૭. લક્ખણસુત્તવણ્ણના

દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણવણ્ણના

૧૯૯. અભિનીહારાદિગુણમહત્તેન મહન્તો પુરિસોતિ મહાપુરિસો, સો લક્ખીયતિ એતેહીતિ મહાપુરિસલક્ખણાનિ. તં મહાપુરિસં બ્યઞ્જયન્તિ પકાસેન્તીતિ મહાપુરિસબ્યઞ્જનાનિ. મહાપુરિસો નિમીયતિ અનુમીયતિ એતેહીતિ મહાપુરિસનિમિત્તાનિ. તેનાહ ‘‘અયં…પે… કારણાની’’તિ.

૨૦૦. ધારેન્તીતિ લક્ખણપાઠં ધારેન્તિ, તેન લક્ખણાનિ તે સરૂપતો જાનન્તિ, ન પન સમુટ્ઠાનતોતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘નો ચ ખો’’તિઆદિ, તેન અનઞ્ઞસાધારણમેતં, યદિદં મહાપુરિસલક્ખણાનં કારણવિભાવનન્તિ દસ્સેતિ. કસ્મા આહાતિ યથાવુત્તસ્સ સુત્તસ્સ સમુટ્ઠાનકારણં પુચ્છતિ, આચરિયો ‘‘અટ્ઠુપ્પત્તિયા અનુરૂપત્તા’’તિ વત્વા તમેવસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘સા પના’’તિઆદિમાહ. સબ્બપાલિફુલ્લોતિ સબ્બસો સમન્તતો વિકસિતપુપ્ફો. વિકસનમેવ હિ પુપ્ફસ્સ નિપ્ફત્તિ. પારિચ્છત્તકો વિયાતિ અનુસ્સવલદ્ધમત્તં ગહેત્વા વદન્તિ. ઉપ્પજ્જતીતિ લબ્ભતિ, નિબ્બત્તતીતિ અત્થો.

યેન કમ્મેનાતિ યેન કુસલકમ્મુના. યં નિબ્બત્તન્તિ યં યં લક્ખણં નિબ્બત્તં. દસ્સનત્થન્તિ તસ્સ તસ્સ કુસલકમ્મસ્સ સરૂપતો, કિચ્ચતો, પવત્તિઆકારવિસેસતો, પચ્ચયતો, ફલવિસેસતો ચ દસ્સનત્થં, એતેનેવ પટિપાટિયા ઉદ્દિટ્ઠાનં લક્ખણાનં અસમુદ્દેસકારણવિભાવનાય કારણં દીપિતં હોતિ સમાનકારણાનં લક્ખણાનં એકજ્ઝં કારણદસ્સનવસેનસ્સ પવત્તત્તા. એવમાહાતિ ‘‘બાહિરકાપિ ઇસયો ધારેન્તી’’તિઆદિના ઇમિના ઇમિના પકારેન આહ.

સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતાલક્ખણવણ્ણના

૨૦૧. ‘‘પુરિમં જાતિન્તિ પુરિમાયં જાતિયં, ભુમ્મત્થે એતં ઉપયોગવચન’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘પુબ્બે નિવુત્થક્ખન્ધસન્તાને ઠિતો’’તિ વચનતો અચ્ચન્તસંયોગે વા ઉપયોગવચનં. યત્થ યત્થ હિ જાતિયં મહાસત્તો પુઞ્ઞકમ્મં કાતું આરભતિ, આરભતો પટ્ઠાય અચ્ચન્તમેવ તત્થ પુઞ્ઞકમ્મપ્પસુતો હોતિ. તેનાહ ‘‘દળ્હસમાદાનો’’તિઆદિ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. નિવુત્થક્ખન્ધા ‘‘જાતી’’તિ વુત્તા ખન્ધવિનિમુત્તાય જાતિયા અભાવતો, નિબ્બત્તિલક્ખણસ્સ ચ વિકારસ્સ ઇધ અનુપયુજ્જનતો. જાતવસેનાતિ જાયનવસેન. ‘‘તથા’’તિ ઇમિના ‘‘પુબ્બે નિવુત્થક્ખન્ધા’’તિ ઇમં પદં ઉપસંહરતિ. ભવનવસેનાતિ પચ્ચયતો નિબ્બત્તનવસેન. નિવુત્થવસેનાતિ નિવુસિતતાવસેન. આલયટ્ઠેનાતિ આવસિતભાવેન. નિવાસત્થો હિ નિકેતત્થો.

તત્થાતિ દેવલોકાદિમ્હિ. આદિ-સદ્દેન એકચ્ચં તિરચ્છાનયોનિં સઙ્ગણ્હાતિ. ન સુકરન્તિ દેવગતિયા એકન્તસુખતાય, દુગ્ગતિયા એકન્તદુક્ખતાય, દુક્ખબહુલતાય ચ પુઞ્ઞકિરિયાય ઓકાસો ન સુલભરૂપો પચ્ચયસમવાયસ્સ દુલ્લભભાવતો, ઉપ્પજ્જમાના ચ સા ઉળારા, વિપુલા ચ ન હોતીતિ ગતિવસેનાપિ ખેત્તવિસેસતા ઇચ્છિતબ્બા ‘‘તિરચ્છાનગતે દાનં દત્વા સતગુણા દક્ખિણા પાટિકઙ્ખિતબ્બા, પુથુજ્જનદુસ્સીલે દાનં દત્વા સહસ્સગુણા દક્ખિણા પાટિકઙ્ખિતબ્બા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૭૯) વચનતો. મનુસ્સગતિયા પન સુખબહુલતાય પુઞ્ઞકિરિયાય ઓકાસો સુલભરૂપો પચ્ચયસમવાયસ્સ ચ યેભુય્યેન સુલભભાવતો. યઞ્ચ તત્થ દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, તમ્પિ વિસેસતો પુઞ્ઞકિરિયાય ઉપનિસ્સયો હોતિ, દુક્ખૂપનિસા સદ્ધાતિ. યથા હિ અયોઘનેન સત્થકે નિપ્ફાદિયમાને તસ્સ એકન્તતો અગ્ગિમ્હિ તાપનં, ઉદકેન વા તેમનં છેદનકિરિયાસમત્થતાય ન વિસેસપચ્ચયો, તાપેત્વા પન સમાનયોગતો ઉદકતેમનં તસ્સા વિસેસપચ્ચયો, એવમેવ સત્તસન્તાનસ્સ એકન્તદુક્ખસમઙ્ગિતા દુક્ખબહુલતા એકન્તસુખસમઙ્ગિતા સુખબહુલતા ચ પુઞ્ઞકિરિયાસમત્થતાય ન વિસેસપચ્ચયો, સતિ પન સમાનયોગતો દુક્ખસન્તાપને, સુખુમબ્રૂહને ચ લદ્ધૂપનિસ્સયા પુઞ્ઞકિરિયા સમત્થતાય સમ્ભવતિ, તથા સતિ ઉપ્પજ્જમાના પુઞ્ઞકિરિયા મહાજુતિકા મહાવિપ્ફારા પટિપક્ખચ્છેદનસમત્થા હોતિ. તસ્મા મનુસ્સભાવો પુઞ્ઞકિરિયાય વિસેસપચ્ચયો. તેન વુત્તં ‘‘તત્થ ન સુકરં, મનુસ્સભૂતસ્સેવ સુકર’’ન્તિ.

અથ ‘‘મનુસ્સભૂતસ્સા’’તિ એત્થ કો વચનત્થો? ‘‘મનસ્સ ઉસ્સન્નતાય મનુસ્સાતિ, સૂરભાવસતિમન્તતાબ્રહ્મચરિયયોગ્યતાદિગુણવસેન ઉપચિતમનકા ઉક્કટ્ઠગુણચિત્તાતિ અત્થો. કે પન તે? જમ્બુદીપવાસિનો સત્તવિસેસા. તેનાહ ભગવા –

‘તીહિ, ભિક્ખવે, ઠાનેહિ જમ્બુદીપકા મનુસ્સા ઉત્તરકુરુકે ચ મનુસ્સે અધિગ્ગણ્હન્તિ દેવે ચ તાવતિંસે. કતમેહિ તીહિ? સૂરા સતિમન્તો ઇધ બ્રહ્મચરિયવાસો’તિ (અ. નિ. ૯.૨૧; કથા. ૨૭૧).

તથા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો, પચ્ચેકબુદ્ધા, અગ્ગસાવકા, મહાસાવકા, ચક્કવત્તિનો, અઞ્ઞે ચ મહાનુભાવા સત્તા તત્થેવ ઉપ્પજ્જન્તિ. તે હિ સમાનરૂપાદિતાય પન સદ્ધિં પરિત્તદીપવાસીહિ ઇતરમહાદીપવાસિનોપિ મનુસ્સા ત્વેવ પઞ્ઞાયિંસૂ’’તિ કેચિ. અપરે પન ભણન્તિ ‘‘લોભાદીહિ, અલોભાદીહિ ચ સહિતસ્સ મનસ્સ ઉસ્સન્નતાય મનુસ્સા. યે હિ સત્તા મનુસ્સજાતિકા, તેસુ વિસેસતો લોભાદયો, અલોભાદયો ચ ઉસ્સન્ના, તે લોભાદિઉસ્સન્નતાય અપાયમગ્ગં, અલોભાદિઉસ્સન્નતાય સુગતિમગ્ગં, નિબ્બાનગામિમગ્ગઞ્ચ પરિપૂરેન્તિ, તસ્મા લોભાદીહિ, અલોભાદીહિ ચ સહિતસ્સ મનસ્સ ઉસ્સન્નતાય પરિત્તદીપવાસીહિ સદ્ધિં ચતુદીપવાસિનો સત્તવિસેસા મનુસ્સાતિ વુચ્ચન્તી’’તિ. લોકિયા પન ‘‘મનુનો અપચ્ચભાવેન મનુસ્સા’’તિ વદન્તિ. મનુ નામ પઠમકપ્પિકો લોકમરિયાદાય આદિભૂતો સત્તાનં હિતાહિતવિધાયકો કત્તબ્બાકત્તબ્બતાસુ નિયોજનતાવસેન પિતુટ્ઠાનિયો, યો સાસને ‘‘મહાસમ્મતો’’તિ વુચ્ચતિ અમ્હાકં મહાબોધિસત્તો, પચ્ચક્ખતો, પરમ્પરા ચ તસ્સ ઓવાદાનુસાસનિયં ઠિતા સત્તા પુત્તસદિસતાય ‘‘મનુસ્સા, માનુસા’’તિ ચ વુચ્ચન્તિ. તતો એવ હિ તે ‘‘માનવા, મનુજા’’તિ ચ વોહરીયન્તિ. મનુસ્સભૂતસ્સાતિ મનુસ્સેસુ ભૂતસ્સ જાતસ્સ, મનુસ્સભાવં વા પત્તસ્સાતિ અત્થો. અયઞ્ચ નયો લોકિયમહાજનસ્સ વસેન વુત્તો. મહાબોધિસત્તાનં પન સન્તાનસ્સ મહાભિનીહારતો પટ્ઠાય કુસલધમ્મપટિપત્તિયં સમ્મદેવ અભિસઙ્ખતત્તા તેસં સુગતિયં, અત્તનો ઉપ્પજ્જનદુગ્ગતિયઞ્ચ નિબ્બત્તાનં કુસલકમ્મં ગરુતરમેવાતિ દસ્સેતું ‘‘અકારણં વા એત’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

એવરૂપે અત્તભાવેતિ હત્થિઆદિઅત્તભાવે. ઠિતેન કતકમ્મં ન સક્કા સુખેન દીપેતું લોકે અપ્પઞ્ઞાતરૂપત્તા. સુખેન દીપેતું ‘‘અસુકસ્મિં દેસે અસુકસ્મિં નગરે અસુકો નામ રાજા, બ્રાહ્મણો હુત્વા ઇમં કુસલકમ્મં અકાસી’’તિ એવં સુવિઞ્ઞાપયભાવતો. થિરગ્ગહણોતિ અસિથિલગ્ગાહી થામપ્પત્તગ્ગહણો. નિચ્ચલગ્ગહણોતિ અચઞ્ચલગ્ગાહી તત્થ કેનચિપિ અસંહારિયો. પટિકુટતીતિ સંકુટતિ, જિગુચ્છનવસેન વિવટ્ટતિ વા. પસારિયતીતિ વિત્થતં હોતિ વેપુલ્લં પાપુણાતિ.

તવેસો મહાસમુદ્દસદિસોતિ એસો ઉદકોઘો તેવ મહાસમુદ્દસદિસો.

દીયતિ એતેનાતિ દાનં, પરિચ્ચાગચેતના. દિય્યનવસેનાતિ દેય્યધમ્મસ્સ પરિયત્તં કત્વા પરિચ્ચજનવસેન દાનં. સંવિભાગકરણવસેનાતિ તસ્સેવ અત્તના સદ્ધિં પરસ્સ સંવિભજનવસેન સંવિભાગો, તથાપવત્તા ચેતના. સીલસમાદાનેતિ સીલસ્સ સમ્મદેવ આદાને, ગહણે પવત્તનેતિ અત્થો. તં પવત્તિકાલેન દસ્સેન્તો ‘‘પૂરણકાલે’’તિ આહ. માતુ હિતો મત્તેય્યો, યસ્સ પન ધમ્મસ્સ વસેન સો ‘‘મત્તેય્યો’’તિ વુચ્ચતિ, સો મત્તેય્યતાતિ આહ ‘‘માતુ કાતબ્બવત્તે’’તિ. એસેવ નયો ‘‘પેત્તેય્યતાયા’’તિઆદીસુ. અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેસૂતિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિસિટ્ઠેસુ અઞ્ઞેસુ, તે પન કુસલભાવેન વુત્તા કુસલાતિ આહ ‘‘એવરૂપેસૂ’’તિ. અધિકુસલેસૂતિ અભિવિસિટ્ઠેસુ કુસલેસુ, સા પન અભિવિસિટ્ઠતા ઉપાદાયુપાદાય હોતિ. યં પનેત્થ ઉક્કંસગતં અધિકુસલં, તદુક્કંસનયેન ઇધાધિપ્પેતન્તિ તં દસ્સેતું ‘‘અત્થિ કુસલા, અત્થિ અધિકુસલા’’તિઆદિ વુત્તં. નનુ પઞ્ઞાપારમિસઙ્ગહઞાણસમ્ભારભૂતા કુસલા ધમ્મા નિપ્પરિયાયેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપટિલાભપચ્ચયા કુસલા નામ, ઇમે પન મહાપુરિસલક્ખણનિબ્બત્તકા પુઞ્ઞસમ્ભારભૂતા કસ્મા તથા વુત્તાતિ? સબ્બેસમ્પિ મહાબોધિસત્તસન્તાનગતાનં પારમિધમ્માનં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપટિલાભપચ્ચયભાવતો. મહાભિનીહારતો પટ્ઠાય હિ મહાપુરિસો યં કિઞ્ચિ પુઞ્ઞં કરોતિ, સબ્બં તં સમ્માસમ્બોધિસમધિગમાયેવ પરિણામેતિ. તથા હિ સસમ્ભારાબ્યાસો, દીઘકાલાબ્યાસો, નિરન્તરાબ્યાસો, સક્કચ્ચાબ્યાસોતિ ચત્તારો અબ્યાસા ચતુરધિટ્ઠાનપરિપૂરિતસમ્બન્ધા અનુપુબ્બેન મહાબોધિટ્ઠાના સમ્પજ્જન્તિ.

સકિમ્પીતિ પિ-સદ્દેન અનેકવારમ્પિ કતં વિજાતિયેન અન્તરિતં સઙ્ગણ્હાતિ. અભિણ્હકરણેનાતિ બહુલીકારેન. ઉપચિતન્તિ ઉપરૂપરિ વડ્ઢિતં. પિણ્ડીકતન્તિ પિણ્ડસો કતં. રાસીકતન્તિ રાસિભાવેન કતં. અનેકક્ખત્તુઞ્હિ પવત્તિયમાનં કુસલકમ્મં સન્તાને તથાલદ્ધપરિભાવનં પિણ્ડીભૂતં વિય, રાસીભૂતં વિય ચ હોતિ. વિપાકં પતિ સંહચ્ચકારિભાવત્તા ચક્કવાળં અતિસમ્બાધં ભવગ્ગં અતિનીચં, સચે પને તં રૂપં સિયાતિ અધિપ્પાયો. વિપુલત્તાતિ મહન્તત્તા. યસ્મા પન તં કમ્મં મેત્તાકરુણાસતિસમ્પજઞ્ઞાહિ પરિગ્ગહિતતાય દુરસમુસ્સારિતં પમાણકરણધમ્મન્તિ પમાણરહિતતાય ‘‘અપ્પમાણ’’ન્તિ વત્તબ્બતં અરહતિ, તસ્મા ‘‘અપ્પમાણત્તા’’તિ વુત્તં.

અધિભવતીતિ ફલસ્સ ઉળારભાવેન અભિભુય્ય તિટ્ઠતિ. અત્થતો પણીતપણીતાનં ભોગાનં પટિલાભો એવાતિ આહ ‘‘અતિરેકં લભતી’’તિ. અધિગચ્છતીતિ વિન્દતિ, નિબ્બત્તમાનોવ તેન સમન્નાગતો હોતીતિ અત્થો. એકદેસેન અફુસિત્વા સબ્બપ્પદેસેહિ ફુસનતો સબ્બપ્પદેસેહિ ફુસન્તિયો એતેસં પાદતલાનં સન્તીતિ ‘‘સબ્બાવન્તેહિ પાદતલેહી’’તિ વુત્તં. યથા નિક્ખિપને સબ્બે પાદતલપ્પદેસા સંહચ્ચકારિનો અનિન્નતાય સમભાવતો, એવં ઉદ્ધરણેપીતિ વુત્તં ‘‘સમં ફુસતિ, સમં ઉદ્ધરતી’’તિ. ઇદાનિ ઇમસ્સ મહાપુરિસલક્ખણસ્સ સમધિગમેન લદ્ધબ્બનિસ્સન્દફલવિભાવનમુખેન આનુભાવં વિભાવેતું ‘‘સચેપિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નરકન્તિ આવાટં. અન્તો પવિસતિ સમભાવાપત્તિયા. ‘‘ચક્કલક્ખણેનપતિટ્ઠાતબ્બટ્ઠાન’’ન્તિ ઇદં યં ભૂમિપ્પદેસં પાદતલં ફુસતિ, તત્થ ચક્કલક્ખણમ્પિ ફુસનવસેન પતિટ્ઠાતીતિ કત્વા વુત્તં. તસ્સ પન તથા પતિટ્ઠાનં સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતાય એવાતિ સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતાય આનુભાવકિત્તને ‘‘લક્ખણન્તરાનયનં કિમત્થિય’’ન્તિ ન ચિન્તેતબ્બં. સીલતેજેનાતિ સીલપ્પભાવેન. પુઞ્ઞતેજેનાતિ કુસલપ્પભાવેન. ધમ્મતેજેનાતિ ઞાણપ્પભાવેન. તીહિપિ પદેહિ ભગવતો બુદ્ધભૂતસ્સ ધમ્મા ગહિતા, ‘‘દસન્નં પારમીન’’ન્તિ ઇમિના બુદ્ધકરધમ્મા ગહિતા.

૨૦૨. મહાસમુદ્દોવ સીમા સબ્બભૂમિસ્સરભાવતો. ‘‘અખિલમનિમિત્તમકણ્ટક’’ન્તિ તીહિપિ પદેહિ થેય્યાભાવોવ વુત્તોતિ આહ ‘‘નિચ્ચોર’’ન્તિઆદિ. ખરસમ્ફસ્સટ્ઠેનાતિ ઘટ્ટનેન દુક્ખસમ્ફસ્સભાવેન ખિલાતિ. ઉપદ્દવપચ્ચયટ્ઠેનાતિ અનત્થહેતુતાય નિમિત્તાતિ. ‘‘અખિલ’’ન્તિઆદિના એકચારીહિ ચોરાભાવો વુત્તો, ‘‘નિરબ્બુદ’’ન્તિ ઇમિના પન ગણબન્ધવસેન વિચરણચોરાભાવો વુત્તોતિ દસ્સેતું ‘‘ગુમ્બં ગુમ્બં હુત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. અવિક્ખમ્ભનીયોતિ ન વિબન્ધનીયો કેનચિ અપ્પટિબાહનીયો ઠાનતો અનિક્કડ્ઢનીયો. પટિપક્ખં અનિટ્ઠં અત્થેતીતિ પચ્ચત્થિકો, એતેન પાકટભાવેન વિરોધં અકરોન્તો વેરિપુગ્ગલો વુત્તો. પટિવિરુદ્ધો અમિત્તો પચ્ચામિત્તો, એતેન પાકટભાવેન વિરોધં કરોન્તો વેરિપુગ્ગલો વુત્તો. વિક્ખમ્ભેતું નાસક્ખિંસુ, અઞ્ઞદત્થુ સયમેવ વિઘાતબ્યસનં પાપુણિંસુ ચેવ સાવકત્તઞ્ચ પવેદેસું.

‘‘કમ્મ’’ન્તિઆદીસુ કમ્મં નામ બુદ્ધભાવં ઉદ્દિસ્સ કતૂપચિતો લક્ખણસંવત્તનિયો પુઞ્ઞસમ્ભારો. તેનાહ ‘‘સતસહસ્સકપ્પાધિકાની’’તિઆદિ. કમ્મસરિક્ખકં નામ તસ્સેવ પુઞ્ઞસમ્ભારસ્સ કરણકાલે કેનચિ અકમ્પનીયસ્સ દળ્હાવત્થિતભાવસ્સ અનુચ્છવિકો સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતાસઙ્ખાતસ્સ લક્ખણસ્સ પરેહિ અવિક્ખમ્ભનીયતાય ઞાપકનિમિત્તભાવો, સ્વાયં નિમિત્તભાવો તસ્સેવ લક્ખણસ્સાતિ અટ્ઠકથાયં ‘‘કમ્મસરિક્ખકં નામ…પે… મહાપુરિસલક્ખણ’’ન્તિ વુત્તં. ઠાનગમનેસુ પાદાનં દળ્હાવત્થિતભાવો લક્ખણં નામ. પાદાનં ભૂમિયં સમં નિક્ખિપનં, પાદતલાનં સબ્બભાગેહિ ફુસનં, સમમેવ ઉદ્ધરણં, તસ્મા સુટ્ઠુ સમં સબ્બભાગેહિ પતિટ્ઠિતા પાદા એતસ્સાતિ સુપ્પતિટ્ઠિતપાદો, તસ્સ ભાવો સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતાતિ વુચ્ચતિ લક્ખણં. સુટ્ઠુ સમં ભૂમિયા ફુસનેનેવ હિ નેસં તત્થ દળ્હાવત્થિતભાવો સિદ્ધો, યં ‘‘કમ્મસરિક્ખક’’ન્તિ વુત્તં. લક્ખણાનિસંસોતિ લક્ખણપટિલાભસ્સ ઉદ્રયો, લક્ખણસંવત્તનિયસ્સ કમ્મસ્સ આનિસંસફલન્તિ અત્થો. નિસ્સન્દફલં પન હેટ્ઠા ભાવિતમેવ.

૨૦૩. કમ્માદિભેદેતિ કમ્મકમ્મસરિક્ખકલક્ખણ લક્ખણાનિસંસવિસઞ્ઞિતે વિભાગે. ગાથાબન્ધં સન્ધાય વુત્તં, અત્થો પન અપુબ્બં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. પોરાણકત્થેરાતિ અટ્ઠકથાચરિયા. વણ્ણનાગાથાતિ થોમનાગાથા વુત્તમેવત્થં ગહેત્વા થોમનાવસેન પવત્તત્તા. અપરભાગે થેરા નામ પાળિં, અટ્ઠકથઞ્ચ પોત્થકારોપનવસેન સમાગતા મહાથેરા, યે સાટ્ઠકથં પિટકત્તયં પોત્થકારુળ્હં કત્વા સદ્ધમ્મં અદ્ધનિયચિરટ્ઠિતિકં અકંસુ. એકપદિકોતિ ‘‘દળ્હસમાદાનો અહોસી’’તિઆદિપાઠે એકેકપદગાહી. અત્થુદ્ધારોતિ તદત્થસ્સ સુખગ્ગહણત્થં ગાથાબન્ધવસેન ઉદ્ધરણતો અત્થુદ્ધારભૂતો, તયિદં પાળિયં આગતપદાનિ ગહેત્વા ગાથાબન્ધવસેન તદત્થવિચારણભાવદસ્સનં, ન પન ધમ્મભણ્ડાગારિકેન ઠપિતભાવપટિક્ખિપનન્તિ દટ્ઠબ્બં.

કુસલધમ્માનં વચીસચ્ચસ્સ બહુકારતં, તપ્પટિપક્ખસ્સ ચ મુસાવાદસ્સ મહાસાવજ્જતં દસ્સેતું અનન્તરમેવ કુસલકમ્મપથધમ્મે વદન્તોપિ તતો વચીસચ્ચં નીહરિત્વા કથેતિ સચ્ચેતિ વા સન્નિધાનેવ ‘‘ધમ્મે’’તિ વુચ્ચમાના કુસલકમ્મપથધમ્મા એવ યુત્તાતિ વુત્તં ‘‘ધમ્મેતિ દસકુસલકમ્મપથધમ્મે’’તિ. ગોબલીબદ્દઞાયેન વા એત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ઇન્દ્રિયદમનેતિ ઇન્દ્રિયસંવરે. કુસલકમ્મપથગ્ઘણેનસ્સ વારિત્તસીલમેવ ગહિતન્તિ ઇતરમ્પિ સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતું સંયમસ્સેવ ગહણં કતન્તિ ‘‘સંયમેતિ સીલસંયમે’’તિ વુત્તં. સુચિ વુચ્ચતિ પુગ્ગલો યસ્સ ધમ્મસ્સ વસેન, તં સોચેય્યં, કાયસુચરિતાદિ. એતસ્સેવ હિ વિભાગસ્સ દસ્સનત્થં વુત્તમ્પિ ચેતં પુન વુત્તં, મનોસોચેય્યગ્ગહણેન વા ઝાનાદિઉત્તરિમનુસ્સધમ્માનમ્પિ સઙ્ગણ્હનત્થં સોચેય્યગ્ગહણં. આલયભૂતન્તિ સમથવિપસ્સનાનં અધિટ્ઠાનભૂતં. ઉપોસથકમ્મન્તિ ઉપોસથદિવસે સમાદિયિત્વા સમાચરિતબ્બં પુઞ્ઞકમ્મં ઉપોસથો સહચરણઞાયેન. ‘‘અવિહિંસાયાતિ સત્તાનં અવિહેઠનાયા’’તિ વદન્તિ, તં પન સીલગ્ગહણેનેવ ગહિતં. તસ્મા અવિહિંસાયાતિ કરુણાયાતિ અત્થો. અવિહિંસાગ્ગહણેનેવ ચેત્થ અપ્પમઞ્ઞાસામઞ્ઞેન ચત્તારોપિ બ્રહ્મવિહારા ઉપચારાવત્થા ગહિતા લક્ખણહારનયેન. સકલન્તિ અનવસેસં પરિપુણ્ણં. એવમેત્થ કામાવચરત્તભાવપરિયાપન્નત્તા લક્ખણસ્સ તંસંવત્તનિકકામાવચરકુસલધમ્મા એવ પારમિતાસઙ્ગહપુઞ્ઞસમ્ભારભૂતકાયસુચરિતાદીહિ દ્વાદસધા વિભત્તા એવ. ગાથાયં ‘‘સચ્ચે’’તિઆદિના દસધા સઙ્ગય્હ દસ્સિતા. એસ નયો સેસલક્ખણેપિ.

અંનુભીતિ ગાથાસુખત્થં અકારં સાનુનાસિકં કત્વા વુત્તં. બ્યઞ્જનાનિ લક્ખણાનિ આચિક્ખન્તીતિ વેયઞ્જનિકા.વિક્ખમ્ભેતબ્બન્તિ પટિબાહિતબ્બં તસ્સાતિ મહાપુરિસસ્સ, તસ્સ વા મહાપુરિસલક્ખણસ્સ. લક્ખણસીસેન ચેત્થ તંસંવત્તનિકપુઞ્ઞસમ્ભારો વુચ્ચતિ.

પાદતલચક્કલક્ખણવણ્ણના

૨૦૪. ભયં નામ ભીતિ, તં પન ઉબ્બિજ્જનાકારેન, ઉત્તસનાકારેન ચ પવત્તિયા દુવિધન્તિ આહ ‘‘ઉબ્બેગભયઞ્ચેવ ઉત્તાસભયઞ્ચા’’તિ. તદુભયમ્પિ ભયં વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. અપનૂદિતાતિ યથા ચોરાદયો વિલુપ્પનબન્ધનાદીનિ પરસ્સ ન કરોન્તિ, કતઞ્ચ પચ્ચાહરણાદિના પટિપાકતિકં હોતિ, એવં યથા ચ ચણ્ડહત્થિઆદયો દૂરતો પરિવજ્જિતા હોન્તિ, અપરિવજ્જિતે તસ્સ યથા ઠાને ઠિતેહિ અભિભવો ન હોતિ, એવં અપનૂદિતા. અતિવાહેતીતિ અતિક્કામેતિ. તં ઠાનન્તિ તં સાસઙ્કટ્ઠાનં. અસક્કોન્તાનન્તિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં, અસક્કોન્તેતિ અત્થો. અસક્કોન્તાનન્તિ વા અનાદરે સામિવચનં. સહ પરિવારેનાતિ સપરિવારં. તત્થ કિઞ્ચિ દેય્યધમ્મં દેન્તો યદા તસ્સ પરિવારભાવેન અઞ્ઞમ્પિ દેય્યધમ્મં દેતિ, એવં તસ્સ તં દાનમયં પુઞ્ઞં સપરિવારં નામ હોતિ.

તમત્થં વિત્થારેન દસ્સેતું ‘‘તત્થ અન્ન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યથા દેય્યધમ્મં તસ્સ અન્નદાનસ્સ પરિવારો, એવં તસ્સ સક્કચ્ચકરણં પીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અથ ખો’’તિઆદિમાહ. યાગુભત્તં દત્વાવ અદાસીતિ યોજના. એસ નયો ઇતો પરતોપિ. સુત્તં વટ્ટેતીતિ ચીવરસ્સ સિબ્બનસુત્તકં દુવટ્ટતિવટ્ટાદિવસેન વટ્ટિતં અકાસિ. રજનન્તિ અલ્લિઆદિરજનવત્થું. પણ્ડુપલાસન્તિ રજનુપગમેવ પણ્ડુવણ્ણં પલાસં.

હેટ્ઠિમાનીતિ અન્નાદીનિ ચત્તારિ. નિસદગ્ગહણેનેવ નિસદપોતોપિ ગહિતો. ચીનપિટ્ઠં સિન્ધુરકચુણ્ણં. કોજવન્તિ ઉદ્દલોમિએકન્તલોમિઆદિકોજવત્થરણ. સુવિભત્તઅન્તરાનીતિ સુટ્ઠુ વિભત્તઅન્તરાનિ, એતેન ચક્કાવયવટ્ઠાનાનં સુપરિચ્છિન્નતં દસ્સેતિ.

લદ્ધાભિસેકા ખત્તિયા અત્તનો વિજિતે વિસવિતાય બ્રાહ્મણાદિકે ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ રઞ્જેતું સક્કોન્તિ, ન ઇતરાતિ આહ ‘‘રાજાનોતિ અભિસિત્તા’’તિ. રાજતો યથાલદ્ધગામનિગમાદિં ઇસ્સરવતાય ભુઞ્જન્તીતિ ભોજકા, તાદિસો ભોગો એતેસં અત્થિ, તત્થ વા નિયુત્તાતિ ભોગિકા, તે એવ ‘‘ભોગિયા’’તિ વુત્તા. સપરિવારં દાનન્તિ વુત્તનયેન સપરિવારદાનં. જાનાતૂતિ ‘‘સદેવકો લોકો જાનાતૂ’’તિ ઇમિના વિય અધિપ્પાયેન નિબ્બત્તં ચક્કલક્ખણન્તિ લક્ખણસ્સેવ કમ્મસરિક્ખતા દસ્સિતા. એવં સતિ તિકમેવ સિયા, ન ચતુક્કં, તસ્મા ચક્કલક્ખણસ્સ મહાપરિવારતાય ઞાપકનિમિત્તભાવો કમ્મસરિક્ખકં નામ. તેનેવાહ ‘‘સપરિવારં…પે… જાનાતૂતિ નિબ્બત્ત’’ન્તિ. ‘‘દીઘાયુકતાય તં નિમિત્ત’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૨૦૭) ચ વક્ખતિ, તથા ‘‘તં લક્ખણં ભવતિ તદત્થજોતક’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૨૨૧) ચ. નિસ્સન્દફલં પન પટિપક્ખાભિભવો દટ્ઠબ્બો. તેનેવાહ ગાથાયં ‘‘સત્તુમદ્દનો’’તિ.

૨૦૫. એતન્તિ એતં ગાથાબન્ધભૂતં વચનં, તં પનત્થતો ગાથા એવાતિ આહ ‘‘ઇમા તદત્થપરિદીપના ગાથા વુચ્ચન્તી’’તિ.

પુરત્થાતિ વા ‘‘પુરે’’તિ વુત્તતોપિ પુબ્બે. યસ્મા મહાપુરિસો ન અતીતાય એકજાતિયં, નાપિ કતિપયજાતીસુ, અથ ખો પુરિમપુરિમતરાસુ તથાવ પટિપન્નો, તસ્મા તત્થ પટિપત્તિં દસ્સેતું ‘‘પુરે પુરત્થા’’તિ વુત્તં. ઇમિસ્સાપિ જાતિયં અતીતકાલવસેન ‘‘પુરેપુરત્થા’’તિ વત્તું લબ્ભાતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘પુરિમાસુ જાતીસૂ’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઇમિસ્સા’’તિઆદિ. કેચિ ‘‘ઇમિસ્સા જાતિયા પુબ્બે તુસિતદેવલોકે કતકમ્મપટિક્ખેપવચન’’ન્તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં તત્થ તાદિસસ્સ કતકમ્મસ્સ અભાવતો. અપનૂદનોતિ અપનેતા. અધિમુત્તોતિ યુત્તપયુત્તો.

પુઞ્ઞકમ્મેનાતિ દાનાદિપુઞ્ઞકમ્મેન. એવં સન્તેતિ સતમત્તેન પુઞ્ઞકમ્મેન એકેકં લક્ખણં નિબ્બત્તેય્ય, એવં સતિ. ન રોચયિંસૂતિ કેવલં સતમત્તેન પુઞ્ઞકમ્મેન લક્ખણનિબ્બત્તિં ન રોચયિંસુ અટ્ઠકથાચરિયા. કથં પન રોચયિંસૂતિ આહ ‘‘અનન્તેસુ પના’’તિઆદિ. એકેકં કમ્મન્તિ એકેકં દાનાદિપુબ્બકમ્મં. એકેકં સતગુણં કત્વાતિ અનન્તાસુ લોકધાતૂસુ યત્તકા સત્તા, તેહિ સબ્બેહિ પચ્ચેકં સતક્ખત્તું કતાનિ દાનાદિપુઞ્ઞકમ્માનિ યત્તકાનિ, તતો એકેકં પુઞ્ઞકમ્મં મહાસત્તેન સતગુણં કતં ‘‘સત’’ન્તિ અધિપ્પેતં, તસ્મા ઇધ સત-સદ્દો બહુભાવપરિયાયો, ન સઙ્ખ્યાવચનોતિ દસ્સેતિ ‘‘સતગ્ઘિ સતં દેવમનુસ્સા’’તિઆદીસુ વિય. તેનાહ ‘‘તસ્મા સતપુઞ્ઞલક્ખણોતિ ઇમમત્થં રોચયિંસૂ’’તિ.

આયતપણ્હિતાદિતિલક્ખણવણ્ણના

૨૦૬. સરસચુતિ નામ જાતસ્સ સત્તસ્સ યાવજીવં જીવિત્વા પકતિયા મરણં. આકડ્ઢજિયસ્સ ધનુદણ્ડસ્સ વિય પાદાનં અન્તોમુખં કુટિલતાય અન્તોવઙ્કપાદતા. બહિમુખં કુટિલતાય બહિવઙ્કપાદતા. પાદતલસ્સ મજ્ઝે ઊનતાય ઉક્કુટિકપાદતા. અગ્ગપાદેન ખઞ્જનકા અગ્ગકોણ્ડા. પણ્હિપ્પદેસેન ખઞ્જનકા પણ્હિકોણ્ડા. ઉન્નતકાયેનાતિ અનોનતભાવેન સમુસ્સિતસરીરેન. મુટ્ઠિકતહત્થાતિ આવુધાદીનં ગહણત્થં કતમુટ્ઠિહત્થા. ફણહત્થકાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસટ્ઠઙ્ગુલિહત્થા. ઇદમેત્થ કમ્મસરિક્ખકન્તિ ઇદં ઇમેસં તિણ્ણમ્પિ લક્ખણાનં તથાગતસ્સ દીઘાયુકતાય ઞાપકનિમિત્તભાવો એત્થ આયતપણ્હિતા, દીઘઙ્ગુલિતા બ્રહ્મુજુગત્તતાતિ એતસ્મિં લક્ખણત્તયે કમ્મસરિક્ખકત્તં. નિસ્સન્દફલં પન અનન્તરાયતાદિ દટ્ઠબ્બં.

૨૦૭. ભાયિતબ્બવત્થુનિમિત્તં ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ ભયં અત્તસિનેહહેતુકં પહીનસિનેહસ્સ તદભાવતોતિ આહ ‘‘યથા મય્હં મરણતો ભયં મમ જીવિતં પિય’’ન્તિ. સુચિણ્ણેનાતિ સુટ્ઠુ કતૂપચિતેન સુચરિતકમ્મુના.

ચવિત્વાતિ સગ્ગતો ચવિત્વા. ‘‘સુજાતગત્તો સુભુજો’’તિ આદયો સરીરાવયવગુણા ઇમેહિ લક્ખણેહિ અવિનાભાવિનોતિ દસ્સેતું વુત્તા. ચિરયપનાયાતિ અત્તભાવસ્સ ચિરકાલં પવત્તનાય. તેનાહ ‘‘દીઘાયુકભાવાયા’’તિ. તતોતિ ચક્કવત્તી હુત્વા યાપનતો. વસિપ્પત્તોતિ ઝાનાદીસુ વસીભાવઞ્ચેવ ચેતોવસિભાવઞ્ચ પત્તો હુત્વા, કથં ઇદ્ધિભાવનાય ઇદ્ધિપાદભાવનાયાતિ અત્થો. યાપેતિ ચિરતરન્તિ યોજના.

સત્તુસ્સદતાલક્ખણવણ્ણના

૨૦૮. રસો જાતો એતેસન્તિ રસિતાનિ, મહારસાનિ. તેનાહ ‘‘રસસમ્પન્નાન’’ન્તિ. પિટ્ઠખજ્જકાદીનીતિ પૂપસક્ખલિમોદકાદીનિ. આદિ-સદ્દેન પન કદલિફલાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. પિટ્ઠં પક્ખિપિત્વા પચિતબ્બપાયસં પિટ્ઠપાયસં. આદિ-સદ્દેન તથારૂપભોજ્જયાગુઆદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

ઇધ કમ્મસરિક્ખકં નામ સત્તુસ્સદતાલક્ખણસ્સ પણીતલાભિતાય ઞાપકનિમિત્તભાવો. ઇમિના નયેન તત્થ તત્થ લક્ખણે કમ્મસરિક્ખકં નિદ્ધારેત્વા યોજેતબ્બં.

૨૦૯. ઉત્તમો અગ્ગરસદાયકોતિ સબ્બસત્તાનં ઉત્તમો લોકનાથો અગ્ગાનં પણીતાનં રસાનં દાયકો. ઉત્તમાનં અગ્ગરસાનન્તિ પણીતેસુપિ પણીતરસાનં. ખજ્જભોજ્જાદિજોતકન્તિ ખજ્જભોજ્જાદિલાભજોતકં. લાભસંવત્તનિકસ્સ કમ્મસ્સ ફલં ‘‘લાભસંવત્તનિક’’ન્તિ કારણૂપચારેન વદતિ. તદત્થજોતકન્તિ વા તસ્સ પણીતભોજનદાયકત્તસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ જોતકં. તદાધિગચ્છતીતિ એત્થ આ-કારો નિપાતમત્તન્તિ આહ ‘‘તં અધિગચ્છતી’’તિ. લાભિરુત્તમન્તિ ર-કારો પદસન્ધિકરો.

કરચરણાદિલક્ખણવણ્ણના

૨૧૦. પબ્બજિતપરિક્ખારં પત્તચીવરાદિં ગિહિપરિક્ખારં વત્થાવુધયાનસયનાદિં.

સબ્બન્તિ સબ્બં ઉપકારં. મક્ખેત્વા નાસેતિ મક્ખિભાવે ઠત્વા. તેલેન વિય મક્ખેતીતિ સતધોતતેલેન મક્ખેતિ વિય. અત્થસંવડ્ઢનકથાયાતિ હિતાવહકથાય. કથાગહણઞ્ચેત્થ નિદસ્સનમત્તં. પરેસં હિતાવહો કાયપયોગોપિ અત્થચરિયા. અટ્ઠકથાયં પન વચીપયોગવસેનેવ અત્થચરિયા વુત્તા.

સમાનત્તતાયાતિ સદિસભાવે સમાનટ્ઠાને ઠપનેન, તં પનસ્સ સમાનટ્ઠાને ઠપનં અત્તસદિસતાકરણં, સુખેન એકસમ્ભોગતા, અત્તનો સુખુપ્પત્તિયં; તસ્સ ચ દુક્ખુપ્પત્તિયં તેન અત્તનો એકસમ્ભોગતાતિ આહ ‘‘સમાનસુખદુક્ખભાવેના’’તિ. સા ચ સમાનસુખદુક્ખતા એકતો નિસજ્જાદિના પાકટા હોતીતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘એકાસને’’તિઆદિમાહ. ન હિ સક્કા એકપરિભોગો કાતું જાતિયા હીનત્તા. તથા અકરિયમાને ચ સો કુજ્ઝતિ ભોગેન અધિકત્તા, તસ્મા દુસ્સઙ્ગહો. ન હિ સો એકપરિભોગં ઇચ્છતિ જાતિયા હીનભાવતો. ન અકરિયમાને ચ કુજ્ઝતિ ભોગેન હીનભાવતો. ઉભોહીતિ જાતિભોગેહિ. સદિસોપિ સુસઙ્ગહો એકસદિસભાવેનેવ ઇતરેન સહ એકપરિભોગસ્સ પચ્ચાસીસાય, અકરણે ચ તસ્સ કુજ્ઝનસ્સાભાવતો. અદીયમાનેપિ કિસ્મિઞ્ચિ આમિસે અકરિયમાનેપિ સઙ્ગહે. ન પાપકેન ચિત્તેન પસ્સતિ પેસલભાવતો. તતો એવ પરિભોગોપિ…પે… હોતિ.એવરૂપન્તિ ગિહી ચે, ઉભોહિ સદિસં; પબ્બજિતો ચે, સીલવન્તન્તિ અધિપ્પાયો.

સુસઙ્ગહિતાવ હોન્તીતિ સુટ્ઠુ સઙ્ગહિતા એવ હોન્તિ દળ્હભત્તિભાવતો. તેનાહ ‘‘ન ભિજ્જન્તી’’તિ.

દાનાદિસઙ્ગહકમ્મન્તિ દાનાદિભેદં પરસઙ્ગણ્હનવસેન પવત્તં કુસલકમ્મં.

૨૧૧. અનવઞ્ઞાતેન અપરિભૂતેન સમ્ભાવિતેન. પમોદો વુચ્ચતિ હાસો, ન અપ્પમોદેનાતિ એત્થ પટિસેધદ્વયેન સો એવ વુત્તો. સો ચ ઓદગ્યસભાવત્તા ન દીનો ધમ્મૂપસઞ્હિતત્તા ન ગબ્ભયુત્તોતિ આહ ‘‘ન દીનેન ન ગબ્ભિતેનાતિ અત્થો’’તિ. સત્તાનં અગણ્હનગુણેનાતિ યોજના.

અતિરુચિરન્તિ અતિવિય રુચિરકતં, તં પન પસ્સન્તાનં પસાદાવહન્તિ આહ ‘‘સુપાસાદિક’’ન્તિ. સુટ્ઠુ છેકન્તિ અતિવિય સુન્દરં. વિધાતબ્બોતિ વિધાતું સન્દિસિતું સક્કુણેય્યો. પિયં વદતીતિ પિયવદૂ યથા ‘‘સબ્બવિદૂ’’તિ. સુખમેવ સુખતા, તં સુખતં. ધમ્મઞ્ચ અનુધમ્મઞ્ચાતિ લોકુત્તરધમ્મઞ્ચેવ તસ્સ અનુરૂપપુબ્બભાગધમ્મઞ્ચ.

ઉસ્સઙ્ખપાદાદિલક્ખણવણ્ણના

૨૧૨. ‘‘અત્થૂપસંહિત’’ન્તિ ઇમિના વટ્ટનિસ્સિતા ધમ્મકથા વુત્તાતિ આહ ‘‘ઇધલોકપરલોકત્થનિસ્સિત’’ન્તિ. ‘‘ધમ્મૂપસંહિત’’ન્તિ ઇમિના વિવટ્ટનિસ્સિતા, તસ્મા દસકુસલકમ્મપથા વિવટ્ટસન્નિસ્સયા વેદિતબ્બા. નિદંસેસીતિ સન્દસ્સેસિ તે ધમ્મે પચ્ચક્ખે કત્વા પકાસેસિ. નિદંસનકથન્તિ પાકટકરણકથં. જેટ્ઠટ્ઠેન અગ્ગો, પાસંસટ્ઠેન સેટ્ઠો, પમુખટ્ઠેન પામોક્ખો, પધાનટ્ઠેન ઉત્તમો, હિતસુખત્થિકેહિ પકારતો વરણીયતો રજનીયતો પવરોતિ એવં અત્થવિસેસવાચીનમ્પિ ‘‘અગ્ગો’’તિઆદીનં પદાનં ભાવત્થસ્સ ભેદાભાવતો ‘‘સબ્બાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાની’’તિ આહ.

ઉદ્ધઙ્ગમનીયાતિ સુણન્તાનં ઉપરૂપરિ વિસેસં ગમેન્તીતિ ઉદ્ધઙ્ગમનીયા. સઙ્ખાય અધો પિટ્ઠિપાદસમીપે એવ પતિટ્ઠિતત્તા અધોસઙ્ખા પાદા એતસ્સાતિ અધોસઙ્ખપાદો. સઙ્ખાતિ ચ ગોપ્ફકાનમિદં નામં.

૨૧૩. ધમ્મદાનયઞ્ઞન્તિ ધમ્મદાનસઙ્ખાતં યઞ્ઞં.

સુટ્ઠુ સણ્ઠિતાતિ સમ્મદેવ સણ્ઠિતા. પિટ્ઠિપાદસ્સ ઉપરિ પકતિઅઙ્ગુલેન ચતુરઙ્ગુલે જઙ્ઘાપદેસે નિગૂળ્હા અપઞ્ઞાયમાનરૂપા હુત્વા ઠિતાતિ અત્થો.

એણિજઙ્ઘલક્ખણવણ્ણના

૨૧૪. સિપ્પન્તિ સિક્ખિતબ્બટ્ઠેન ‘‘સિપ્પ’’ન્તિ લદ્ધનામં સત્તાનં જીવિકાહેતુભૂતં આજીવવિધિં. જીવિકત્થં, સત્તાનં ઉપકારત્થઞ્ચ વેદિતબ્બટ્ઠેન વિજ્જા, મન્તસત્થાદિ. ચરન્તિ તેન સુગતિં, સુખઞ્ચ ગચ્છન્તીતિ ચરણં. કમ્મસ્સકતાઞાણં ઉત્તરપદલોપેન ‘‘કમ્મ’’ન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘કમ્મન્તિ કમ્મસ્સકતાજાનનપઞ્ઞા’’તિ. તાનિ ચેવાતિ પુબ્બે વુત્તહત્થિઆદીનિ ચેવ. સત્ત રતનાનીતિ મુત્તાદીનિ સત્ત રતનાનિ. ચ-સદ્દેન રઞ્ઞો ઉપભોગભૂતાનં વત્થસેય્યાદીનં સઙ્ગહો. રઞ્ઞો અનુચ્છવિકાનીતિ રઞ્ઞો પરિભુઞ્જનયોગ્યાનિ. સબ્બેસન્તિ ‘‘રાજારહાની’’તિઆદિના વુત્તાનં સબ્બેસંયેવ એકજ્ઝં ગહણં. બુદ્ધાનં પરિસા નામ ઓધિસો અનોધિસો ચ સમિતપાપા, તથત્થાય પટિપન્ના ચ હોતીતિ વુત્તં ‘‘સમણાનં કોટ્ઠાસભૂતા ચતસ્સો પરિસા’’તિ.

સિપ્પાદિવાચનન્તિ સિપ્પાનં સિક્ખાપનં. પાળિયમ્પિ હિ ‘‘વાચેતા’’તિ વાચનસીસેન સિક્ખાપનં દસ્સિતં. ઉક્કુટિકાસનન્તિ તંતંવેય્યાવચ્ચકરણેન ઉક્કુટિકસ્સ નિસજ્જા. પયોજનવસેન ગેહતો ગેહં ગામતો ગામં જઙ્ઘાયો કિલમેત્વા પેસનં જઙ્ઘપેસનિકા. લિખિત્વા પાતિતં વિય હોતિ અપરિપુણ્ણભાવતો. અનુપુબ્બઉગ્ગતવટ્ટિતન્તિ ગોપ્ફકટ્ઠાનતો પટ્ઠાય યાવ જાણુપ્પદેસા મંસૂપચયસ્સ અનુક્કમેન સમન્તતો વડ્ઢિતત્તા અનુપુબ્બેન ઉગ્ગતં હુત્વા સુવટ્ટિતં. એણિજઙ્ઘલક્ખણન્તિ સણ્ઠાનમત્તેન એણિમિગજઙ્ઘાસદિસજઙ્ઘલક્ખણં.

૨૧૫. ‘‘યતુપઘાતાયા’’તિ એત્થ ત-કારો પદસન્ધિકરો, અનુનાસિકલોપેન નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘ય’’ન્તિઆદિ. ‘‘ઉદ્ધગ્ગલોમા સુખુમત્તચોત્થતા’’તિ વુત્તત્તા ચોદકેન ‘‘કિં પન અઞ્ઞેન કમ્મેન અઞ્ઞં લક્ખણં નિબ્બત્તતી’’તિ ચોદિતો, આચરિયો ‘‘ન નિબ્બત્તતી’’તિ વત્વા ‘‘યદિ એવં ઇધ કસ્મા લક્ખણન્તરં કથિત’’ન્તિ અન્તોલીનમેવ ચોદનં પરિહરન્તો ‘‘યં પન નિબ્બત્તતીતિ…પે… ઇધ વુત્ત’’ન્તિ આહ. તત્થ યં પન નિબ્બત્તતીતિ યં લક્ખણં વુચ્ચમાનલક્ખણનિબ્બત્તકેન કમ્મુના નિબ્બત્તતિ. તં અનુબ્યઞ્જનં હોતીતિ તં લક્ખણં વુચ્ચમાનસ્સ લક્ખણસ્સ અનુકૂલલક્ખણં નામ હોતિ. તસ્મા તેન કારણેન ઇધ એણિજઙ્ઘલક્ખણકથને ‘‘ઉદ્ધગ્ગલોમા સુખુમત્તચોત્થતા’’તિ લક્ખણન્તરં વુત્તં.

સુખુમચ્છવિલક્ખણવણ્ણના

૨૧૬. સમિતપાપટ્ઠેન સમણં, ન પબ્બજ્જામત્તેન. બાહિતપાપટ્ઠેન બ્રાહ્મણં, ન જાતિમત્તેન.

મહન્તાનં અત્થાનં પરિગ્ગણ્હનતો મહતી પઞ્ઞા એતસ્સાતિ મહાપઞ્ઞો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયોતિ આહ ‘‘મહાપઞ્ઞાદીહિ સમન્નાગતોતિ અત્થો’’તિ. નાનત્તન્તિ યાહિ મહાપઞ્ઞાદીહિ સમન્નાગતત્તા ભગવા ‘‘મહાપઞ્ઞો’’તિઆદિના કિત્તીયતિ, તાસં મહાપઞ્ઞાદીનં ઇદં નાનત્તં અયં વેમત્તતા.

યસ્સ કસ્સચિ વિસેસતો અરૂપધમ્મસ્સ મહત્તં નામ કિચ્ચસિદ્ધિયા વેદિતબ્બન્તિ તદસ્સા કિચ્ચસિદ્ધિયા દસ્સેન્તો ‘‘મહન્તે સીલક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ મહાપઞ્ઞા’’તિઆદિમાહ. તત્થ હેતુમહન્તતાય, પચ્ચયમહન્તતાય, નિસ્સયમહન્તતાય, પભેદમહન્તતાય, કિચ્ચમહન્તતાય, ફલમહન્તતાય, આનિસંસમહન્તતાય ચ સીલક્ખન્ધસ્સ મહન્તભાવો વેદિતબ્બો. તત્થ હેતુ અલોભાદયો. પચ્ચયો હિરોત્તપ્પસદ્ધાસતિવીરિયાદયો. નિસ્સયો સાવકબોધિપચ્ચેકબોધિસમ્માસમ્બોધિનિયતતા, તંસમઙ્ગિનો ચ પુરિસવિસેસા. પભેદો ચારિત્તવારિત્તાદિવિભાગો. કિચ્ચં તદઙ્ગાદિવસેન પટિપક્ખવિધમનં. આનિસંસો પિયમનાપતાદિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે, (વિસુદ્ધિ. ૧.૬) આકઙ્ખેય્યસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૧.૬૫) ચ આગતનયેનેવ વેદિતબ્બો. ઇમિના નયેન સમાધિક્ખન્ધાદીનમ્પિ મહન્તતા યથારહં વિત્થારેત્વા વેદિતબ્બા. ઠાનાઠાનાનં પન મહાવિસયતાય, સા બહુધાતુકસુત્તે આગતનયેન વેદિતબ્બા. વિહારસમાપત્તિયો સમાધિક્ખન્ધનિદ્ધારણનયેન વેદિતબ્બા. અરિયસચ્ચાનં સકલસાસનસઙ્ગહતો, સો સચ્ચવિભઙ્ગ- (વિભ. ૧૮૯) તંસંવણ્ણનાસુ (વિભ. અટ્ઠ. ૧૮૯) આગતનયેન, સતિપટ્ઠાના દીનં સતિપટ્ઠાનવિભઙ્ગાદીસુ, (વિભ. ૩૫૫) તંસંવણ્ણનાસુ (વિભ. અટ્ઠ. ૩૫૫) ચ આગતનયેન, સામઞ્ઞફલાનં મહતો હિતસ્સ, મહતો સુખસ્સ, મહતો અત્થસ્સ, મહતો યોગક્ખેમસ્સ નિબ્બત્તિભાવતો, સન્તપણીતનિપુણઅતક્કાવચરપણ્ડિતવેદનીયભાવતો ચ; અભિઞ્ઞાનં મહાસમ્ભારતો, મહાવિસયતો, મહાકિચ્ચતો, મહાનુભાવતો, મહાનિબ્બત્તિતો ચ, નિબ્બાનસ્સ મદનિમ્મદનાદિમહત્તસિદ્ધિતો મહન્તતા વેદિતબ્બા.

પુથુપઞ્ઞાતિ એત્થાપિ વુત્તનયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસો – નાનાખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ ‘‘અયં રૂપક્ખન્ધો નામ…પે… અયં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો નામા’’તિ એવં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. તેસુપિ ‘‘એકવિધેન રૂપક્ખન્ધો, એકાદસવિધેન રૂપક્ખન્ધો. એકવિધેન વેદનાક્ખન્ધો, બહુવિધેન વેદનાક્ખન્ધો. એકવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો. એકવિધેન સઙ્ખારક્ખન્ધો. એકવિધેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, બહુવિધેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ એવં એકેકસ્સ ખન્ધસ્સ અતીતાદિભેદવસેનાપિ નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. તથા ‘‘ઇદં ચક્ખાયતનં નામ…પે...ઇદં ધમ્માયતનં નામ. તત્થ દસાયતના કામાવચરા, દ્વે ચતુભૂમકા’’તિ એવં આયતનાનં નાનત્તં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. નાનાધાતૂસૂતિ ‘‘અયં ચક્ખુધાતુ નામ…પે… અયં મનોવિઞ્ઞાણધાતુ નામ. તત્થ સોળસ ધાતુયો કામાવચરા, દ્વે ધાતુયો ચતુભૂમિકા’’તિ એવં નાનાધાતૂસુ ઞાણં પવત્તતિ, તયિદં ઉપાદિન્નકધાતુવસેન વુત્તં. પચ્ચેકબુદ્ધાનમ્પિ હિ દ્વિન્નઞ્ચ અગ્ગસાવકાનં ઉપાદિન્નકધાતૂસુ એવં નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ, તઞ્ચ ખો એકદેસતોવ, ન નિપ્પદેસતો. અનુપાદિન્નકધાતૂનં પન લક્ખણાદિમત્તમેવ જાનન્તિ, ન નાનાકરણં. સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનમેવ પન ‘‘ઇમાય નામધાતુયા ઉસ્સન્નત્તા ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ ખન્ધો સેતો, ઇમસ્સ કાળો, ઇમસ્સ મટ્ઠો, ઇમસ્સ બહલત્તચો, ઇમસ્સ તનુતચો. ઇમસ્સ પત્તં વણ્ણસણ્ઠાનાદિવસેન એવરૂપં. ઇમસ્સ પુપ્ફં નીલં, ઇમસ્સ પીતકં, લોહિતકં, ઓદાતં, સુગન્ધં, દુગ્ગન્ધં. ફલં ખુદ્દકં, મહન્તં, દીઘં, વટ્ટં, સુસણ્ઠાનં, દુસ્સણ્ઠાનં, મટ્ઠં, ફરુસં, સુગન્ધં, દુગ્ગન્ધં, મધુરં, તિત્તકં, અમ્બિલં, કટુકં, કસાવં. કણ્ટકો તિખિણો, અતિખિણો, ઉજુકો, કુટિલો, કણ્હો, નીલો, ઓદાતો હોતી’’તિ ધાતુનાનત્તં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ.

નાનાપટિચ્ચસમુપ્પાદેસૂતિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદતો ચ નાનાપભેદેસુ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ. અવિજ્જાદિઅઙ્ગાનિ હિ પચ્ચેકં પટિચ્ચસમુપ્પાદસઞ્ઞિતાનિ. તેનાહ સઙ્ખારપિટકે ‘‘દ્વાદસ પચ્ચયા દ્વાદસ પટિચ્ચસમુપ્પાદા’’તિ. નાનાસુઞ્ઞતમનુપલબ્ભેસૂતિ નાનાસભાવેસુ નિચ્ચસારાદિવિરહિતેસુ સુઞ્ઞતભાવેસુ તતો એવ ઇત્થિપુરિસઅત્તત્તનિયાદિવસેન અનુપલબ્ભનસભાવેસુ પકારેસુ. મ-કારો હેત્થ પદસન્ધિકરો. નાનાઅત્થેસૂતિ અત્થપટિસમ્ભિદાય વિસયભૂતેસુ પચ્ચયુપ્પન્નાદિવસેન નાનાવિધેસુ અત્થેસુ. ધમ્મેસૂતિ ધમ્મપટિસમ્ભિદાય વિસયભૂતેસુ પચ્ચયાદિવસેન નાનાવિધેસુ ધમ્મેસુ. નિરુત્તીસૂતિ તેસંયેવ અત્થધમ્માનં નિદ્ધારણવચનસઙ્ખાતેસુ નાનાનિરુત્તીસુ. પટિભાનેસૂતિ અત્થપટિસમ્ભિદાદીસુ વિસયભૂતેસુ ‘‘ઇમાનિ ઞાણાનિ ઇદમત્થજોતકાની’’તિ (વિભ. ૭૨૬, ૭૨૯, ૭૩૧, ૭૩૨, ૭૩૪, ૭૩૬, ૭૩૯) તથા તથા પટિભાનતો ઉપતિટ્ઠનતો ‘‘પટિભાનાની’’તિ લદ્ધનામેસુ નાનાઞાણેસુ. ‘‘પુથુનાનાસીલક્ખન્ધેસૂ’’તિઆદીસુ સીલસ્સ પુથુત્તં વુત્તમેવ, ઇતરેસં પન વુત્તનયાનુસારેન સુવિઞ્ઞેય્યત્તા પાકટમેવ. યં પન અભિન્નં એકમેવ નિબ્બાનં, તત્થ ઉપચારવસેન પુથુત્તં ગહેતબ્બન્તિ આહ ‘‘પુથુજ્જનસાધારણે ધમ્મે સમતિક્કમ્મા’’તિ, તેનસ્સ મદનિમ્મદનાદિપરિયાયેન પુથુત્તં પરિદીપિતં હોતિ.

એવં વિસયવસેન પઞ્ઞાય મહત્તં, પુથુત્તં દસ્સેત્વા ઇદાનિ સમ્પયુત્તધમ્મવસેન હાસભાવં, પવત્તિઆકારવસેન જવનભાવં, કિચ્ચવસેન તિક્ખાદિભાવં દસ્સેતું ‘‘કતમા હાસપઞ્ઞા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ હાસબહુલોતિ પીતિબહુલો. સેસપદાનિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. સીલં પરિપૂરેતીતિ હટ્ઠપહટ્ઠો ઉદગ્ગુદગ્ગો હુત્વા ઠપેત્વા ઇન્દ્રિયસંવરં તસ્સ વિસું વુત્તત્તા અનવસેસસીલં પરિપૂરેતિ. પીતિસોમનસ્સસહગતા હિ પઞ્ઞા અભિરતિવસેન આરમ્મણે ફુલ્લિતવિકસિતા વિય પવત્તતિ, ન એવં ઉપેક્ખાસહગતા. પુન સીલક્ખન્ધન્તિ અરિયસીલક્ખન્ધમાહ. ‘‘સમાધિક્ખન્ધ’’ન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

સબ્બં તં રૂપં અનિચ્ચતો ખિપ્પં જવતીતિ યા રૂપધમ્મે ‘‘અનિચ્ચા’’તિ સીઘવેગેન પવત્તતિ, પટિપક્ખદૂરભાવેન પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ સાતિસયત્તા ઇન્દેન વિસ્સટ્ઠવજિરં વિય લક્ખણં અવિરજ્ઝન્તી અદન્ધાયન્તી રૂપક્ખન્ધે અનિચ્ચલક્ખણં વેગસા પટિવિજ્ઝતિ, સા જવનપઞ્ઞા નામાતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એવં લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાવસેન જવનપઞ્ઞં દસ્સેત્વા બલવવિપસ્સનાવસેન દસ્સેતું ‘‘રૂપ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ખયટ્ઠેનાતિ યત્થ યત્થ ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ તત્થેવ ભિજ્જનતો ખયસભાવત્તા. ભયટ્ઠેનાતિ ભયાનકભાવતો. અસારકટ્ઠેનાતિ અસારકભાવતો અત્તસારવિરહતો, નિચ્ચસારાદિવિરહતો ચ. તુલયિત્વાતિ તુલનભૂતાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાય તુલેત્વા. તીરયિત્વાતિ તાય એવ તીરણભૂતાય તીરયિત્વા. વિભાવયિત્વાતિ યાથાવતો પકાસેત્વા પચ્ચક્ખં કત્વા. વિભૂતં કત્વાતિ પાકટં કત્વા. રૂપનિરોધેતિ રૂપક્ખન્ધનિરોધહેતુભૂતે નિબ્બાને નિન્નપોણપબ્ભારભાવેન. ઇદાનિ સિખાપ્પત્તવિપસ્સનાવસેન જવનપઞ્ઞં દસ્સેતું પુન ‘‘રૂપ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાવસેના’’તિ કેચિ.

ઞાણસ્સ તિક્ખભાવો નામ સવિસેસં પટિપક્ખપહાનેન વેદિતબ્બોતિ. ‘‘ખિપ્પં કિલેસે છિન્દતીતિ તિક્ખપઞ્ઞા’’તિ વત્વા તે પન કિલેસે વિભાગેન દસ્સેન્તો ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્ક’’ન્તિઆદિમાહ. તિક્ખપઞ્ઞો ખિપ્પાભિઞ્ઞો હોતિ, પટિપદા ચસ્સ ન ચલતીતિ આહ ‘‘એકસ્મિં આસને ચત્તારો અરિયમગ્ગા…પે… અધિગતા હોન્તી’’તિઆદિ.

‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા, સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા’’તિ યાથાવતો દસ્સનેન સચ્ચપ્પટિવેધો ઇજ્ઝતિ, ન અઞ્ઞથાતિ કારણમુખેન નિબ્બેધિકપઞ્ઞં દસ્સેતું ‘‘સબ્બસઙ્ખારેસુ ઉબ્બેગબહુલો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉબ્બેગબહુલોતિ વુત્તનયેન સબ્બસઙ્ખારેસુ અભિણ્હપવત્તસંવેગો. ઉત્તાસબહુલોતિ ઞાણુત્તાસવસેન સબ્બસઙ્ખારેસુ બહુસો ઉત્રાસમાનસો, એતેન આદીનવાનુપસ્સનમાહ. ‘‘ઉક્કણ્ઠનબહુલો’’તિ પન ઇમિના નિબ્બિદાનુપસ્સનમાહ, ‘‘અરતિબહુલો’’તિઆદિના તસ્સા એવ અપરાપરુપ્પત્તિં. બહિમુખોતિ સબ્બસઙ્ખારતો બહિભૂતં નિબ્બાનં ઉદ્દિસ્સ પવત્તઞાણમુખો, તથા વા પવત્તિતવિમોક્ખમુખો. નિબ્બિજ્ઝનં નિબ્બેધો, સો એતિસ્સા અત્થિ, નિબ્બિજ્ઝતીતિ વા નિબ્બેધિકા, સા એવ પઞ્ઞા નિબ્બેધિકપઞ્ઞા. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા, ઉત્તાનત્થત્તા ચ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

૨૧૭. પબ્બજિતં ઉપાસિતાતિ એત્થ યાદિસં પબ્બજિતં ઉપાસતો પઞ્ઞાપટિલાભો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘પણ્ડિતં પબ્બજિત’’ન્તિ વુત્તં. ઉપાસનઞ્ચેત્થ ઉપટ્ઠાનવસેન ઇચ્છિતં, ન ઉપનિસીદનમત્તેનાતિ આહ ‘‘પયિરુપાસિતા’’તિ. અત્થન્તિ હિતં. અબ્ભન્તરં કરિત્વાતિ અબ્ભન્તરગતં કત્વા. તેનાહ ‘‘અત્થયુત્ત’’ન્તિ. ભાવનપુંસકનિદ્દેસો ચાયં, હિતૂપસઞ્હિતં કત્વાતિ અત્થો. અન્તર-સદ્દો વા ચિત્તપરિયાયો ‘‘યસ્સન્તરતો ન સન્તિ કોપા’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૦) વિય. તસ્મા અત્થન્તરોતિ હિતજ્ઝાસયોતિ અત્થો.

પટિલાભત્થાય ગતેનાતિ પટિલાભત્થાય પવત્તેન, પટિલાભસંવત્તનિયેનાતિ અત્થો. ઉપ્પાદે ચ નિમિત્તે ચ છેકાતિ ઉપ્પાદવિધિમ્હિ ચેવ નિમિત્તવિધિમ્હિ ચ કુસલા. ઉપ્પાદનિમિત્તકોવિદતાસીસેન ચેત્થ લક્ખણકોસલ્લમેવ દસ્સેતિ. અથ વા સેસલક્ખણાનં નિબ્બત્તિયા બુદ્ધાનં, ચક્કવત્તીનઞ્ચ ઉપ્પાદો અનુમીયતિ, યાનિ તેહિ લદ્ધબ્બઆનિસંસાનિ નિમિત્તાનિ, તસ્મિં ઉપ્પાદે ચ નિમિત્તે ચ અનુમિનનાદિવસેન છેકા નિપુણાતિ અત્થો. ઞત્વા પસ્સિસ્સતીતિ ઞાણેન જાનિત્વા પસ્સિસ્સતિ, ન ચક્ખુવિઞ્ઞાણેનાતિ અધિપ્પાયો.

અત્થાનુસાસનીસૂતિ અત્થાનં હિતાનં અનુસાસનીસુ. યસ્મા અનત્થપટિવજ્જનપુબ્બિકા સત્તાનં અત્થપટિપત્તિ, તસ્મા અનત્થોપિ પરિચ્છિજ્જ ગહેતબ્બો, જાનિતબ્બો ચાતિ વુત્તં ‘‘અત્થાનત્થં પરિગ્ગાહકાનિ ઞાણાની’’તિ, યતો ‘‘આયુપાયકોસલ્લં વિય અપાયકોસલ્લમ્પિ ઇચ્છિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

સુવણ્ણવણ્ણલક્ખણવણ્ણના

૨૧૮. પટિસઙ્ખાનબલેન કોધવિનયેન અક્કોધનો, ન ભાવનાબલેનાતિ દસ્સેતું ‘‘ન અનાગામિમગ્ગેના’’તિઆદિ વુત્તં. એવં અક્કોધવસિકત્તાતિ એવં મઘમાણવો વિય ન કોધવસં ગતત્તા. નાભિસજ્જીતિ કુજ્ઝનવસેનેવ ન અભિસજ્જિ. યઞ્હિ કોધસ્સ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતે આરમ્મણે ઉપનાહસ્સ પચ્ચયભૂતં કુજ્ઝનવસેન અભિસજ્જનં, તં ઇધાધિપ્પેતં, ન લુબ્ભનવસેન. તેનાહ ‘‘કુટિલકણ્ટકો વિયા’’તિઆદિ. સો હિ યત્થ લગ્ગતિ, તં ખોભેન્તો એવ લગ્ગતિ. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં મમ્મટ્ઠાને. મમ્મન્તિ ફુટ્ઠમત્તેપિ રુજ્જનટ્ઠાનં. પુબ્બુપ્પત્તિકોતિ પઠમુપ્પન્નો. તતો બલવતરો બ્યાપાદો લદ્ધાસેવનતાય ચિત્તસ્સ બ્યાપજ્જનતો. તતો બલવતરા પતિત્થિયનાતિ સાતિસયં લદ્ધાસેવનતાય તતો બ્યાપાદાવત્થાયપિ બલવતરા પતિત્થિયના પચ્ચત્થિકભાવેન થામપ્પત્તિતો.

સુખુમત્થરણાદીતિ આદિ-સદ્દેન પણીતભોજનીયાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો ભોજનદાનસ્સપિ વણ્ણસમ્પદાનિમિત્તભાવતો. તેનાહ ભગવા ‘‘ભોજનં ભિક્ખવે દદમાનો દાયકો પટિગ્ગાહકાનં…પે… આયું દેતિ, વણ્ણં દેતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૩૭) તથા ચ વક્ખતિ ‘‘આમિસદાનેન વા’’તિ.

૨૧૯. તિ અદાસિ. દેવોતિ મેઘો, પજ્જુન્નો એવ વા. વરતરોતિ ઉત્તમતરો. પબ્બજ્જાય વિસદિસાવત્થાદિ ભાવતો ન પબ્બજ્જાતિ અપબ્બજ્જા, ગિહિભાવો. અચ્છાદેન્તિ કોપીનં પટિચ્છાદેન્તિ એતેહીતિ અચ્છાદનાનિ, નિવાસનાનિ, તેસં અચ્છાદનાનઞ્ચેવ સેસ વત્થાનઞ્ચ કોજવાદિ ઉત્તમપાવુરણાનઞ્ચ. વિનાસોતિ કતસ્સ કમ્મસ્સ અવિપચ્ચિત્વા વિનાસો.

કોસોહિતવત્થગુય્હલક્ખણવણ્ણના

૨૨૦. સમાનેતાતિ સમ્મદેવ આનેતા સમાગમેતા. રજ્જે પતિટ્ઠિતેન સક્કા કાતું બહુભતિકસ્સેવ ઇજ્ઝનતો. કત્તા નામ નત્થીતિ વજ્જં પટિચ્છાદેન્તીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો, કરોન્તિ વજ્જપટિચ્છાદનકમ્મન્તિ વા. નનુ વજ્જપટિચ્છાદનકમ્મં નામ સાવજ્જન્તિ? સચ્ચં સાવજ્જં સંકિલિટ્ઠચિત્તેન પટિચ્છાદેન્તસ્સ, ઇદં પન અસંકિલિટ્ઠચિત્તેન પરસ્સ ઉપ્પજ્જનકઅનત્થં પરિહરણવસેન પવત્તં અધિપ્પેતં. ‘‘ઞાતિસઙ્ગહં કરોન્તેના’’તિ એતેન ઞાતત્થચરિયાવસેન તં કમ્મં પવત્તતીતિ દસ્સેતિ.

૨૨૧. અમિત્તતાપનાતિ અમિત્તાનં તપનસીલા, અમિત્તતાપનં હોતુ વા મા વા એવંસભાવાતિ અત્થો. ન હિ ચક્કવત્તિનો પુત્તાનં અમિત્તા નામ કેચિ હોન્તિ, યે તે ભવેય્યું, ચક્કાનુભાવેનેવ સબ્બેપિ ખત્તિયાદયો અનુવત્તકા તેસં ભવન્તિ.

પઠમભાણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પરિમણ્ડલાદિલક્ખણવણ્ણના

૨૨૨. સમન્તિ સમાનં. તેન તેન લોકે વિઞ્ઞાતગુણેન સમં સમાનં જાનાતિ, યતો તત્થ પટિપજ્જનવિધિનાવ ઇતરસ્મિં પટિપજ્જતિ. સયં જાનાતીતિ અપરનેય્યો હુત્વા સયમેવ જાનાતિ. પુરિસં જાનાતીતિ વા ‘‘અયં સેટ્ઠો, અયં મજ્ઝિમો, અયં નિહીનો’’તિ તં તં પુરિસં યાથાવતો જાનાતિ. પુરિસવિસેસં જાનાતીતિ તસ્મિં તસ્મિં પુરિસે વિજ્જમાનં વિસેસં જાનાતિ, યતો તત્થ તત્થ અનુરૂપદાનપદાનાદિપટિપત્તિયા યુત્તપત્તકારી હોતિ. તેનાહ ‘‘અયમિદમરહતી’’તિઆદિ.

સમ્પત્તિપટિલાભટ્ઠેનાતિ દિટ્ઠધમ્મિકાદિસમ્પત્તીનં પટિલાભાપનટ્ઠેન. સમસઙ્ગહકમ્મન્તિ સમં જાનિત્વા તદનુરૂપં તસ્સ તસ્સ સઙ્ગણ્હનકમ્મં.

૨૨૩. તુલયિત્વાતિ તીરયિત્વા. પટિવિચિનિત્વાતિ વીમંસિત્વા. નિપુણયોગતો નિપુણા, અતિવિય નિપુણા અતિનિપુણા, સા પન તેસં નિપુણતા સણ્હસુખુમા પઞ્ઞાતિ આહ ‘‘સુખુમપઞ્ઞા’’તિ.

સીહપુબ્બદ્ધકાયાદિલક્ખણવણ્ણના

૨૨૪. ખેમકામોતિ અનુપદ્દવકામો. કમ્મસ્સકતાઞાણં સત્તાનં વડ્ઢિઆવહં સબ્બસમ્પત્તિવિધાયકન્તિ આહ ‘‘પઞ્ઞાયાતિ કમ્મસ્સકતાપઞ્ઞાયા’’તિ.

સમન્તપરિપૂરાનીતિ સમન્તતો સબ્બભાગેહિ પરિપુણ્ણાનિ. તતો એવ અહીનાનિ અનૂનાનિ. ધનાદીહીતિ ધનધઞ્ઞાદીહિ.

૨૨૫. ઓકપ્પનસદ્ધા સદ્ધેય્યવત્થું ઓક્કન્દિત્વા પક્ખન્દિત્વા સદ્દહનસદ્ધા. સા એવ પસાદનીયવત્થુસ્મિમ્પિ અભિપ્પસીદનવસેન પવત્તિયા પસાદસદ્ધા.પરિયત્તિસવનેનાતિ સત્તાનં હિતસુખાવહાય પરિયત્તિયા સવનેન. ધારણપરિચયાદીનં તંમૂલકત્તા તથા વુત્તં. એતેસન્તિ સદ્ધાદીનં. સહ હાનધમ્મેનાતિ સહાનધમ્મો, ન સહાનધમ્મોતિ અસહાનધમ્મો, તસ્સ ભાવો અસહાનધમ્મતા, તં અસહાનધમ્મતં, અપરિહાનિયસભાવન્તિ અત્થો.

રસગ્ગસગ્ગિતાલક્ખણવણ્ણના

૨૨૬. તિલફલમત્તમ્પિ ભોજનં. સબ્બત્થ ફરતીતિ સબ્બા રસાહરણિયો અનુસ્સરન્તં સભાવેન સબ્બસ્મિં કાયે ફરતિ. સમા હુત્વા વહન્તીતિ અવિસમા ઉજુકા હુત્વા પવત્તન્તિ.

આરોગ્યકરણકમ્મન્તિ અરોગભાવકરં સત્તાનં અવિહેઠનકમ્મં. મધુરાદિભેદં રસં ગસતિ હરતિ એતેહિ, સયમેવ વા તં ગસન્તિ ગિલન્તિ અન્તો પવેસેન્તીતિ રસગ્ગસા, રસગ્ગસાનં અગ્ગા રસગ્ગસગ્ગા, તે એત્થ સન્તીતિ રસગ્ગસગ્ગી, તદેવ લક્ખણં. ભવતિ હિ અભિન્નેપિ વત્થુસ્મિં તગ્ગતવિસેસાવબોધનત્થં ભિન્નં વિય કત્વા વોહારો યથા ‘‘સિલાપુત્તકસ્સ સરીર’’ન્તિ. રસગ્ગસગ્ગિતાસઙ્ખાતં વા લક્ખણં રસગ્ગસગ્ગિલક્ખણં.

૨૨૭. વધ-સદ્દો ‘‘અત્તાનં વધિત્વા વધિત્વા રોદતી’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૮૭૯) બાધનત્થોપિ હોતીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘મારણવધેના’’તિ વુત્તં, મારણસઙ્ખાતેન વધેનાતિ અત્થો. બાધનત્થો એવ વા વધ-સદ્દો, મારણેન, બાધનેન ચાતિ અત્થો. ઉબ્બાધનાયાતિ બન્ધનાગારે પક્ખિપિત્વા ઉદ્ધં ઉદ્ધં બાધનેન. તેનાહ ‘‘બન્ધનાગારપ્પવેસનેના’’તિ.

અભિનીલનેત્તાદિલક્ખણવણ્ણના

૨૨૮. વિસટન્તિ કુજ્ઝનવસેન વિનિસટં કત્વા. તેનાહ ‘‘કક્કટકો વિયા’’તિઆદિ. વિસાચીતિ વિરૂપં સાચિતકં, વિજિમ્હન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘વઙ્કક્ખિકોટિયા’’તિ, કુટિલઅક્ખિકોટિપાતેનાતિ અત્થો. વિચેય્ય પેક્ખિતાતિ ઉજુકં અનોલોકેત્વા દિટ્ઠિપાતં વિચારેત્વા ઓલોકેત્વા. તેનાહ ‘‘યો કુજ્ઝિત્વા’’તિઆદિ. પરોતિ કુજ્ઝિતો. ન ઓલોકેતિ તં સમ્મુખા ગચ્છન્તં કુજ્ઝિત્વા ન ઓલોકેતિ, પરમ્મુખા. વિતેય્યાતિ વિરૂપં તિરિયં, વિઞ્ઞૂનં ઓલોકનક્કમં વીતિક્કમિત્વાતિ અત્થો. જિમ્હં અનોલોકેત્વા ઉજુકં ઓલોકનં નામ કુટિલભાવકરાનં પાપધમ્માનં અભાજનઉજુકતચિત્તતસ્સેવ હોતીતિ આહ ‘‘ઉજુમનો હુત્વા ઉજું પેક્ખિતા’’તિ. યથા ચ ઉજું પેક્ખિતા હોતીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. પસટન્તિ ઉમ્મીલનવસેન સમ્મદેવ પત્થટં. વિપુલં વિત્થતન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. પિયં પિયાયિતબ્બં દસ્સનં ઓલોકનં એતસ્સાતિ પિયદસ્સનો.

કાણોતિ અક્ખીનિ નિમ્મીલેત્વા પેક્ખનકો. કાકક્ખીતિ કેકરક્ખો. વઙ્કક્ખીતિ જિમ્હપેક્ખનકો. આવિલક્ખીતિ આકુલદિટ્ઠિપાતો. નીલપીતલોહિતસેતકાળવણ્ણાનં વસેન પઞ્ચવણ્ણો. તત્થ પીતલોહિતવણ્ણા સેતમણ્ડલગતરાજિવસેન, નીલસેતકાળવણ્ણા પન તંતંમણ્ડલવસેનેવ વેદિતબ્બા. ‘‘પસાદોતિ પન તેસં વણ્ણાનં પસન્નાકારં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ કેચિ. પઞ્ચવણ્ણો પસાદોતિ પન યથાવુત્તપઞ્ચવણ્ણપરિવારો, તેહિ વા પટિમણ્ડિતો પસાદોતિ અત્થો. નેત્તસમ્પત્તિકરાનીતિ ‘‘પઞ્ચવણ્ણપસાદતા તિરોહિતવિદૂરગતદસ્સનસમત્થતા’’તિ એવમાદિ ચક્ખુસમ્પદાય કારણાનિ. લક્ખણસત્થે યુત્તાતિ લક્ખણસત્થે આયુત્તા સુકુસલા.

ઉણ્હીસસીસલક્ખણવણ્ણના

૨૩૦. પુબ્બઙ્ગમોતિ એત્થ પુબ્બઙ્ગમતા નામ પમુખતા, જેટ્ઠસેટ્ઠકભાવો બહુજનસ્સ અનુવત્તનીયતાતિ આહ ‘‘ગણજેટ્ઠકો’’તિઆદિ.

પુબ્બઙ્ગમતાતિ પુબ્બઙ્ગમસ્સ કમ્મં. યસ્સ હિ કાયસુચરિતાદિકમ્મસ્સ વસેન મહાપુરિસો બહુજનસ્સ પુબ્બઙ્ગમો અહોસિ, તદસ્સ કમ્મં ‘‘પુબ્બઙ્ગમતા’’તિ અધિપ્પેતં, ન પુબ્બઙ્ગમભાવો. તેનાહ ‘‘ઇધ કમ્મં નામ પુબ્બઙ્ગમતા’’તિ. પીતિપામોજ્જેન પરિપુણ્ણસીસોતિ પીતિયા, પામોજ્જેન ચ સમ્પુણ્ણપઞ્ઞાસીસો બહુલં સોમનસ્સસહગતઞાણસમ્પયુત્તચિત્તસમઙ્ગી એવ હુત્વા વિચરતિ. મહાપુરિસોતિ મહાપુરિસજાતિકો.

૨૩૧. બહુજનન્તિ સામિઅત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘બહુજનસ્સા’’તિ. પરિભુઞ્જનટ્ઠેન પટિભોગો, ઉપયોગવત્થુ પટિભોગો, તસ્સ હિતાતિ પટિભોગિયા. દેસકાલં ઞત્વા તદુપકરણૂપટ્ઠાનાદિ વેય્યાવચ્ચકરા સત્તા. અભિહરન્તીતિ બ્યાહરન્તિ. તસ્સ તસ્સ વેય્યાવચ્ચસ્સ પટિહરણતો પવત્તનકરણતો પટિહારો, વેય્યાવચ્ચકરો, તસ્સ ભાવો પટિહારકન્તિ આહ ‘‘વેય્યાવચ્ચકરભાવ’’ન્તિ. વિસવનં વિસવો, કામકારો વસિતા, સો એતસ્સ અત્થીતિ વિસવીતિ આહ ‘‘ચિણ્ણવસી’’તિ.

એકેકલોમતાદિલક્ખણવણ્ણના

૨૩૨. ઉપવત્તતીતિ અનુકૂલભાવં ઉપેચ્ચ વત્તતિ. તેનાહ ‘‘અજ્ઝાસયં અનુવત્તતી’’તિ.

એકેકલોમલક્ખણન્તિ એકેકસ્મિં લોમકૂપે એકેકલોમતાલક્ખણં. એકેકેહિ લોમેહીતિ અઞ્ઞેસં સરીરે એકેકસ્મિમ્પિ લોમકૂપે અનેકાનિપિ લોમાનિ ઉટ્ઠહન્તિ, ન તથાગતસ્સ. તેહિ પુન પચ્ચેકં લોમકૂપેસુ એકેકેહેવ ઉપ્પન્નેહિ કુણ્ડલાવત્તેહિ પદક્ખિણાવત્તકજાતેહિ નિચિતં વિય સરીરં હોતીતિ વુત્તં ‘‘એકેકલોમૂપચિતઙ્ગવા’’તિ.

ચત્તાલીસાદિલક્ખણવણ્ણના

૨૩૪. અભિન્દિતબ્બપરિસોતિ પરેહિ કેનચિ સઙ્ગહેન સઙ્ગહેત્વા, યુત્તિકારણં દસ્સેત્વા વા ન ભિન્દિતબ્બપરિસો.

અપિસુણવાચાયાતિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં, પેસુઞ્ઞસ્સ પટિપક્ખભૂતં કુસલકમ્મં. પિસુણા વાચા એતસ્સાતિ પિસુણવાચો, તસ્સ પિસુણવાચસ્સ પુગ્ગલસ્સ. અપરિપુણ્ણાતિ ચત્તારીસતો ઊનભાવેન ન પરિપુણ્ણા. વિરળાતિ સવિવરા.

પહૂતજિવ્હાદિલક્ખણવણ્ણના

૨૩૬. આદેય્યવાચોતિ આદરગારવવસેન આદાતબ્બવચનો. ‘‘એવમેત’’ન્તિ ગહેતબ્બવચનો સિરસા સમ્પટિચ્છિતસાસનો.

બદ્ધજિવ્હાતિ યથા સુખેન પરિવત્તતિ, એવં સિરાદીહિ પલિબુદ્ધજિવ્હા. ગૂળ્હજિવ્હાતિ રસબહલતાય ગૂળ્હગણ્ડસદિસજિવ્હા. દ્વિજિવ્હાતિ અગ્ગે કપ્પભાવેન દ્વિધાભૂતજિવ્હા. મમ્મનાતિ અપ્પરિપ્પુટતલાપા. ખરફરુસકક્કસાદિવસેન સદ્દો ભિજ્જતિ ભિન્નકારો હોતિ. વિચ્છિન્દિત્વા પવત્તસ્સરતાય છિન્નસ્સરા વા. અનેકાકારતાય ભિન્નસ્સરા વા. કાકસ્સ વિય અમનુઞ્ઞસ્સરતાય કાકસ્સરા વા. મધુરોતિ ઇટ્ઠે, કમ્મફલેન વત્થુનો સુવિસુદ્ધત્તા. પેમનીયોતિ પીતિસઞ્જનનો, પિયાયિતબ્બો વા.

૨૩૭. અક્કોસયુત્તત્તાતિ અક્કોસુપસઞ્હિતત્તા અક્કોસવત્થુસહિતત્તા. આબાધકરિન્તિ ઘટ્ટનવસેન પરેસં પીળાવહં. બહુનો જનસ્સ અવમદ્દનતો, પમદ્દાભાવકરણતો વા બહુજનપ્પમદ્દનં. અબાળ્હન્તિ વા એત્થ અ-કારો વુદ્ધિઅત્થો ‘‘અસેક્ખા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧૧) વિય, તસ્મા અતિવિય બાળ્હં ફરુસં ગિરન્તિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ન ભણીતિ ચેત્થ ‘‘ન અભણિ ન ભણી’’તિ સરલોપેન નિદ્દેસો. સુસંહિતન્તિ સુટ્ઠુ સંહિતં. કેન પન સુટ્ઠુ સંહિતં? ‘‘મધુર’’ન્તિ અનન્તરમેવ વુત્તત્તા મધુરતાયાતિ વિઞ્ઞાયતિ, કા પનસ્સ મધુરતાતિ આહ ‘‘સુટ્ઠુ પેમસંહિત’’ન્તિ. ઉપયોગપુથુત્તવિસયો યં વાચા-સદ્દોતિ આહ ‘‘વાચાયો’’તિ, સા ચસ્સા ઉપયોગપુથુત્તવિસયતા ‘‘હદયગામિનિયો’’તિ પદેન સમાનાધિકરણતાય દટ્ઠબ્બા. ‘‘કણ્ણસુખ’’ન્તિ પાઠે ભાવનપુંસકનિદ્દેસોયન્તિ દસ્સેતું ‘‘યથા’’તિઆદિ વુત્તં. વેદયથાતિ કાલવિપલ્લાસેનાયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘વેદયિત્થા’’તિ. બ્રહ્મસ્સરતન્તિ સેટ્ઠસ્સરતં, બ્રહ્મુનો સરસદિસસ્સરતં વા. બહૂનં બહુન્તિ બહૂનં જનાનં બહું સુભણિતન્તિ યોજના.

સીહહનુલક્ખણવણ્ણના

૨૩૮. અપ્પધંસિકોતિ અપ્પધંસિયો. ય-કારસ્સ હિ ક-કારં કત્વા અયં નિદ્દેસો યથા ‘‘નિય્યાનિકા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૯૭) ગુણતોતિ અત્તના અધિગતગુણતો. ઠાનતોતિ યથાઠિતટ્ઠાનન્તરતો.

પલાપકથાયાતિ સમ્ફપ્પલાપકથાય. અન્તોપવિટ્ઠહનુકા એકતો, ઉભતો વા સંકુચિતવિસુકા. વઙ્કહનુકા એકપસ્સેન કુટિલવિસુકા. પબ્ભારહનુકા પુરતો ઓલમ્બમાનવિસુકા.

૨૩૯. વિકિણ્ણવચના નામ સમ્ફપ્પલાપિનો, તપ્પટિક્ખેપેન અવિકિણ્ણવચના મહાબોધિસત્તા. વાચા એવ તદત્થાધિગમુપાયતાય ‘‘બ્યાપ્પથો’’તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘અવિકિણ્ણ…પે… વચનપથો અસ્સા’’તિ. ‘‘દ્વીહિ દ્વીહી’’તિ નયિદં આમેડિતવચનં અસમાનાધિકરણતો, અથ ખો દ્વીહિ દિગુણતાદસ્સનન્તિ આહ ‘‘દ્વીહિ દ્વીહીતિ ચતૂહી’’તિ. તસ્મા ‘‘દ્વિદુગમા’’તિ ચતુગમા વુત્તાતિ આહ ‘‘ચતુપ્પદાન’’ન્તિ. તથાસભાવોતિ યથાસ્સ વુત્તનયેન કેનચિ અપ્પધંસિયતા હોતિ ગુણેહિ, તથાસભાવો.

સમદન્તાદિલક્ખણવણ્ણના

૨૪૦. વિસુદ્ધસીલાચારતાય પરિસુદ્ધા સમન્તતો સબ્બથા વા સુદ્ધા પુગ્ગલા પરિવારા એતસ્સાતિ પરિસુદ્ધપરિવારો.

૨૪૧. પહાસીતિ તદઙ્ગવસેન, વિક્ખમ્ભનવસેન ચ પરિચ્ચજિ. તિદિવં તાવતિંસભવનં પુરં નગરં એતેસન્તિ તિદિવપુરા, તાવતિંસદેવા, તેસં વરો તિદિવપુરવરો, ઇન્દો. તેન તિદિવપુરવરેન. તેનાહ ‘‘સક્કેના’’તિ. લપન્તિ કથેન્તિ એતેનાતિ લપનં, મુખન્તિ આહ ‘‘લપનજન્તિ મુખજ’’ન્તિ. સુટ્ઠુ ધવલતાય સુક્કા, ઈસકમ્પિ અસંકિલિટ્ઠતાય સુચિ. સુન્દરસણ્ઠાનતાય સુટ્ઠુ ભાવનતો, વિપસ્સનતો ચ સોભના. કામં જનાનં મનુસ્સાનં નિવાસનટ્ઠાનાદિભાવેન પતિટ્ઠાભૂતો દેસવિસેસો ‘‘જનપદો’’તિ વુચ્ચતિ, ઇધ પન સપરિવારચતુમહાદીપસઞ્ઞિતો સબ્બો પદેસો તથા વુત્તોતિ આહ ‘‘ચક્કવાળપરિચ્છિન્નો જનપદો’’તિ. નનુ ચ યથાવુત્તો પદેસો સમુદ્દપરિચ્છિન્નો, ન ચક્કવાળપબ્બતપરિચ્છિન્નોતિ? સો પદેસો ચક્કવાળપરિચ્છિન્નોપિ હોતીતિ તથા વુત્તં. યે વા સમુદ્દનિસ્સિતા, ચક્કવાળપાદનિસ્સિતા ચ સત્તા, તેસં તે તે પદેસા પતિટ્ઠાતિ તેપિ સઙ્ગણ્હન્તો ‘‘ચક્કવાળપરિચ્છિન્નો’’તિ અવોચ. ચક્કવાળપરિચ્છિન્નોતિ ચ ચક્કવાળેન પરિચ્છિન્નોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તસ્સાતિ તસ્સ ચક્કવત્તિનો. પુન તસ્સાતિ તસ્સ જનપદસ્સ. બહુજન સુખન્તિ એત્થ પચ્ચત્તબહુવચનલોપેન બહુજનગ્ગહણન્તિ આહ ‘‘બહુજના’’તિ. યથા પન તે હિતસુખં ચરન્તિ, તં વિધિં દસ્સેતું ‘‘સમાનસુખદુક્ખા હુત્વા’’તિ વુત્તં. વિગતપાપોતિ સબ્બસો સમુચ્છિન્દનેન વિનિદ્ધુતપાપધમ્મો. દરથો વુચ્ચતિ કાયિકો, ચેતસિકો ચ પરિળાહો. તત્થ ચેતસિકપરિળાહો ‘‘વિગતપાપો’’તિ ઇમિનાવ વુત્તોતિ આહ ‘‘વિગતકાયિકદરથકિલમથો’’તિ. રાગાદયો યસ્મિં સન્તાને ઉપ્પન્ના, તસ્સ મલીનભાવકરણેન મલા. કચવરભાવેન ખિલા. સત્તાનં મહાનત્થકરત્તા વિસેસતો દોસો કલીતિ વુત્તં ‘‘દોસકલીનઞ્ચા’’તિ. પનૂદેહીતિ સમુચ્છિન્દનવસેન સસન્તાનતો નીહારકેહિ, પજહનકેહીતિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

એત્થ ચ યસ્મા સબ્બેસમ્પિ લક્ખણાનં મહાપુરિસસન્તાનગતપુઞ્ઞસમ્ભારહેતુકભાવેન સબ્બંયેવ તં પુઞ્ઞકમ્મં સબ્બસ્સ લક્ખણસ્સ કારણં વિસિટ્ઠરૂપત્તા ફલસ્સ. ન હિ અભિન્નરૂપકારણં ભિન્નસભાવસ્સ ફલસ્સ પચ્ચયો ભવિતું સક્કોતિ, તસ્મા યસ્સ યસ્સ લક્ખણસ્સ યં યં પુઞ્ઞકમ્મં વિસેસકારણં, તં તં વિભાગેન દસ્સેન્તી અયં દેસના પવત્તા. તત્થ યથા યાદિસં કાયસુચરિતાદિપુઞ્ઞકમ્મં સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતાય કારણં વુત્તં, તાદિસમેવ ‘‘ઉણ્હીસસીસતાય’’ કારણન્તિ ન સક્કા વત્તું દળ્હસમાદાનતાવિસિટ્ઠસ્સ તસ્સ સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતાય કારણભાવેન વુત્તત્તા, ઇતરસ્સ ચ પુબ્બઙ્ગમતાવિસિટ્ઠસ્સ વુત્તત્તા, એવં યાદિસં આયતપણ્હિતાય કારણં, ન તાદિસમેવ દીઘઙ્ગુલિતાય, બ્રહ્મુજુગત્તતાય ચ કારણં વિસિટ્ઠરૂપત્તા ફલસ્સ. ન હિ અભિન્નરૂપકારણં ભિન્નસભાવસ્સ ફલસ્સ પચ્ચયો ભવિતું સક્કોતિ. તત્થ યથા એકેનેવ કમ્મુના ચક્ખાદિનાનિન્દ્રિયુપ્પત્તિયં અવત્થાભેદતો, સામત્થિયભેદતો વા કમ્મભેદો ઇચ્છિતબ્બો. ન હિ યદવત્થં કમ્મં ચક્ખુસ્સ કારણં, તદવત્થમેવ સોતાદીનં કારણં હોતિ અભિન્નસામત્થિયં વા, તસ્મા પઞ્ચાયતનિકત્તભાવપત્થનાભૂતા પુરિમનિપ્ફન્ના કામતણ્હા પચ્ચયવસેન વિસિટ્ઠસભાવા કમ્મસ્સ વિસિટ્ઠસભાવફલનિબ્બત્તનસમત્થતાસાધનવસેન પચ્ચયો હોતીતિ એકમ્પિ અનેકવિધફલનિબ્બત્તનસમત્થતાવસેન અનેકરૂપતં આપન્નં વિય હોતિ, એવમિધાપિ ‘‘એકમ્પિ પાણાતિપાતા વેરમણિવસેન પવત્તં કુસલકમ્મં આયતપણ્હિતાદીનં તિણ્ણમ્પિ લક્ખણાનં નિબ્બત્તકં હોતી’’તિ વુચ્ચમાનેપિ ન કોચિ વિરોધો. તેન વુત્તં ‘‘સો તસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા…પે… ઇમાનિ તીણિ મહાપુરિસલક્ખણાનિ પટિલભતી’’તિ નાનાકમ્મુના પન તેસં નિબ્બત્તિયં વત્તબ્બમેવ નત્થિ, પાળિયં પન ‘‘તસ્સ કમ્મસ્સા’’તિ એકવચનનિદ્દેસો સામઞ્ઞવસેનાતિ દટ્ઠબ્બો. એવઞ્ચ કત્વા સતપુઞ્ઞલક્ખણવચનં સમત્થિતં હોતિ. ‘‘ઇમાનિ દ્વે મહાપુરિસલક્ખણાનિ પટિલભતી’’તિઆદીસુપિ એસેવ નયોતિ.

લક્ખણસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના.