. ઠાના ચાવનવસેન, ખિલાદીનિ સઙ્કામેત્વા ખેત્તાદિગ્ગહણવસેન ચ સહપયોગો વેદિતબ્બો. સંવિધાવહારો નામ ‘‘અસુકં નામ ભણ્ડં અવહરિસ્સામા’’તિ સંવિદહિત્વા સંમન્તયિત્વા અવહરણં. એવં સંવિદહિત્વા ગતેસુ હિ એકેનાપિ તસ્મિં ભણ્ડે ઠાના ચાવિતે સબ્બેસં અવહારા હોન્તિ. સઙ્કેતકમ્મં નામ સઞ્જાનનકમ્મં. સચે હિ પુરેભત્તાદીસુ યંકિઞ્ચિ કાલં પરિચ્છિન્દિત્વા ‘‘અસુકસ્મિં કાલે ઇત્થન્નામં ભણ્ડં અવહરા’’તિ વુત્તો સઙ્કેતતો અપચ્છા અપુરે તં અવહરતિ, સઙ્કેતકારકસ્સ સઙ્કેતકરણક્ખણેયેવ અવહારો. નિમિત્તકમ્મં નામ સઞ્ઞુપ્પાદનત્થં અક્ખિનિક્ખણાદિનિમિત્તકરણં. સચે હિ એવં કતનિમિત્તતો અપચ્છા અપુરે ‘‘યં અવહરા’’તિ વુત્તો, તં અવહરતિ, નિમિત્તકારકસ્સ નિમિત્તકરણક્ખણેયેવ અવહારોતિ ઇદં પુબ્બપયોગપઞ્ચકં.

કતમં થેય્યાવહારપઞ્ચકં? થેય્યાવહારો પસય્હાવહારો પરિકપ્પાવહારો પટિચ્છન્નાવહારો કુસાવહારોતિ. તત્થ યો સન્ધિચ્છેદાદીનિ કત્વા અદિસ્સમાનો અવહરતિ, કૂટમાનકૂટકહાપણાદીહિ વા વઞ્ચેત્વા ગણ્હાતિ, તસ્સેવં ગણ્હતો અવહારો થેય્યાવહારોતિ વેદિતબ્બો. યો પન પસય્હ બલક્કારેન પરેસં સન્તકં ગણ્હાતિ ગામઘાતકાદયો વિય, અત્તનો પત્તબલિતો વા વુત્તનયેનેવ અધિકં ગણ્હાતિ રાજભટાદયો વિય, તસ્સેવં ગણ્હતો અવહારો પસય્હાવહારોતિ વેદિતબ્બો. પરિકપ્પેત્વા ગહણં પન પરિકપ્પાવહારો નામ. સો ભણ્ડોકાસવસેન દુવિધો. તત્રાયં ભણ્ડપરિકપ્પો – સાટકત્થિકો અન્તોગબ્ભં પવિસિત્વા ‘‘સચે સાટકો ભવિસ્સતિ, ગણ્હિસ્સામિ, સચે સુત્તં, ન ગણ્હિસ્સામી’’તિ પરિકપ્પેત્વા અન્ધકારે પસિબ્બકં ગણ્હાતિ, તત્ર ચે સાટકો હોતિ, ઉદ્ધારેયેવ પારાજિકં. સુત્તં ચે હોતિ, રક્ખતિ. બહિ નીહરિત્વા મુઞ્ચિત્વા ‘‘સુત્ત’’ન્તિ ઞત્વા પુન આહરિત્વા ઠપેતિ, રક્ખતિયેવ. ‘‘સુત્ત’’ન્તિ ઞત્વાપિ ‘‘યં લદ્ધં, તં ગહેતબ્બ’’ન્તિ ગચ્છતિ, પદવારેન કારેતબ્બો. ભૂમિયં ઠપેત્વા ગણ્હાતિ, ઉદ્ધારે પારાજિકં. ‘‘ચોરો ચોરો’’તિ અનુબન્ધો છટ્ટેત્વા પલાયતિ, રક્ખતિ. સામિકા દિસ્વા ગણ્હન્તિ, રક્ખતિ યેવ. અઞ્ઞો ચે કોચિ ગણ્હાતિ, ભણ્ડદેય્યં. સામિકેસુ નિવત્તેસુ સયં દિસ્વા પંસુકૂલસઞ્ઞાય ‘‘પગેવેતં મયા ગહિતં, મમ દાનિ સન્તક’’ન્તિ ગણ્હન્તસ્સાપિ ભણ્ડદેય્યમેવ. તત્થ ય્વાયં ‘‘સચે સાટકો ભવિસ્સતિ, ગણ્હિસ્સામી’’તિઆદિના નયેન પવત્તો પરિકપ્પો, અયં ભણ્ડપરિકપ્પો નામ.

ઓકાસપરિકપ્પો પન એવં વેદિતબ્બો – એકચ્ચો પન પરપરિવેણાદીનિ પવિટ્ઠો કિઞ્ચિ લોભનેય્યં ભણ્ડં દિસ્વા ગબ્ભદ્વારપમુખહેટ્ઠાપાસાદદ્વારકોટ્ઠકરુક્ખમૂલાદિવસેન પરિચ્છેદં કત્વા ‘‘સચે મં એત્થન્તરે પસ્સિસ્સન્તિ, દટ્ઠુકામતાય ગહેત્વા વિચરન્તો વિય દસ્સામિ, નો ચે પસ્સિસ્સન્તિ, હરિસ્સામી’’તિ પરિકપ્પેતિ, તસ્સ તં આદાય પરિકપ્પિતપરિચ્છેદં અતિક્કન્તમત્તે અવહારો હોતિ. ઇતિ ય્વાયં વુત્તનયેનેવ પવત્તો પરિકપ્પો, અયં ઓકાસપરિકપ્પો નામ. એવમિમેસં દ્વિન્નમ્પિ પરિકપ્પાનં વસેન પરિકપ્પેત્વા ગણ્હતો અવહારો ‘‘પરિકપ્પાવહારો’’તિ વેદિતબ્બો.

પટિચ્છાદેત્વા પન અવહરણં પટિચ્છન્નાવહારો નામ. સો એવં વેદિતબ્બો – યો ભિક્ખુ ઉય્યાનાદીસુ પરેસં ઓમુઞ્ચિત્વા ઠપિતઅઙ્ગુલિમુદ્દિકાદીનિ દિસ્વા ‘‘પચ્છા ગણ્હિસ્સામી’’તિ પંસુના વા પણ્ણેન વા પટિચ્છાદેતિ, તસ્સ એત્તાવતા ઉદ્ધારો નત્થીતિ ન તાવ અવહારો હોતિ. યદા પન સામિકા વિચિનન્તા અપસ્સિત્વા ‘‘સ્વે જાનિસ્સામા’’તિ સાલયાવ ગતા હોન્તિ, અથસ્સ તં ઉદ્ધરતો ઉદ્ધારે અવહારો. પટિચ્છન્નકાલેયેવ ‘‘એતં મમ સન્તક’’ન્તિ સકસઞ્ઞાય વા ‘‘ગતા દાનિ તે, છટ્ટિતભણ્ડં ઇદ’’ન્તિ પંસુકૂલસઞ્ઞાય વા ગણ્હન્તસ્સ પન ભણ્ડદેય્યં. તેસુ દુતિયતતિયદિવસે આગન્ત્વા વિચિનિત્વા અદિસ્વા ધુરનિક્ખેપં કત્વા ગતેસુપિ ગહિતં ભણ્ડદેય્યમેવ. પચ્છા ઞત્વા ચોદિયમાનસ્સ અદદતો સામિકાનં ધુરનિક્ખેપે અવહારો હોતિ. કસ્મા? યસ્મા તસ્સ પયોગેન તેહિ ન દિટ્ઠં. યો પન તથારૂપં ભણ્ડં યથાઠાને ઠિતંયેવ અપ્પટિચ્છાદેત્વા થેય્યચિત્તો પાદેન અક્કમિત્વા કદ્દમે વા વાલુકાય વા પવેસેતિ, તસ્સ પવેસિતમત્તેયેવ અવહારો.

કુસં સઙ્કામેત્વા પન અવહરણં કુસાવહારો નામ. સોપિ એવં વેદિતબ્બો – યો ભિક્ખુ વિલીવમયં વા તાલપણ્ણમયં વા કતસઞ્ઞાણં યંકિઞ્ચિ કુસં પાતેત્વા ચીવરે ભાજીયમાને અત્તનો કોટ્ઠાસસ્સ સમીપે ઠિતં અપ્પગ્ઘતરં વા મહગ્ઘતરં વા સમસમં વા અગ્ઘેન પરસ્સ કોટ્ઠાસં હરિતુકામો અત્તનો કોટ્ઠાસે પતિતં કુસં પરસ્સ કોટ્ઠાસે પાતેતુકામતાય ઉદ્ધરતિ, રક્ખતિ તાવ. પરસ્સ કોટ્ઠાસે પાતિતે રક્ખતેવ. યદા પન તસ્મિં પતિતે પરસ્સ કોટ્ઠાસતો પરસ્સ કુસં ઉદ્ધરતિ, ઉદ્ધતમત્તે અવહારો. સચે પઠમતરં પરકોટ્ઠાસતો પરસ્સ કુસં ઉદ્ધરતિ, અત્તનો કોટ્ઠાસે પાતેતુકામતાય ઉદ્ધારે રક્ખતિ, પાતનેપિ રક્ખતિ, અત્તનો કોટ્ઠાસતો પન અત્તનો કુસં ઉદ્ધરતો ઉદ્ધારેયેવ રક્ખતિ, તં ઉદ્ધરિત્વા પરકોટ્ઠાસે પાતેન્તસ્સ હત્થતો મુત્તમત્તે અવહારો. અયં કુસાવહારો. ઇતિ યં વુત્તં ‘‘આદિયેય્યાતિ પઞ્ચવીસતિયા અવહારાનં અઞ્ઞતરવસેન હરેય્યા’’તિ, તસ્સત્થો પકાસિતો હોતિ.

યથારૂપેતિ યાદિસે. અદિન્નાદાનેતિ અદિન્નસ્સ પરસન્તકસ્સ ગહણે. રાજાનોતિઇદં બિમ્બિસારંયેવ સન્ધાય વુત્તં, અઞ્ઞે પન તથા કરેય્યું વા ન કરેય્યું વાતિ તે નપ્પમાણં. હનેય્યું વાતિ હત્થાદીહિ વા પોથેય્યું, સત્થેન વા છિન્દેય્યું. બન્ધેય્યું વાતિ રજ્જુબન્ધનાદીહિ બન્ધેય્યું વા. પબ્બાજેય્યું વાતિ નીહરેય્યું વા. ચોરોસિ બાલોસિ મૂળ્હોસિ થેનોસીતિ ઇમેહિ વચનેહિ પરિભાસેય્યું. કીદિસસ્સ પન અદિન્નસ્સ આદાને રાજાનો એવં કરોન્તિ? પાદસ્સ વા પાદારહસ્સ વા. તથારૂપં ભિક્ખુ અદિન્નં આદિયમાનોતિ તાદિસં ભિક્ખુ પોરાણકસ્સ કહાપણસ્સ પાદં વા પાદારહં વા ભણ્ડં અદિન્નં ભૂમિઆદીસુ યત્થ કત્થચિ ઠિતં યંકિઞ્ચિ સજીવનિજ્જીવં વુત્તપ્પકારાનં અવહારાનં યેન કેનચિ અવહારેન અવહરન્તો પારાજિકો હોતિ, કો પન વાદો તતો અતિરેકતરસ્મિન્તિ.

રાજગહે ધનિયત્થેરં આરબ્ભ રઞ્ઞો દારૂનિ અદિન્નં આદિયનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘ગામા વા અરઞ્ઞા વા’’તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, સાણત્તિકં, હરણત્થાય ગમનાદિકે પુબ્બપ્પયોગે દુક્કટં, આમસને દુક્કટં, પારાજિકવત્થુનો ફન્દાપને થુલ્લચ્ચયં. આદિયન્તસ્સ માસકે વા ઊનમાસકે વા દુક્કટં, અતિરેકમાસકે વા ઊનપઞ્ચમાસકે વા થુલ્લચ્ચયં, પઞ્ચમાસકે વા અતિરેકપઞ્ચમાસકે વા પારાજિકં. સબ્બત્થ ગહણકાલવસેન ચ ગહણદેસવસેન ચ પરિભોગભાજનપરિવત્તનાદીહિ ચ પરિહીનાપરિહીનવસેન વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. સકસઞ્ઞિસ્સ, વિસ્સાસગ્ગાહે, તાવકાલિકે, પેતપરિગ્ગહે, તિરચ્છાનગતપરિગ્ગહે, પંસુકૂલસઞ્ઞિસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. સીલવિપત્તિ, અઞ્ઞસ્સ મનુસ્સજાતિકસ્સ વસેન પરપરિગ્ગહિતં, પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞિતા, ગરુપરિક્ખારો, થેય્યચિત્તં, વુત્તપ્પકારાનં અવહારાનં વસેન અવહરણઞ્ચાતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. અદિન્નાદાનસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

દુતિયપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.