૧. પઠમપારાજિકવણ્ણના

યો પનાતિ રસ્સદીઘાદિના લિઙ્ગાદિભેદેન યો કોચિ. ભિક્ખૂતિ એહિભિક્ખુઉપસમ્પદા, સરણગમનૂપસમ્પદા, ઓવાદપ્પટિગ્ગહણૂપસમ્પદા, પઞ્હાબ્યાકરણૂપસમ્પદા, અટ્ઠગરુધમ્મપ્પટિગ્ગહણૂપસમ્પદા, દૂતેનૂપસમ્પદા, અટ્ઠવાચિકૂપસમ્પદા, ઞત્તિચતુત્થકમ્મૂપસમ્પદાતિ ઇમાસુ અટ્ઠસુ ઉપસમ્પદાસુ ઞત્તિચતુત્થેન ઉપસમ્પદાકમ્મેન અકુપ્પેન ઠાનારહેન ઉપસમ્પન્નો. તસ્સ પન કમ્મસ્સ વત્થુઞત્તિઅનુસ્સાવન સીમા પરિસાસમ્પત્તિવસેન અકુપ્પતા વેદિતબ્બા.

તત્થ વત્થૂતિ ઉપસમ્પદાપેક્ખો પુગ્ગલો, સો ઠપેત્વા ઊનવીસતિવસ્સં અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નપુબ્બં, પણ્ડકાદયો ચ એકાદસ અભબ્બપુગ્ગલે વેદિતબ્બો. તત્થ ઊનવીસતિવસ્સો નામ પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય અપરિપુણ્ણવીસતિવસ્સો. અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નપુબ્બો નામ ચતુન્નં પારાજિકાનં અઞ્ઞતરં અજ્ઝાપન્નપુબ્બો. પણ્ડકાદયો વજ્જનીયપુગ્ગલકથાયં વુત્તા. તેસુ આસિત્તપણ્ડકઞ્ચ ઉસૂયપણ્ડકઞ્ચ ઠપેત્વા ઓપક્કમિકપણ્ડકો નપુંસકપણ્ડકો પણ્ડકભાવપક્ખે ઠિતો પક્ખપણ્ડકો ચ ઇધ અધિપ્પેતો.

થેય્યસંવાસકો પન તિવિધો લિઙ્ગત્થેનકો સંવાસત્થેનકો ઉભયત્થેનકોતિ. તત્થ યો સયં પબ્બજિત્વા ન ભિક્ખુવસ્સાનિ ગણેતિ, ન યથાવુડ્ઢં ભિક્ખૂનં વા સામણેરાનં વા વન્દનં સાદિયતિ, ન આસનેન પટિબાહતિ, ન ઉપોસથાદીસુ સન્દિસ્સતિ, અયં અસુદ્ધચિત્તતાય લિઙ્ગમત્તસ્સેવ થેનિતત્તા લિઙ્ગત્થેનકો નામ. યો પન ભિક્ખૂહિ પબ્બજિતો સામણેરો સમાનો કાસાયાનિ અપનેત્વા તેસુ સઉસ્સાહોવ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવિત્વા પુન નિવાસેત્વા સામણેરભાવં પટિજાનાતિ, અયં ભિક્ખૂહિ દિન્નલિઙ્ગસ્સ અપરિચ્ચત્તત્તા ન લિઙ્ગત્થેનકો, ન લિઙ્ગાનુરૂપસ્સ સંવાસસ્સ સાદિતત્તા નાપિ સંવાસત્થેનકો. અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નકેપિ એસેવ નયો. યો ચ ખો સામણેરો સમાનો વિદેસં ગન્ત્વા ભિક્ખુવસ્સાનિ ગણેતિ, યથાવુડ્ઢં વન્દનં સાદિયતિ, આસનેન પટિબાહતિ, ઉપોસથાદીસુ સન્દિસ્સતિ, અયં સંવાસમત્તસ્સેવ થેનિતત્તા સંવાસત્થેનકો નામ. ભિક્ખુવસ્સગણનાદિકો હિ સબ્બોપિ કિરિયભેદો ઇમસ્મિં અત્થે ‘‘સંવાસો’’તિ વેદિતબ્બો. સિક્ખં પચ્ચક્ખાય ‘‘ન મં કોચિ જાનાતી’’તિ પુન એવં પટિપજ્જન્તેપિ એસેવ નયો. યો પન સયં પબ્બજિત્વા વિહારં ગન્ત્વા યથાવુડ્ઢં વન્દનં સાદિયતિ, આસનેન પટિબાહતિ, ભિક્ખુવસ્સાનિ ગણેતિ, ઉપોસથાદીસુ સન્દિસ્સતિ, અયં લિઙ્ગસ્સ ચેવ સંવાસસ્સ ચ થેનિતત્તા ઉભયત્થેનકો નામ. ધુરનિક્ખેપવસેન કાસાયાનિ અપનેત્વા અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપજ્જિત્વા પુન તાનિ અચ્છાદેત્વા એવં પટિપજ્જન્તેપિ એસેવ નયો, અયં તિવિધોપિ થેય્યસંવાસકો ઇધ અધિપ્પેતો. ઠપેત્વા પન ઇમં તિવિધં.

‘‘રાજ દુબ્ભિક્ખ કન્તાર-રોગ વેરી ભયેન વા;

ચીવરાહરણત્થં વા, લિઙ્ગં આદિયતીધ યો.

‘‘સંવાસં નાધિવાસેતિ, યાવ સો સુદ્ધમાનસો;

થેય્યસંવાસકો નામ, તાવ એસ ન વુચ્ચતી’’તિ. (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૧૦);

યો પન ઉપસમ્પન્નો તિત્થિયભાવં પત્થયમાનો સયં વા કુસચીરાદિકં તિત્થિયલિઙ્ગં આદિયતિ, તેસં વા સન્તિકે પબ્બજતિ, નગ્ગો વા હુત્વા આજીવકાનં સન્તિકં ગન્ત્વા તેસં વતાનિ આદિયતિ, અયં તિત્થિયપક્કન્તકો નામ. ઠપેત્વા પન મનુસ્સજાતિકં અવસેસો સબ્બોપિ તિરચ્છાનગતો નામ. યેન મનુસ્સજાતિકા જનેત્તિ સયમ્પિ મનુસ્સભૂતેનેવ સઞ્ચિચ્ચ જીવિતા વોરોપિતા, અયં માતુઘાતકો નામ. પિતુઘાતકેપિ એસેવ નયો. યેન અન્તમસો ગિહિલિઙ્ગે ઠિતોપિ મનુસ્સજાતિકો ખીણાસવો સઞ્ચિચ્ચ જીવિતા વોરોપિતો, અયં અરહન્તઘાતકો નામ. યો પન પકતત્તં ભિક્ખુનિં તિણ્ણં મગ્ગાનં અઞ્ઞતરસ્મિં મગ્ગે દૂસેતિ, અયં ભિક્ખુનિદૂસકો નામ. યો દેવદત્તો વિય સાસનં ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં કત્વા ચતુન્નં કમ્માનં અઞ્ઞતરવસેન સઙ્ઘં ભિન્દતિ, અયં સઙ્ઘભેદકો નામ. યો દેવદત્તો વિય દુટ્ઠચિત્તેન વધકચિત્તેન તથાગતસ્સ જીવમાનકસરીરે ખુદ્દકમક્ખિકાય પિવનમત્તમ્પિ લોહિતં ઉપ્પાદેતિ, અયં લોહિતુપ્પાદકો નામ. યસ્સ ઇત્થિનિમિત્તુપ્પાદનકમ્મતો ચ પુરિસનિમિત્તુપ્પાદનકમ્મતો ચ ઉભતો દુવિધમ્પિ બ્યઞ્જનં અત્થિ, અયં ઉભતોબ્યઞ્જનકો નામ. ઇતિ ઇમે તેરસ પુગ્ગલા ઉપસમ્પદાય અવત્થૂ, ઇમે પન ઠપેત્વા અઞ્ઞસ્મિં ઉપસમ્પદાપેક્ખે સતિ ઉપસમ્પદાકમ્મં વત્થુસમ્પત્તિવસેન અકુપ્પં હોતિ.

કથં ઞત્તિસમ્પત્તિવસેન અકુપ્પં હોતિ? વત્થુસઙ્ઘપુગ્ગલઞત્તીનં અપરામસનાનિ, પચ્છા ઞત્તિટ્ઠપનઞ્ચાતિ ઇમે તાવ પઞ્ચ ઞત્તિદોસા. તત્થ ‘‘અયં ઇત્થન્નામો’’તિ ઉપસમ્પદાપેક્ખસ્સ અકિત્તનં વત્થુઅપરામસનં નામ. ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો’’તિએત્થ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે’’તિ વત્વા ‘‘સઙ્ઘો’’તિ અભણનં સઙ્ઘઅપરામસનં નામ. ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ ઉપજ્ઝાયસ્સ અકિત્તનં પુગ્ગલઅપરામસનં નામ. સબ્બેન સબ્બં ઞત્તિયા અનુચ્ચારણં ઞત્તિઅપરામસનં નામ. પઠમં કમ્મવાચં નિટ્ઠાપેત્વા ‘‘એસા ઞત્તી’’તિ વત્વા ‘‘ખમતિ સઙ્ઘસ્સા’’તિ એવં ઞત્તિકિત્તનં પચ્છા ઞત્તિટ્ઠપનં નામ. ઇતિ ઇમેહિ દોસેહિ વિમુત્તાય ઞત્તિયા સમ્પન્નં ઞત્તિસમ્પત્તિવસેન અકુપ્પં હોતિ.

અનુસ્સાવનવસેન અકુપ્પતાયપિ વત્થુસઙ્ઘપુગ્ગલાનં અપરામસનાનિ, સાવનાય હાપનં, અકાલે સાવનન્તિ ઇમે પઞ્ચ અનુસ્સાવનદોસા. તત્થ વત્થાદીનં અપરામસનાનિ ઞત્તિયં વુત્તસદિસાનેવ. તીસુ પન અનુસ્સાવનાસુ યત્થ કત્થચિ એતેસં અપરામસનં અપરામસનમેવ. સબ્બેન સબ્બં પન કમ્મવાચં અવત્વા ચતુક્ખત્તું ઞત્તિકિત્તનમેવ, અથ વા પન કમ્મવાચાબ્ભન્તરે અક્ખરસ્સ વા પદસ્સ વા અનુચ્ચારણં વા દુરુચ્ચારણં વા સાવનાય હાપનં નામ. સાવનાય અનોકાસે પઠમં ઞત્તિં અટ્ઠપેત્વા અનુસ્સાવનકરણં અકાલે સાવનં નામ. ઇતિ ઇમેહિ દોસેહિ વિમુત્તાય અનુસ્સાવનાય સમ્પન્નં અનુસ્સાવનસમ્પત્તિવસેન અકુપ્પં હોતિ.

પુબ્બે વુત્તં વિપત્તિસીમાલક્ખણં સમતિક્કન્તાય પન સીમાય કતં સીમાસમ્પત્તિવસેન અકુપ્પં હોતિ. યાવતિકા ભિક્ખૂ કમ્મપ્પત્તા, તેસં અનાગમનં, છન્દારહાનં છન્દસ્સ અનાહરણં, સમ્મુખીભૂતાનં પટિક્કોસનન્તિ ઇમે પન તયો પરિસાદોસા, તેહિ વિમુત્તાય પરિસાય કતં પરિસાસમ્પત્તિવસેન અકુપ્પં હોતિ. કારણારહત્તા પન સત્થુ સાસનારહત્તા ઠાનારહં નામ હોતિ. ઇતિ યો ઇમિના એવં અકુપ્પેન ઠાનારહેન ઞત્તિચતુત્થેન ઉપસમ્પદાકમ્મેન ઉપસમ્પન્નો, અયં ઇધ ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ અધિપ્પેતો. પણ્ણત્તિવજ્જેસુ પન અઞ્ઞેપિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ.

ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નોતિ યા ભિક્ખૂનં અધિસીલસઙ્ખાતા સિક્ખા, તઞ્ચ, યત્થ ચેતે સહ જીવન્તિ, એકજીવિકા સભાગવુત્તિનો હોન્તિ, તં ભગવતા પઞ્ઞત્તં સિક્ખાપદસઙ્ખાતં સાજીવઞ્ચ, તત્થ સિક્ખનભાવેન સમાપન્નોતિ ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમઆપન્નો. સમાપન્નોતિ સિક્ખઞ્ચ પરિપૂરેન્તો સાજીવઞ્ચ અવીતિક્કમન્તો હુત્વા તદુભયં ઉપગતોતિ અત્થો. સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વાતિ યં સિક્ખં સમાપન્નો, તં અપટિક્ખિપિત્વા, યઞ્ચ સાજીવં સમાપન્નો, તસ્મિં દુબ્બલભાવં અપ્પકાસેત્વા. તત્થ ચિત્તખેત્તકાલપયોગપુગ્ગલવિજાનનવસેન સિક્ખાય પચ્ચક્ખાનં ઞત્વા તદભાવેન અપચ્ચક્ખાનં વેદિતબ્બં. કથં? ઉપસમ્પન્નભાવતો ચવિતુકામતાચિત્તેનેવ હિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન દવા વા રવા વા ભણન્તસ્સ. એવં ચિત્તવસેન સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન. તથા ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામિ, ધમ્મં પચ્ચક્ખામિ, સઙ્ઘં પચ્ચક્ખામિ, સિક્ખં, વિનયં, પાતિમોક્ખં, ઉદ્દેસં, ઉપજ્ઝાયં, આચરિયં, સદ્ધિવિહારિકં, અન્તેવાસિકં, સમાનુપજ્ઝાયકં, સમાનાચરિયકં, સબ્રહ્મચારિં પચ્ચક્ખામી’’તિ એવં વુત્તાનં બુદ્ધાદીનં ચુદ્દસન્નં, ‘‘ગિહીતિ મં ધારેહિ, ઉપાસકો, આરામિકો, સામણેરો, તિત્થિયો, તિત્થિયસાવકો, અસમણો, ‘અસક્યપુત્તિયો’તિ મં ધારેહી’’તિ એવં વુત્તાનં ગિહિઆદીનં અટ્ઠન્નઞ્ચાતિ ઇમેસં દ્વાવીસતિયા ખેત્તપદાનં યસ્સ કસ્સચિ સવેવચનસ્સ વસેન તેસુ યંકિઞ્ચિ વત્તુકામસ્સ યંકિઞ્ચિ વદતો સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન રુક્ખાદીનં અઞ્ઞતરસ્સ નામં ગહેત્વા પચ્ચાચિક્ખન્તસ્સ. એવં ખેત્તવસેન પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન.

તત્થ યદેતં ‘‘પચ્ચક્ખામી’’તિ ચ, ‘‘મં ધારેહી’’તિ (પારા. ૫૧) ચ વુત્તં વત્તમાનકાલવચનં, યાનિ ચ ‘‘અલં મે બુદ્ધેન, કિં નુ મે બુદ્ધેન, ન મમત્થો બુદ્ધેન, સુમુત્તાહં બુદ્ધેના’’તિઆદિના (પારા. ૫૨) નયેન આખ્યાતવસેન કાલં અનામસિત્વા પુરિમેહિ ચુદ્દસહિ પદેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા વુત્તાનિ ‘‘અલં મે’’તિઆદીનિ ચત્તારિ પદાનિ, તેસંયેવ ચ સવેવચનાનં વસેન પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન ‘‘પચ્ચક્ખાસિ’’ન્તિ વા ‘‘પચ્ચક્ખિસ્સ’’ન્તિ વા ‘‘મં ધારેસી’’તિ વા ‘‘મં ધારેસ્સતી’’તિ વા ‘‘યંનૂનાહં પચ્ચક્ખેય્ય’’ન્તિ (પારા. ૪૫) વાતિઆદીનિ અતીતાનાગતપરિકપ્પવચનાનિ ભણન્તસ્સ. એવં વત્તમાન કાલવસેન ચેવ અનામટ્ઠકાલવસેન ચ પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન.

પયોગો પન દુવિધો કાયિકો ચ વાચસિકો ચ. તત્થ ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિઆદિના (પારા. ૫૧) નયેન યાય કાયચિ ભાસાય વચીભેદં કત્વા વાચસિકપ્પયોગેનેવ પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન અક્ખરલિખનં વા હત્થમુદ્દાદિદસ્સનં વા કાયપ્પયોગં કરોન્તસ્સ. એવં વાચસિકપ્પયોગેનેવ પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન.

પુગ્ગલો પન દુવિધો – યો ચ પચ્ચક્ખાતિ, યસ્સ ચ પચ્ચક્ખાતિ. તત્થ યો પચ્ચક્ખાતિ, સો સચે ઉમ્મત્તકખિત્તચિત્તવેદનાટ્ટાનં અઞ્ઞતરો ન હોતિ. યસ્સ પન પચ્ચક્ખાતિ, સો સચે મનુસ્સજાતિકો હોતિ, ન ચ ઉમ્મત્તકાદીનં અઞ્ઞતરો, સમ્મુખીભૂતો ચ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ. ન હિ અસમ્મુખીભૂતસ્સ દૂતેન વા પણ્ણેન વા આરોચનં રુહતિ. એવં યથાવુત્તપુગ્ગલવસેન પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન.

વિજાનનમ્પિ નિયમિતાનિયમિતવસેન દુવિધં. તત્થ યસ્સ યેસં વા નિયમેત્વા ‘‘ઇમસ્સ, ઇમેસં વા આરોચેમી’’તિ વદતિ, સચે તે યથા પકતિયા લોકે મનુસ્સા વચનં સુત્વા આવજ્જનસમયે જાનન્તિ, એવં તસ્સ વચનાનન્તરમેવ તસ્સ ‘‘અયં ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ વા ‘‘ગિહિભાવં પત્થયતી’’તિ વા યેન કેનચિ આકારેન સિક્ખાપચ્ચક્ખાનભાવં જાનન્તિ, પચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા. અથ અપરભાગે ‘‘કિં ઇમિના વુત્ત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા જાનન્તિ, અઞ્ઞે વા જાનન્તિ, અપચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા. અનિયમેત્વા આરોચેન્તસ્સ પન સચે વુત્તનયેન યો કોચિ મનુસ્સજાતિકો વચનત્થં જાનાતિ, પચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા. એવં વિજાનનવસેન પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન. યો પન અન્તમસો દવાયપિ પચ્ચક્ખાતિ, તેન અપચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા. ઇતિ ઇમેસં વુત્તપ્પકારાનં ચિત્તાદીનં વા વસેન, સબ્બસો વા પન અપચ્ચક્ખાનેન સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય સિક્ખાપચ્ચક્ખાનસ્સેવ ચ અત્થભૂતં એકચ્ચં દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા.

મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્યાતિ એત્થ મેથુનં ધમ્મન્તિ રાગપરિયુટ્ઠાનેન સદિસાનં ઉભિન્નં ધમ્મં. પટિસેવેય્યાતિ પટિસેવેય્ય અજ્ઝાપજ્જેય્ય. અન્તમસોતિ સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન. તિરચ્છાનગતાયપીતિ પટિસન્ધિવસેન તિરચ્છાનેસુ ગતાયપિ, અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ. પારાજિકો હોતીતિ પરાજિતો હોતિ, પરાજયં આપન્નો. અસંવાસોતિ પકતત્તા ભિક્ખૂ સહ વસન્તિ એત્થાતિ એકકમ્માદિકોવ તિવિધોપિ વિધિ સંવાસો નામ, સો તેન સદ્ધિં નત્થીતિ અસંવાસો. સઙ્ઘકમ્મેસુ હિ એસ ગણપૂરકોપિ ન હોતિ, અયં તાવ પદવણ્ણના.

અયં પનેત્થ વિનિચ્છયો – મનુસ્સામનુસ્સતિરચ્છાનગતવસેન હિ તિસ્સો ઇત્થિયો, તાસં વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગમુખમગ્ગવસેન તયો તયો કત્વા નવ મગ્ગા, તથા ઉભતોબ્યઞ્જનકાનં. પુરિસાનં પન વચ્ચમગ્ગમુખમગ્ગવસેન દ્વે દ્વે કત્વા છ મગ્ગા, તથા પણ્ડકાનન્તિ એવં તિંસ મગ્ગા. તેસુ અત્તનો વા પરેસં વા યસ્સ કસ્સચિ મગ્ગસ્સ સન્થતસ્સ વા અસન્થતસ્સ વા, પરેસં પન મતાનમ્પિ અક્ખાયિતસ્સ વા યેભુય્યેન અક્ખાયિતસ્સ વા પકતિવાતેન અસંફુટ્ઠે અલ્લોકાસે યો ભિક્ખુ એકતિલબીજમત્તમ્પિ અત્તનો અઙ્ગજાતં સન્થતં વા અસન્થતં વા સેવનચિત્તેન પવેસેતિ, પરેન વા પવેસિયમાને પવેસનપવિટ્ઠટ્ઠિતઉદ્ધરણેસુ યંકિઞ્ચિ સાદિયતિ, અયં પારાજિકાપત્તિં આપન્નો નામ હોતિ, અયં તાવેત્થ અસાધારણવિનિચ્છયો. સબ્બસિક્ખાપદાનં પન સાધારણવિનિચ્છયત્થં અયં માતિકા –

નિદાનં પુગ્ગલં વત્થું, પઞ્ઞત્તિવિધિમેવ ચ;

આણત્તાપત્તિનાપત્તિ-વિપત્તિં અઙ્ગમેવ ચ.

સમુટ્ઠાનવિધિં કિરિયા-સઞ્ઞાચિત્તેહિ નાનત્તં;

વજ્જકમ્મપ્પભેદઞ્ચ, તિકદ્વયવિધિં તથા.

લક્ખણં સત્તરસધા, ઠિતં સાધારણં ઇદં;

ઞત્વા યોજેય્ય મેધાવી, તત્થ તત્થ યથારહન્તિ.

તત્થ નિદાનં નામ વેસાલિ-રાજગહ-સાવત્થિ-આળવિ-કોસમ્બિ-સગ્ગ-ભગ્ગાનં વસેન સત્તવિધં પઞ્ઞત્તિટ્ઠાનં, ઇદઞ્હિ સબ્બસિક્ખાપદાનં નિદાનં. પુગ્ગલો નામ યં યં આરબ્ભ તં તં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં. વત્થુ નામ તસ્સ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ અજ્ઝાચારો વુચ્ચતિ. પઞ્ઞત્તિવિધિન્તિ પઞ્ઞત્તિઅનુપઞ્ઞત્તિઅનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિસબ્બત્થપઞ્ઞત્તિપદેસપઞ્ઞત્તિસાધારણપઞ્ઞત્તિ અસાધારણપઞ્ઞત્તિએકતોપઞ્ઞત્તિઉભતોપઞ્ઞત્તિવસેન નવવિધા પઞ્ઞત્તિ. તત્થ અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ નામ અનુપ્પન્ને દોસે પઞ્ઞત્તા, સા અટ્ઠગરુધમ્મપ્પટિગ્ગહણવસેન (ચૂળવ. ૪૦૩) ભિક્ખુનીનંયેવ આગતા, અઞ્ઞત્ર નત્થિ. વિનયધરપઞ્ચમેન (મહાવ. ૨૫૯) ગણેન ઉપસમ્પદા, ગણઙ્ગણૂપાહના (મહાવ. ૨૫૯) ધુવન્હાનં ચમ્મત્થરણન્તિ એતેસં વસેન ચતુબ્બિધા પદેસપઞ્ઞત્તિ નામ. મજ્ઝિમદેસેયેવ હિ એતેહિ આપત્તિ હોતિ, તેસુપિ ધુવન્હાનં પટિક્ખેપમત્તમેવ પાતિમોક્ખે આગતં, તતો અઞ્ઞા પદેસપઞ્ઞત્તિ નામ નત્થિ. સબ્બાનિ સબ્બત્થપઞ્ઞત્તિયેવ હોન્તિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિદુકઞ્ચ એકતોપઞ્ઞત્તિદુકઞ્ચ અત્થતો એકં, તસ્મા અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિઞ્ચ સબ્બત્થપઞ્ઞત્તિદુકઞ્ચ એકતોપઞ્ઞત્તિદુકઞ્ચ ઠપેત્વા સેસાનં ચતસ્સન્નં પઞ્ઞત્તીનં વસેન સબ્બત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. આણત્તાપત્તિનાપત્તિવિપત્તિન્તિએત્થ આણત્તીતિઆણાપના વુચ્ચતિ. આપત્તીતિ પુબ્બપ્પયોગાદિવસેન આપત્તિભેદો. અનાપત્તીતિ અજાનનાદિવસેન અનાપત્તિ. વિપત્તીતિ સીલઆચારદિટ્ઠિઆજીવવિપત્તીનં અઞ્ઞતરા. ઇતિ ઇમાસં આણત્તાદીનમ્પિ વસેન સબ્બત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. અઙ્ગન્તિ સબ્બસિક્ખાપદેસુ આપત્તીનં અઙ્ગં વેદિતબ્બં.

સમુટ્ઠાનવિધિન્તિ સબ્બાપત્તીનં કાયો વાચા કાયવાચા કાયચિત્તં વાચાચિત્તં કાયવાચાચિત્તન્તિ ઇમાનિ એકઙ્ગિકદ્વઙ્ગિકતિવઙ્ગિકાનિ. છ સમુટ્ઠાનાનિ નામ યાનિ ‘‘સિક્ખાપદસમઉટ્ઠાનાની’’તિપિ વુચ્ચન્તિ. તત્થ પુરિમાનિ તીણિ અચિત્તકાનિ, પચ્છિમાનિ સચિત્તકાનિ. તેસુ એકેન વા દ્વીહિ વા તીહિ વા ચતૂહિ વા છહિ વા સમુટ્ઠાનેહિ આપત્તિયો સમુટ્ઠહન્તિ, પઞ્ચસમુટ્ઠાના નામ નત્થિ. તત્થ એકસમુટ્ઠાના નામ ચતુત્થેન ચ પઞ્ચમેન ચ છટ્ઠેન ચ સમુટ્ઠાનેન સમુટ્ઠાતિ, ન અઞ્ઞેન. દ્વિસમુટ્ઠાના નામ પઠમચતુત્થેહિ ચ દુતિયપઞ્ચમેહિ ચ તતિયછટ્ઠેહિ ચ ચતુત્થછટ્ઠેહિ ચ પઞ્ચમછટ્ઠેહિ ચ સમુટ્ઠાનેહિ, સમુટ્ઠાતિ, ન અઞ્ઞેહિ. તિસમુટ્ઠાના નામ પઠમેહિ ચ તીહિ, પચ્છિમેહિ ચ તીહિ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠાતિ, ન અઞ્ઞેહિ. ચતુસમુટ્ઠાના નામ પઠમતતિયચતુત્થછટ્ઠેહિ ચ દુતિયતતિયપઞ્ચમછટ્ઠેહિ ચ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠાતિ, ન અઞ્ઞેહિ. છ સમુટ્ઠાના નામ છહિપિ સમુટ્ઠાતિ.

એવં –

તિધા એકસમુટ્ઠાના, પઞ્ચધા દ્વિસમુટ્ઠિતા;

દ્વિધા તિચતુરો ઠાના, એકધા છસમુટ્ઠિતાતિ.

સમુટ્ઠાનવસેન સબ્બાવ તેરસ આપત્તિયો હોન્તિ (ચૂળવ. ૧૬૫ આદયો), તા પઠમપઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદવસેન સમુટ્ઠાનતો તેરસ નામાનિ લભન્તિ પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાના, અદિન્નાદાન-સઞ્ચરિત્ત-સમનુભાસન-કથિન-એળકલોમ-પદસોધમ્મ-અદ્ધાન-થેય્યસત્થ-ધમ્મદેસનાભૂતારોચન-ચોરિવુટ્ઠાપન-અનનુઞ્ઞાતસમુટ્ઠાનાતિ. તત્થ યા કાયચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ, અયં પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાના નામ. યા સચિત્તકેહિ તીહિ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠાતિ, અયં અદિન્નાદાનસમુટ્ઠાના નામ. યા છહિપિ સમુટ્ઠાતિ, અયં સઞ્ચરિત્તસમુટ્ઠાના નામ. યા છટ્ઠેનેવ સમુટ્ઠાતિ, અયં સમનુભાસનસમુટ્ઠાના નામ. યા તતિયછટ્ઠેહિ સમુટ્ઠાતિ, અયં કથિનસમુટ્ઠાના નામ. યા પઠમચતુત્થેહિ સમુટ્ઠાતિ, અયં એળકલોમસમુટ્ઠાના નામ. યા દુતિયપઞ્ચમેહિ સમુટ્ઠાતિ, અયં પદસોધમ્મસમુટ્ઠાના નામ. યા પઠમતતિયચતુત્થછટ્ઠેહિ સમુટ્ઠાતિ, અયં અદ્ધાનસમુટ્ઠાના નામ. યા ચતુત્થછટ્ઠેહિ સમુટ્ઠાતિ, અયં થેય્યસત્થસમુટ્ઠાના નામ. યા પઞ્ચમેનેવ સમુટ્ઠાતિ, અયં ધમ્મદેસનાસમુટ્ઠાના નામ. યા અચિત્તકેહિ તીહિ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠાતિ, અયં ભૂતારોચનસમુટ્ઠાના નામ. યા પઞ્ચમછટ્ઠેહિ સમુટ્ઠાતિ, અયં ચોરિવુટ્ઠાપનસમુટ્ઠાના નામ. યા દુતિયતતિયપઞ્ચમછટ્ઠેહિ સમુટ્ઠાતિ, અયં અનનુઞ્ઞાતસમુટ્ઠાના નામાતિ. ઇતિ ઇમસ્સ સમુટ્ઠાનવિધિનોપિ વસેન સબ્બત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

કિરિયાસઞ્ઞાચિત્તેહિ નાનત્તન્તિ એતેહિ કિરિયાદીહિ સબ્બાપત્તીનં નાનાભાવં ઞત્વા સબ્બત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. સબ્બાપત્તિયો હિ કિરિયાવસેન પઞ્ચવિધા હોન્તિ, સેય્યથિદં – અત્થાપત્તિ કિરિયતો સમુટ્ઠાતિ, અત્થિ અકિરિયતો, અત્થિ કિરિયાકિરિયતો, અત્થિ સિયા કિરિયતો સિયા અકિરિયતો, અત્થિ સિયા કિરિયતો સિયા કિરિયાકિરિયતોતિ. તત્થ યા કાયેન વા વાચાય વા પથવિખણનાદીસુ (પચિ. ૮૪) વિય વીતિક્કમં કરોન્તસ્સ હોતિ, અયં કિરિયતો સમુટ્ઠાતિ નામ. યા કાયવાચાહિ કત્તબ્બં અકરોન્તસ્સ હોતિ પઠમકથિનાપત્તિ (પારા. ૪૫૯ આદયો) વિય, અયં અકિરિયતો સમુટ્ઠાતિ નામ. યા કરોન્તસ્સ ચ અકરોન્તસ્સ ચ હોતિ અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા હત્થતો ચીવરપ્પટિગ્ગહણાપત્તિ (પારા. ૫૦૮-૫૧૧) વિય, અયં કિરિયાકિરિયતો સમુટ્ઠાતિ નામ. યા સિયા કરોન્તસ્સ ચ, સિયા અકરોન્તસ્સ ચ હોતિ રૂપિયપ્પટિગ્ગહણાપત્તિ (પારા. ૫૮૨) વિય, અયં સિયા કિરિયતો સિયા અકિરિયતો સમુટ્ઠાતિ નામ. યા સિયા કરોન્તસ્સ ચ સિયા કરોન્તાકરોન્તસ્સ ચ હોતિ કુટિકારાપત્તિ (પારા. ૩૪૨ આદયો) વિય, અયં સિયા કિરિયતો સિયા કિરિયાકિરિયતો સમુટ્ઠાતિ નામ.

સબ્બાપત્તિયો ચ સઞ્ઞાવસેન દુવિધા હોન્તિ સઞ્ઞાવિમોક્ખા નોસઞ્ઞાવિમોક્ખાતિ. તત્થ યતો વીતિક્કમસઞ્ઞાય અભાવેન મુચ્ચતિ, અયં સઞ્ઞાવિમોક્ખા, ઇતરા નોસઞ્ઞાવિમોક્ખા. પુન ચ સબ્બાપિ ચિત્તવસેન દુવિધા હોન્તિ સચિત્તકા અચિત્તકા ચાતિ. તત્થ યા સચિત્તકસમુટ્ઠાનવસેનેવ સમુટ્ઠાતિ અયં સચિત્તકા. યા અચિત્તકેન વા સચિત્તકમિસ્સકેન વા સમુટ્ઠાતિ અયં અચિત્તકા.

વજ્જકમ્મપ્પભેદન્તિ એત્થ સબ્બાપત્તિયો વજ્જવસેન દુવિધા હોન્તિ લોકવજ્જા પણ્ણત્તિવજ્જા ચાતિ. તત્થ યસ્સા સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, અયં લોકવજ્જા, સેસા પણ્ણત્તિવજ્જા. સબ્બા ચ કાયકમ્મવચીકમ્મતદુભયવસેન તિવિધા હોન્તિ. તત્થ કાયદ્વારે આપજ્જિતબ્બા કાયકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ, વચીદ્વારે આપજ્જિતબ્બા વચીકમ્મન્તિ વુચ્ચતિ, ઉભયત્થ આપજ્જિતબ્બા કાયકમ્મં વચીકમ્મઞ્ચાતિ, મનોદ્વારે આપત્તિ નામ નત્થિ. ઇતિ ઇમિના વજ્જકમ્મપ્પભેદેનાપિ સબ્બત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

તિકદ્વયવિધિન્તિ કુસલત્તિકવેદનાત્તિકવિધિં. આપત્તિં આપજ્જમાનો હિ અકુસલચિત્તો વા આપજ્જતિ કુસલાબ્યાકતચિત્તો વા, તથા દુક્ખવેદનાસમઙ્ગી વા ઇતરવેદનાદ્વયસમઙ્ગી વા. એવં સન્તેપિ સબ્બસિક્ખાપદેસુ અકુસલચિત્તવસેન એકં ચિત્તં, કુસલાબ્યાકતચિત્તવસેન દ્વે ચિત્તાનિ, સબ્બેસં વસેન તીણિ ચિત્તાનિ. દુક્ખવેદનાવસેન એકા વેદના, સુખઉપેક્ખાવસેન દ્વે, સબ્બાસં વસેન તિસ્સો વેદનાતિ. અયમેવ પભેદો લબ્ભતિ, ન અઞ્ઞો.

લક્ખણં સત્તરસધા, ઠિતં સાધારણં ઇદં, ઞત્વાતિ ઇદં નિદાનાદિવેદનાત્તિકપરિયોસાનં સત્તરસપ્પકારં લક્ખણં જાનિત્વા યોજેય્ય મેધાવી. તત્થ તત્થ યથારહન્તિ પણ્ડિતો ભિક્ખુ તસ્મિં તસ્મિં સિક્ખાપદે ઇદં લક્ખણં યથાનુરૂપં યોજેય્યાતિ અત્થો. તં પન અયોજિતં દુબ્બિજાનં હોતિ, તસ્મા નં સબ્બસિક્ખાપદાનં અસાધારણવિનિચ્છયપરિયોસાને ઇમં માતિકં અનુદ્ધરિત્વાવ યોજેત્વા દસ્સયિસ્સામ.

ઇધ પનસ્સ અયં યોજના – ઇદં વેસાલિયં સુદિન્નત્થેરં આરબ્ભ મેથુનવીતિક્કમવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં. ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્યા’’તિ અયમેત્થ પઞ્ઞત્તિ, ‘‘સિક્ખં અપચ્ચક્ખાયા’’તિ ચ ‘‘અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયપી’’તિ ચ દ્વે અનુપઞ્ઞત્તિયો. અનુપઞ્ઞત્તિ ચ નામેસા આપત્તિકરા ચ હોતિ અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદાદીસુ (પાચિ. ૯૫ આદયો) વિય, અનાપત્તિકરા ચ અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તાતિઆદીસુ (પારા. ૨૩૬-૨૩૭) વિય, આપત્તિઉપત્થમ્ભકરા ચ અદિન્નાદાનાદીસુ (પારા. ૯૧) વિય, ઇધ પન ઉપત્થમ્ભકરાતિ વેદિતબ્બા. ઇતો પરં પન યત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ અત્થિ, તત્થ ‘‘અયં અનુપઞ્ઞત્તી’’તિ એત્તકમેવ દસ્સયિસ્સામ. ઠપેત્વા પન અનુપઞ્ઞત્તિં અવસેસા પઞ્ઞત્તિયેવાતિ સબ્બત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. ભિક્ખું આરબ્ભ ઉપ્પન્નવત્થુસ્મિંયેવ ‘‘યા પન ભિક્ખુની છન્દસો મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્યા’’તિ એવં ભિક્ખુનીનમ્પિ પઞ્ઞત્તિતો સાધારણપઞ્ઞત્તિ. આણત્તિયા અનાપજ્જનતો અનાણત્તિકં. ભિક્ખું પન આણાપેન્તો અકપ્પિયસમાદાનાપત્તિતો ન મુચ્ચતિ, મેથુનરાગેન કાયસંસગ્ગે દુક્કટં, જીવમાનકસરીરસ્સ વુત્તપ્પકારે મગ્ગે સચેપિ તચાદીનિ અનવસેસેત્વા સબ્બસો છિન્ને નિમિત્તસણ્ઠાનમત્તં પઞ્ઞાયતિ, તત્થ અન્તમસો અઙ્ગજાતે ઉટ્ઠિતં અનટ્ઠકાયપ્પસાદં પીળકં વા ચમ્મખિલં વા પવેસેન્તસ્સાપિ સેવનચિત્તે સતિ પારાજિકં, નટ્ઠકાયપ્પસાદં સુક્ખપીળકં વા મતચમ્મં વા લોમં વા પવેસેન્તસ્સ દુક્કટં, સચે નિમિત્તસણ્ઠાનમત્તમ્પિ અનવસેસેત્વા સબ્બસો મગ્ગો ઉપ્પાટિતો, તત્થ ઉપક્કમતો વણસઙ્ખેપવસેન થુલ્લચ્ચયં, તથા મનુસ્સાનં અક્ખિનાસાકણ્ણચ્છિદ્દવત્થિકોસેસુ સત્થકેન કતવણે વા, હત્થિઅસ્સાદીનઞ્ચ તિરચ્છાનાનં વત્થિકોસનાસાપુટેસુ થુલ્લચ્ચયં. તિરચ્છાનાનં પન અક્ખિકણ્ણનાસાવણેસુ અહિમચ્છાદીનં પવેસનપ્પમાણવિરહિતે અણુનિમિત્તે સબ્બેસઞ્ચ ઉપકચ્છકાદીસુ સેસસરીરેસુ દુક્કટં. મતસરીરે નિમિત્તે ઉપડ્ઢક્ખાયિતતો પટ્ઠાય યાવ ન કુથિતં હોતિ, તાવ થુલ્લચ્ચયં. કુથિતે દુક્કટં, તથા વટ્ટકતે મુખે અચ્છુપન્તં અઙ્ગજાતં પવેસેન્તસ્સ દુક્કટં. ઓટ્ઠતો બહિ નિક્ખન્તજિવ્હાય વા દન્તેસુ વા થુલ્લચ્ચયં. નિમિત્તતો બહિ પતિતમંસપેસિયં દુક્કટન્તિ અયમેત્થ આપત્તિભેદો.

અજાનન્તસ્સ અસાદિયન્તસ્સ ઉમ્મત્તકસ્સ ખિત્તચિત્તસ્સ વેદનાટ્ટસ્સ આદિકમ્મિકાનઞ્ચ અનાપત્તિ. એત્થ પન યો નિદ્દં ઓક્કન્તત્તા પરેન કતમ્પિ ઉપક્કમં ન જાનાતિ, સો અજાનન્તો. યો જાનિત્વાપિ ન સાદિયતિ, સો અસાદિયન્તો. યો પિત્તવસેન અતેકિચ્છં ઉમ્માદં પત્તો, સો ઉમ્મત્તકો. યક્ખેહિ કતચિત્તવિક્ખેપો ખિત્તચિત્તો. દ્વિન્નમ્પિ ચ એતેસં અગ્ગિસુવણ્ણગૂથચન્દનાદીસુ સમપ્પવત્તિભાવેન અજાનનભાવોવ પમાણં. યો અધિમત્તવેદનાય આતુરત્તા કિઞ્ચિ ન જાનાતિ, સો વેદનાટ્ટો. યો તસ્મિં તસ્મિં વત્થુસ્મિં આદિભૂતો, સો આદિકમ્મિકો. અયં પન અનાપત્તિ. ચતૂસુ વિપત્તીસુ સીલવિપત્તિ. તસ્સા દ્વે અઙ્ગાનિ સેવનચિત્તઞ્ચ મગ્ગેન મગ્ગપટિપાદનઞ્ચાતિ. સમુટ્ઠાનાદિતો ઇદં સિક્ખાપદં પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દ્વિવેદનન્તિ, ઇમાનિ ચ સમુટ્ઠાનાદીનિ નામ આપત્તિયા હોન્તિ, ન સિક્ખાપદસ્સ. વોહારસુખત્થં પન સબ્બટ્ઠકથાસુ સિક્ખાપદસીસેન દેસના આગતા, તસ્મા અઞ્ઞેસુપિ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ બ્યઞ્જને આદરં અકત્વા અધિપ્પેતમેવ ગહેતબ્બં.

અત્થઞ્હિ નાથો સરણં અવોચ;

ન બ્યઞ્જનં લોકહિતો મહેસી.

તસ્મા અકત્વા રતિમક્ખરેસુ;

અત્થે નિવેસેય્ય મતિં મુતીમાતિ.

પઠમપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.