નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

દીઘનિકાયે

પાથિકવગ્ગટીકા

૧. પાથિકસુત્તવણ્ણના

સુનક્ખત્તવત્થુવણ્ણના

૧. અપુબ્બપદવણ્ણનાતિ અત્થસંવણ્ણનાવસેન હેટ્ઠા અગ્ગહિતતાય અપુબ્બસ્સ અભિનવસ્સ પદસ્સ વણ્ણના અત્થવિભાવના. ‘‘હિત્વા પુનપ્પુનાગતમત્થ’’ન્તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.ગન્થારમ્ભકથા) હિ વુત્તં. મલ્લેસૂતિ એત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. છાયૂદકસમ્પન્ને વનસણ્ડે વિહરતીતિ અનુપિયસામન્તા કતસ્સ વિહારસ્સ અભાવતો. યદિ ન તાવ પવિટ્ઠો, કસ્મા ‘‘પાવિસી’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘પવિસિસ્સામી’’તિઆદિ, તેન અવસ્સં ભાવિનિ ભૂતે વિય ઉપચારા હોન્તીતિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ તમત્થં ઉપમાય વિભાવેન્તો ‘‘યથા કિ’’ન્તિઆદિમાહ. એતન્તિ એતં ‘‘અતિપ્પગો ખો’’તિઆદિકં ચિન્તનં અહોસિ. અતિવિય પગો ખોતિ અતિવિય પાતોવ. છન્નકોપીનતાય, પરિબ્બાજકપબ્બજ્જુપગમેન ચ છન્નપરિબ્બાજકં, ન નગ્ગપરિબ્બાજકં.

૨. યસ્મા ભગવતો ઉચ્ચાકુલપ્પસુતતં, મહાભિનિક્ખમનનિક્ખન્તતં, અનઞ્ઞસાધારણદુક્કરચરણં, વિવેકવાસં, લોકસમ્ભાવિતતં, ઓવાદાનુસાસનીહિ લોકસ્સ બહુપકારતં, પરપ્પવાદમદ્દનં, મહિદ્ધિકતં, મહાનુભાવતન્તિ એવમાદિકં તંતંઅત્તપચ્ચક્ખગુણવિસેસં નિસ્સાય યેભુય્યેન અઞ્ઞતિત્થિયાપિ ભગવન્તં દિસ્વા આદરગારવબહુમાનં દસ્સેન્તિયેવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ભગવન્તં દિસ્વા માનથદ્ધતં અકત્વા’’તિઆદિ. લોકસમુદાચારવસેનાતિ લોકોપચારવસેન. ચિરસ્સન્તિ ચિરકાલેન. આદીનિ વદન્તિ ઉપચારવસેન. તસ્સાતિ ભગ્ગવગોત્તસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ. ગિહિસહાયોતિ ગિહિકાલતો પટ્ઠાય સહાયો. પચ્ચક્ખાતોતિ યેનાકારેન પચ્ચક્ખાના, તં દસ્સેતું ‘‘પચ્ચક્ખામી’’તિઆદિ વુત્તં.

૩. ઉદ્દિસ્સાતિ સત્થુકારભાવેન ઉદ્દિસ્સાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયોતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘ભગવા મે’’તિઆદિમાહ. યદા સુનક્ખત્તસ્સ ‘‘ભગવન્તં પચ્ચક્ખામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પન્નં, વાચા ભિન્ના, તદા એવસ્સ ભગવતા સદ્ધિં કોચિ સમ્બન્ધો નત્થિ અસક્યપુત્તિયભાવતો સાસનતો પરિબાહિરત્તા. અયં તાવેત્થ સાસનયુત્તિ, સા પનાયં ઠપેત્વા સાસનયુત્તિકોવિદે અઞ્ઞેસં ન સમ્મદેવ વિસયોતિ ભગવા સબ્બસાધારણવસેનસ્સ અત્તના સમ્બન્ધાભાવં દસ્સેતું ‘‘અપિ નૂ’’તિ આદિં વત્વા સુનક્ખત્તં ‘‘કો સન્તો કં પચ્ચાચિક્ખસી’’તિ આહ. યસ્મા મુખાગતોયં સમ્બન્ધો, ન પૂજાગતાદિકો, યો ચ યાચકયાચિતબ્બતાવસેન હોતિ, તદુભયઞ્ચેત્થ નત્થીતિ દસ્સેન્તો ભગવા સુનક્ખત્તં ‘‘કો સન્તો કં પચ્ચાચિક્ખસી’’તિ અવોચ, તસ્મા તમત્થં દસ્સેતું ‘‘યાચકો વા’’તિઆદિ વુત્તં. યાચિતકો વા યાચકં પચ્ચાચિક્ખેય્યાતિ સમ્બન્ધો. ત્વં પન નેવ યાચકો ‘‘અહં ભન્તે ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ વિહરિસ્સામી’’તિ એવં મમ સન્તિકં અનુપગતત્તા. ન યાચિતકો ‘‘એહિ ત્વં સુનક્ખત્ત મમં ઉદ્દિસ્સ વિહરાહી’’તિ એવં મયા અપત્થિતત્તા.

કો સમાનોતિ યાચકયાચિતકેસુ કો નામ હોન્તો. કન્તિ યાચકયાચિતકેસુ એવ કં નામ હોન્તં મં પચ્ચાચિક્ખસિ. તુચ્છપુરિસાતિ ઝાનમગ્ગાદિઉત્તરિમનુસ્સધમ્મેસુ કસ્સચિપિ અભાવા રિત્તપુરિસા. નનુ ચાયં સુનક્ખત્તો લોકિયજ્ઝાનાનિ, એકચ્ચાભિઞ્ઞઞ્ચ ઉપ્પાદેસીતિ? કિઞ્ચાપિ ઉપ્પાદેસિ, તતો પન ભગવતિ આઘાતુપ્પાદનેન સહેવ પરિહીનો અહોસિ. અપરાધો નામ સુપ્પટિપત્તિયા વિરજ્ઝનહેતુભૂતો કિલેસુપ્પાદોતિ આહ ‘‘યત્તકો તે અપરાધો, તત્તકો દોસો’’તિ. યાવઞ્ચાતિ અવધિપરિચ્છેદભાવદસ્સનં ‘‘યાવઞ્ચ તેન ભગવતા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૩) વિય. તેતિ તયા. ઇદન્તિ નિપાતમત્તં. અપરદ્ધન્તિ અપરજ્ઝિતં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘પચ્ચાચિક્ખામિદાનાહં ભન્તે ભગવન્ત’’ન્તિઆદીનિ વદન્તેન તુચ્છપુરિસ તયા યાવઞ્ચિદં અપરદ્ધં, ન તસ્સ અપરાધસ્સ પમાણં અત્થીતિ.

૪. મનુસ્સધમ્માતિ ભાવનાનુયોગેન વિના મનુસ્સેહિ અનુટ્ઠાતબ્બધમ્મા. સો હિ મનુસ્સાનં ચિત્તાધિટ્ઠાનમત્તેન ઇજ્ઝનતો તેસં સમ્ભાવિતધમ્મો વિય ઠિતો તથા વુત્તો, મનુસ્સગ્ગહણઞ્ચેત્થ તેસુ બહુલં પવત્તનતો. ઇદ્ધિભૂતં પાટિહારિયં, ન આદેસનાનુસાસનીપાટિહારિયન્તિ અધિપ્પાયો. કતેતિ પવત્તિતે. નિય્યાતીતિ નિગ્ગચ્છતિ, વટ્ટદુક્ખતો નિગ્ગમનવસેન પવત્તતીતિ અત્થો. ધમ્મે હિ નિગ્ગચ્છન્તે તંસમઙ્ગિપુગ્ગલો ‘‘નિગ્ગચ્છતી’’તિ વુચ્ચતિ, અટ્ઠકથાયં પન નિ-સદ્દો ઉપસગ્ગમત્તં, યાતિ ઇચ્ચેવ અત્થોતિ દસ્સેતું ગચ્છતીતિ અત્થો વુત્તો. તત્રાતિ પધાનભાવેન વુત્તસ્સ અત્થસ્સ ભુમ્મવસેન પટિનિદ્દેસોતિ તસ્મિં ધમ્મે સમ્મા દુક્ખક્ખયાય નિય્યન્તેતિ અયમેત્થ અત્થોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તસ્મિં…પે… સંવત્તમાને’’તિ.

૫. અગ્ગન્તિ ઞાયતીતિ અગ્ગઞ્ઞં. લોકપઞ્ઞત્તિન્તિ લોકસ્સ પઞ્ઞાપનં. લોકસ્સ અગ્ગન્તિ લોકુપ્પત્તિસમયે ‘‘ઇદં નામ લોકસ્સ અગ્ગ’’ન્તિ એવં જાનિતબ્બં બુજ્ઝિતબ્બં. અગ્ગમરિયાદન્તિ આદિમરિયાદં.

૬. એત્તકં વિપ્પલપિત્વાતિ ‘‘ન દાનાહં ભન્તે ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ વિહરિસ્સામી’’તિ, ‘‘ન હિ પન મે ભન્તે ભગવા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા ઇદ્ધિપાટિહારિયં કરોતી’’તિ, ‘‘ન હિ પન મે ભન્તે ભગવા અગ્ગઞ્ઞં પઞ્ઞપેતી’’તિ ચ એત્તકં વિપ્પલપિત્વા. ઇદં કિર સો ભગવા સત્થુકિચ્ચં ઇદ્ધિપાટિહારિયં, અગ્ગઞ્ઞપઞ્ઞાપનઞ્ચ કાતું ન સક્કોતીતિ પકાસેન્તો કથેસિ. તેનાહ ‘‘સુનક્ખત્તો કિરા’’તિઆદિ. ઉત્તરવચનવસેન પતિટ્ઠાભાવતો અપ્પતિટ્ઠો. તતો એવ નિરવો નિસ્સદ્દો.

આદીનવદસ્સનત્થન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકસ્સ આદીનવસ્સ દસ્સનત્થં. તેનાહ ‘‘સયમેવ ગરહં પાપુણિસ્સસી’’તિ. સમ્પરાયિકા પન આદીનવા અનેકવિધા, તે દસ્સેન્તો સુનક્ખત્તો ન સદ્દહેય્યાતિ દિટ્ઠધમ્મિકસ્સેવ ગહણં. અનેકકારણેનાતિ ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહ’’ન્તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧૫૭, ૨૫૫) અનેકવિધેન વણ્ણકારણેન. એવં મે અવણ્ણો ન ભવિસ્સતીતિ અજ્ઝાસયેન અત્તનો બાલતાય વણ્ણારહાનં અવણ્ણં કથેત્વા. એવં ભગવા મક્ખિભાવે આદીનવં દસ્સેત્વા પુન તસ્સ કથને કારણં વિભાવેતું ‘‘ઇતિ ખો તે’’તિઆદિમાહાતિ તં દસ્સેતું ‘‘તતો’’તિઆદિ વુત્તં. એવઞ્હિ સુનક્ખત્તસ્સ અપ્પકોપિ વચનોકાસો ન ભવિસ્સતીતિ. અપક્કમીતિ અત્તના યથાઠિતા વુટ્ઠાય અપસક્કિ. અપક્કન્તો સાસનતો ભટ્ઠો. તેનાહ ‘‘ચુતો’’તિ. એવમેવાતિ અપક્કમન્તો ચ ન યથા તથા અપક્કમિ, યથા પન કાયસ્સ ભેદા અપાયે નિબ્બત્તેય્ય, એવમેવ અપક્કમિ.

કોરખત્તિયવત્થુવણ્ણના

૭. દ્વીહિ પદેહીતિ દ્વીહિ વાક્યેહિ આરદ્ધં બ્યતિરેકવસેન તદુભયત્થનિદ્દેસવસેન ઉપરિદેસનાય પવત્તત્તા. અનુસન્ધિદસ્સનવસેનાતિ યથાનુસન્ધિસઙ્ખાતઅનુસન્ધિદસ્સનવસેન.

એકં સમયન્તિ ચ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘એકસ્મિં સમયે’’તિ ચ. થૂલૂ નામ જનપદોતિ જનપદીનં રાજકુમારાનં વસેન તથાલદ્ધનામો. કુક્કુરવતં સમાદાનવસેન એતસ્મિં અત્થીતિ કુક્કુરવતિકોતિ આહ ‘‘સમાદિન્નકુક્કુરવતો’’તિ. અઞ્ઞમ્પીતિ ‘‘ચતુક્કોણ્ડિકસ્સેવ વિચરણં, તથા કત્વાવ ખાદનં, ભુઞ્જનં, વામપાદં ઉદ્ધરિત્વા મુત્તસ્સ વિસ્સજ્જન’’ન્તિ એવમાદિકં અઞ્ઞમ્પિ સુનખેહિ કાતબ્બકિરિયં. ચતૂહિ સરીરાવયવેહિ કુણ્ડનં ગમનં ચતુક્કોણ્ડો, સો એતસ્મિં અત્થીતિ ચતુક્કોણ્ડિકો. સો પન યસ્મા ચતૂહિ સરીરાવયવેહિ સઙ્ઘટ્ટિતગમનો હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ચતુસઙ્ઘટ્ટિતો’’તિ. તેનેવાહ ‘‘દ્વે જણ્ણૂની’’તિઆદિ. ભક્ખસન્તિ વા ભક્ખિતબ્બં, અસિતબ્બઞ્ચ. તેનેવાહ ‘‘યં કિઞ્ચિ ખાદનીયં ભોજનીય’’ન્તિ. કામં ખાદનઞ્ચ નામ મુખેન કાતબ્બં, હત્થેન પન તત્થ ઉપનામનં નિવારેતું અવધારણં કતન્તિ આહ ‘‘હત્થેન અપરામસિત્વા’’તિ, અગ્ગહેત્વાતિ અત્થો. સુન્દરરૂપોતિ સુન્દરભાવો. વતાતિ પત્થનત્થે નિપાતો ‘‘અહો વતાહં લાભી અસ્સ’’ન્તિઆદીસુ વિય. ‘‘સમણેન નામ એવરૂપેન ભવિતબ્બં અહો વતાહં એદિસો ભવેય્ય’’ન્તિ એવં તસ્સ પત્થના અહોસિ. તેનાહ ‘‘એવં કિરા’’તિઆદિ.

ગરહત્થે અપિ-કારો ‘‘અપિ સિઞ્ચે પલણ્ડક’’ન્તિઆદીસુ વિય. અરહન્તે ચ બુદ્ધે, બુદ્ધસાવકે ‘‘અરહન્તો ખીણાસવા ન હોન્તી’’તિ એવં તસ્સ દિટ્ઠિ ઉપ્પન્ના. યથાહ મહાસીહનાદસુત્તે ‘‘નત્થિ સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસા’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૪૬). સત્તમં દિવસન્તિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં. અલસકેનાતિ અજીરણેન આમરોગેન.

અટ્ઠિતચમત્તતાય પુરાણપણ્ણસદિસો.બીરણત્થમ્બકન્તિ બીરણગચ્છા.

મત્તા એતસ્સ અત્થીતિ મત્તં, ભોજનમત્તવન્તન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પમાણયુત્ત’’ન્તિ. મન્તા મન્તાતિ મન્તાય મન્તાય.

૮. એકદ્વીહિકાય ગણનાય. નિરાહારોવ અહોસિ ભગવતો વચનં અઞ્ઞથા કાતુકામો, તથાભૂતોપિ સત્તમે દિવસે ઉપટ્ઠાકેન ઉપનીતં ભક્ખસં દિસ્વા ‘‘ધી’’તિ ઉપટ્ઠાપેતું અસક્કોન્તો ભોજનતણ્હાય આકડ્ઢિયમાનહદયો તં કુચ્છિપૂરં ભુઞ્જિત્વા ભગવતા વુત્તનિયામેનેવ કાલમકાસિ. તેન વુત્તં ‘‘અથસ્સા’’તિઆદિ. સચેપિ…પે… ચિન્તેય્યાતિ યદિ એસો અચેલો ‘‘ધી’’તિ પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા ‘‘અજ્જપિ અહં ન ભુઞ્જેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેય્ય, તથાચિન્તને સતિપિ દેવતાવિગ્ગહેન તં દિવસં…પે… કરેય્ય. કસ્મા? અદ્વેજ્ઝવચના હિ તથાગતા, ન તેસં વચનં વિતથં હોતિ.

ગતગતટ્ઠાનં અઙ્ગણમેવ હોતીતિ તેહિ તં કડ્ઢિત્વા ગચ્છન્તેહિ ગતગતપ્પદેસો ઉત્તરકસામન્તા વિવટઙ્ગણમેવ હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. તેતિ તિત્થિયા. સુસાનંયેવ ગન્ત્વાતિ ‘‘બીરણત્થમ્બકં અતિક્કમિસ્સામા’’તિ ગચ્છન્તાપિ અનેકવારં તં અનુસંયાયિત્વા પુનપિ તંયેવ સુસાનં ઉપગન્ત્વા.

૯. ઇદન્તિ ઇદં મતસરીરં. ‘‘તમેવ વા સરીરં કથાપેસીતિ તં સરીરં અધિટ્ઠહિત્વા ઠિતપેતેન કથાપેસી’’તિ કેચિ. કોરખત્તિયં વા અસુરયોનિતો આનેત્વા કથાપેતુ અઞ્ઞં વા પેતં, કો એત્થ વિસેસો. ‘‘અચિન્તેય્યો હિ બુદ્ધવિસયો’’તિ પન વચનતો તદેવ સરીરં સુનક્ખત્તેન પહતમત્તં બુદ્ધાનુભાવેન ઉટ્ઠાય તમત્થં ઞાપેસીતિ દટ્ઠબ્બં. પુરિમોયેવ પન અત્થો અટ્ઠકથાસુ વિનિચ્છિતો. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘નિબ્બત્તટ્ઠાનતો’’તિઆદિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૦).

૧૦. વિપાકન્તિ ફલં, અત્થનિબ્બત્તીતિ અત્થો.

સમાનેતબ્બાનીતિ સમ્મા આનેતબ્બાનિ, સરૂપતો આનેત્વા દસ્સેતબ્બાનીતિ અત્થો. પાટિહારિયાનં પઠમાદિતા ભગવતા વુત્તાનુપુબ્બિયા વેદિતબ્બા. કેચિ પનેત્થ ‘‘પરચિત્તવિભાવનં, આયુપરિચ્છેદવિભાવનં, બ્યાધિવિભાવનં, ગતિવિભાવનં, સરીરનિક્ખેપવિભાવનં, સુનક્ખત્તેન સદ્ધિં કથાવિભાવનઞ્ચાતિ છ પાટિહારિયાની’’તિ વદન્તિ, તં યદિ સુનક્ખત્તસ્સ ચિત્તવિભાવનં સન્ધાય વુત્તં, એવં સતિ ‘‘સત્તા’’તિ વત્તબ્બં તસ્સ ભાવિઅવણ્ણવિભાવનાય સદ્ધિં. અથ અચેલસ્સ મરણચિત્તવિભાવનં, તં ‘‘સત્તમં દિવસં કાલં કરિસ્સતી’’તિ ઇમિના સઙ્ગહિતન્તિ વિસું ન વત્તબ્બં, તસ્મા અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બં.

અચેલકળારમટ્ટકવત્થુવણ્ણના

૧૧. નિક્ખન્તદન્તમટ્ટકોતિ નિક્ખન્તદન્તો મટ્ટકો. સો કિર અચેલકભાવતો પુબ્બે મટ્ટકિતો હુત્વા વિચરિ વિવરદન્તો ચ, તેન નં ‘‘કોરમટ્ટકો’’તિ સઞ્જાનન્તિ. યં કિઞ્ચિ તસ્સ દેન્તો ‘‘સાધુરૂપો અયં સમણો’’તિ સમ્ભાવેન્તો અગ્ગં સેટ્ઠંયેવ દેન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘લાભગ્ગં પત્તો, અગ્ગલાભં પત્તો’’તિ. બહૂ અચેલકા તં પરિવારેત્વા વિચરન્તિ, ગહટ્ઠા ચ તં બહૂ અડ્ઢા વિભવસમ્પન્ના કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિત્વા પયિરુપાસન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘યસગ્ગં અગ્ગપરિવારં પત્તો’’તિ. વતાનિયેવ પજ્જિતબ્બતો પદાનિ. અઞ્ઞમઞ્ઞં અસઙ્કરતો વતકોટ્ઠાસા વા.સમત્તાનીતિ સમં અત્તનિ ગહિતાનિ. પુરત્થિમેનાતિ એન-સદ્દસમ્બન્ધેન ‘‘વેસાલિ’’ન્તિ ઉપયોગવચનં, અવિદૂરત્થે ચ એન-સદ્દો પઞ્ચમ્યન્તોતિ આહ ‘‘વેસાલિતો અવિદૂરે’’તિ.

૧૨. સાસને પરિચયવસેન તિલક્ખણાહતં પઞ્હં પુચ્છિ.ન સમ્પાયાસીતિ નાવબુજ્ઝિ ન સમ્પાદેસિ. તેનાહ ‘‘સમ્મા ઞાણગતિયા’’તિઆદિ. સમ્પાયનં વા સમ્પાદનં. પઞ્હં પુટ્ઠસ્સ ચ સમ્પાદનં નામ સમ્મદેવ કથનન્તિ તદભાવં દસ્સેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. કોપવસેન તસ્સ અક્ખીનિ કમ્પનભાવં આપજ્જિંસૂતિ આહ ‘‘કમ્પનક્ખીનિપિ પરિવત્તેત્વા’’તિ. કોપન્તિ કોધં, સો પન ચિત્તસ્સ પકુપ્પનવસેન પવત્તતીતિ આહ ‘‘કુપ્પનાકાર’’ન્તિ. દોસન્તિ આઘાતં, સો પન આરમ્મણે દુસ્સનવસેન પવત્તીતિ આહ ‘‘દુસ્સનાકાર’’ન્તિ. અતુટ્ઠાકારન્તિ તુટ્ઠિયા પીતિયા પટિપક્ખભૂતપ્પવત્તિઆકારં. કાયવચીવિકારેહિ પાકટમકાસિ. મા વત નોતિ એત્થ માતિ પટિક્ખેપો, નોતિ મય્હન્તિ અત્થોતિ આહ ‘‘અહો વત મે ન ભવેય્યા’’તિ. મં વત નોતિ એત્થ પન નોતિ સંસયેતિ આહ ‘‘અહોસિ વત નુ મમા’’તિ.

૧૪. પરિપુબ્બો દહિત-સદ્દો વત્થનિવાસનં વદતીતિ આહ ‘‘પરિદહિતો નિવત્થવત્થો’’તિ. યસનિમિત્તકતાય લાભસ્સ યસપરિહાનિયાવ લાભપરિહાનિ વુત્તા હોતીતિ પાળિયં ‘‘યસા નિહીનો’’તિ વુત્તં.

અચેલપાથિકપુત્તવત્થુવણ્ણના

૧૫. ‘‘અહં સબ્બં જાનામી’’તિ એવં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં વદતિ પટિજાનાતીતિ ઞાણવાદો, તેન મયા ઞાણવાદેન સદ્ધિં.અતિક્કમ્મ ગચ્છતોતિ ઉપડ્ઢભાગેન પરિચ્છિન્નં પદેસં અતિક્કમિત્વા ઇદ્ધિપાટિહારિયં કાતું ગચ્છતો. કિં પનાયં અચેલો પાથિકપુત્તો અત્તનો પમાણં ન જાનાતીતિ? નો ન જાનાતિ. યદિ એવં, કસ્મા સુક્ખગજ્જિતં ગજ્જીતિ? ‘‘એવાહં લોકે પાસંસો ભવિસ્સામી’’તિ કોહઞ્ઞે કત્વા સુક્ખગજ્જિતં ગજ્જિ. તેન વુત્તં ‘‘નગરવાસિનો’’તિઆદિ. પટ્ઠપેત્વાતિ યુગગ્ગાહં આરભિત્વા.

૧૬. હીનજ્ઝાસયત્તા…પે… ઉદપાદિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘હીનાધિમુત્તિકા સત્તા હીનાધિમુત્તિકે એવ સત્તે સેવન્તિ ભજન્તિ પયિરુપાસન્તી’’તિ (સં. નિ. ૨.૯૮).

યસ્મા તથાવુત્તા વાચા તથારૂપચિત્તહેતુકા, તઞ્ચ ચિત્તં તથારૂપદિટ્ઠિચિત્તહેતુકં, તસ્મા ‘‘તં વાચં અપ્પહાયા’’તિ વત્વા યથા તસ્સા અપ્પહાનં હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘તં ચિત્તં અપ્પહાયા’’તિ આહ, તસ્સ ચ યથા અપ્પહાનં હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘તં દિટ્ઠિં અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વા’’તિ અવોચ. યસ્મા વા તથારૂપા વાચા મહાસાવજ્જા, ચિત્તં તતો મહાસાવજ્જતરં તંસમુટ્ઠાપકભાવતો, દિટ્ઠિ પન તતો મહાસાવજ્જતમા તદુભયસ્સ મૂલભાવતો, તસ્મા તેસં મહાસાવજ્જતાય ઇમં વિભાગં દસ્સેત્વા અયં અનુક્કમો ઠપિતોતિ વેદિતબ્બો. તેસં પન યથા પહાનં હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘અહ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘નાહં બુદ્ધો’’તિ વદન્તોતિ સાઠેય્યેન વિના ઉજુકમેવ ‘‘અહં બુદ્ધો ન હોમી’’તિ વદન્તો. ચિત્તદિટ્ઠિપ્પહાનેપિ એસેવ નયો. વિપતેય્યાતિ એત્થ વિ-સદ્દો પઠમે વિકપ્પે ઉપસગ્ગમત્તં, દુતિયે પન વિસરણત્થોતિ આહ ‘‘સત્તધા વા પન ફલેય્યા’’તિ.

૧૭. એકંસેનાતિ એકન્તેન, એકન્તિકં પન વચનપરિયાયવિનિમુત્તં હોતીતિ આહ ‘‘નિપ્પરિયાયેના’’તિ. ઓધારિતાતિ અવધારિતા નિયમેત્વા ભાસિતા. વિગતરૂપેનાતિ અપગતસભાવેન. તેનાહ ‘‘વિગચ્છિતસભાવેના’’તિ, ઇદ્ધાનુભાવેન અપનીતસકભાવેન. તેન વુત્તં ‘‘અત્તનો’’તિઆદિ.

૧૮. દ્વયં ગચ્છતીતિ દ્વયગામિની. કીદિસં દ્વયન્તિ આહ ‘‘સરૂપેના’’તિઆદિ. અયઞ્હિ સો ગણ્ડસ્સુપરિફોટ્ઠબ્બાદોસં.

૧૯. અજિતસ્સ લિચ્છવિસેનાપતિસ્સ મહાનિરયે નિબ્બત્તિત્વા તતો આગન્ત્વા અચેલસ્સ પાથિકપુત્તસ્સ સન્તિકે પરોદનં. અભાવાતિ પુબ્બે વુત્તપ્પકારસ્સ પાટિહારિયકરણસ્સ અભાવા. ભગવા પન સન્નિપતિતપરિસાયં પસાદજનનત્થં તદનુરૂપં પાટિહારિયમકાસિયેવ. યથાહ ‘‘તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા’’તિઆદિ.

ઇદ્ધિપાટિહારિયકથાવણ્ણના

૨૦. નિચયનં ધનધઞ્ઞાનં સઞ્ચયનં નિચયો, તત્થ નિયુત્તાતિ નેચયિકા, ગહપતિ એવ નેચયિકા ગહપતિનેચયિકા. એત્તકાનિ જઙ્ઘસહસ્સાનીતિ પરિમાણાભાવતો સહસ્સેહિપિ અપરિમાણગણના. તેનેવાતિ ઇમસ્સ વસેન સન્નિપતિતાય એવં મહતિયા પરિસાય બન્ધનમોક્ખં કાતું લબ્ભતિ, એતેનેવ કારણેન.

૨૧. ચિત્તુત્રાસભયન્તિ ચિત્તસ્સ ઉત્રાસનાકારેન પવત્તભયં, ન ઞાણભયં, નાપિ ‘‘ભાયતિ એતસ્મા’’તિ એવં વુત્તં આરમ્મણભયં. છમ્ભિતત્તન્તિ તેનેવ ચિત્તુત્રાસભયેન સકલસરીરસ્સ છમ્ભિતભાવો. લોમહંસોતિ તેનેવ ભયેન, તેન ચ છમ્ભિતત્તેન સકલસરીરે લોમાનં હટ્ઠભાવો, સો પન તેસં ભિત્તિયં નાગદન્તાનં વિય ઉદ્ધંમુખતાતિ આહ ‘‘લોમાનં ઉદ્ધગ્ગભાવો’’તિ. અન્તન્તેન આવિજ્ઝિત્વાતિ અત્તનો નિસીદનત્થં નિગૂળ્હટ્ઠાનં ઉપપરિક્ખન્તો પરિબ્બાજકારામં પરિયન્તેન અનુસંયાયિત્વા, કસ્સચિદેવ સુનક્ખત્તસ્સ વા સુનક્ખત્તસદિસસ્સ વા સબ્બઞ્ઞુપટિઞ્ઞં અપ્પહાય સત્થુ સમ્મુખીભાવે સત્તધા તસ્સ મુદ્ધાફલનં ધમ્મતા. તેન વુત્તં ‘‘મા નસ્સતુ બાલો’’તિઆદિ.

૨૨. સંસપ્પતીતિ તત્થેવ પાસાણફલકે બાલદારકો વિય ઉટ્ઠાતું અસક્કોન્તો અવસીદનવસેન ઇતો ચિતો ચ સંસપ્પતિ. તેનાહ ‘‘ઓસીદતી’’તિ. તત્થેવ સઞ્ચરતીતિ તસ્મિંયેવ પાસાણે આનિસદુપટ્ઠિનો સઞ્ચલનં નિસજ્જવસેનેવ સઞ્ચરતિ, ન ઉટ્ઠાય પદસા.

૨૩. વિનટ્ઠરૂપોતિ સમ્ભાવનાય વિનાસેન, લાભસ્સ વિનાસેન ચ વિનટ્ઠસભાવો.

પઠમભાણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨૫. ગોયુત્તેહીતિ બલવન્તબલીબદ્દયોજિતેહિ.

૨૬. તસ્સાતિ જાલિયસ્સ. અયઞ્હિ મણ્ડિસેન પરિબ્બાજકેન સદ્ધિં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ધમ્મં સુણિ, તતો પુરેતરં ભગવતો ગુણાનં અજાનનકાલે અયં પવત્તિ. તેનેવાહ ‘‘તિટ્ઠતુ તાવ પાટિહારિયં…પે… પરાજયો ભવિસ્સતી’’તિ.

૨૭. તિણસીહોતિ તિણસદિસહરિતવણ્ણો સીહો. કાળસીહોતિ કાળવણ્ણો સીહો. પણ્ડુસીહોતિ પણ્ડુવણ્ણો સીહો. કેસરસીહોતિ કેસરવન્તો સેતવણ્ણો, લોહિતવણ્ણો વા સીહો. મિગરઞ્ઞોતિ એત્થ મિગ-સદ્દો કિઞ્ચાપિ પસદકુરુઙ્ગાદીસુ કેસુચિદેવ ચતુપ્પદેસુ નિરુળ્હો, ઇધ પન સબ્બસાધારણવસેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘મિગરઞ્ઞોતિ સબ્બચતુપ્પદાનં રઞ્ઞો’’તિ વુત્તં. આગન્ત્વા સેતિ એત્થાતિ આસયો, નિવાસનટ્ઠાનં. સીહનાદન્તિ પરિસ્સયાનં સહનતો, પટિપક્ખસ્સ ચ હનનતો ‘‘સીહો’’તિ લદ્ધનામસ્સ મિગાધિપસ્સ ઘોસં, સો પન તેન યસ્મા કુતોચિપિ અભીતભાવેન પવત્તીયતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘અભીતનાદ’’ન્તિ. તત્થ તત્થ તાસુ તાસુ દિસાસુ ગન્ત્વા ચરિતબ્બતાય ભક્ખિતબ્બતાય ગોચરો ઘાસોતિ આહ ‘‘ગોચરાયાતિ આહારત્થાયા’’તિ. વરં વરન્તિ મિગસઙ્ઘે મિગસમૂહે મુદુમંસતાય વરં વરં મહિંસવનવરાહાદિં વધિત્વાતિ યોજના. તેનાહ ‘‘થૂલં થૂલ’’ન્તિ. વરવરભાવેન હિ તસ્સ વરભાવો ઇચ્છિતો. સૂરભાવં સન્નિસ્સિતં સૂરભાવસન્નિસ્સિતં, તેન. સૂરભાવેનાપિ હિ ‘‘કિં ઇમે પાણકે દુબ્બલે હન્ત્વા’’તિ અપ્પથામેસુ પાણેસુ કારુઞ્ઞં ઉપતિટ્ઠતિ.

૨૮. વિઘાસોતિ પરસ્સ ભક્ખિતસેસતાય વિરૂપો ઘાસો વિઘાસો, ઉચ્છિટ્ઠં. તેનાહ ‘‘ભક્ખિતાતિરિત્તમંસ’’ન્તિ, તસ્મિં વિઘાસે, વિઘાસનિમિત્તન્તિ અત્થો. અસ્મિમાનદોસેનાતિ અસ્મિમાનદોસહેતુ, અહંકારનિમિત્તન્તિ અત્થો. સો પનસ્સ અસ્મિમાનો યથા ઉપ્પજ્જિ, તં દસ્સેતું ‘‘તત્રાય’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

‘‘સેગાલકંયેવા’’તિપિ પાઠો, યથાવુત્તોવ અત્થો. ભેરણ્ડકંયેવાતિ ભેરણ્ડસકુણરવસદિસંયેવ, ભેરણ્ડો નામ એકો પક્ખી દ્વિમુખો, તસ્સ કિર સદ્દો અતિવિય વિરૂપો અમનાપો. તેનાહ ‘‘અપ્પિયઅમનાપસદ્દમેવા’’તિ. સમ્માપટિપત્તિયા વિસેસતો સુટ્ઠુ ગતાતિ સુગતા, સમ્માસમ્બુદ્ધા. તે અપદાયન્તિ સોધેન્તિ સત્તસન્તાનં એતેહીતિ સુગતાપદાનાનિ, તિસ્સો સિક્ખા. યસ્મા તાહિ તે ‘‘સુગતા’’તિ લક્ખીયન્તિ, તા ચ તેસં ઓવાદભૂતા, તસ્મા ‘‘સુગતલક્ખણેસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. યદિ તા સુગતસ્સ લક્ખણભૂતા, સાસનભૂતા ચ, કથં પનેસ પાથિકપુત્તો તત્થ તાસુ સિક્ખાસુ જીવતિ, કો તસ્સ તાહિ સમ્બન્ધોતિ આહ ‘‘એતસ્સ હી’’તિઆદિ. સમ્બુદ્ધાનં દેમાતિ દેન્તીતિ બુદ્ધસઞ્ઞાય દેન્તીતિ અધિપ્પાયો. તેન એસ…પે… જીવતિ નામ ન સુગતન્વયઅજ્ઝુપગમનતો. ‘‘તથાગતે’’તિઆદિ એકત્તે પુથુવચનન્તિ આહ ‘‘તથાગત’’ન્તિઆદિ. બહુવચનં એવ ગરુસ્મિં એકસ્મિમ્પિ બહુવચનપ્પયોગતો એકવચનં વિય વુત્તં વચનવિપલ્લાસેન.

૨૯. સમેક્ખિત્વાતિ સમં કત્વા મિચ્છાદસ્સનેન અપેક્ખિત્વા, તં પન અપેક્ખનં તથા મઞ્ઞનમેવાતિ આહ ‘‘મઞ્ઞિત્વા’’તિ. પુબ્બે વુત્તં સમેક્ખનમ્પિ મઞ્ઞનં એવાતિ વુત્તં ‘‘અમઞ્ઞીતિ પુન અમઞ્ઞિત્થા’’તિ, તેન અપરાપરં તસ્સ મઞ્ઞનપ્પવત્તિં દસ્સેતિ. ભેરણ્ડકરવં કોસતિ વિક્કોસતીતિ કોત્થુ.

૩૦. તે તે પાણે બ્યાપાદેન્તો ઘસતીતિ બ્યગ્ઘોતિ ઇમિના નિબ્બચનેન ‘‘બ્યગ્ઘો’’તિ મિગરાજસ્સપિ સિયા નામન્તિ આહ ‘‘બ્યગ્ઘોતિ મઞ્ઞતીતિ સીહોહમસ્મીતિ મઞ્ઞતી’’તિ. યદિપિ યથાવુત્તનિબ્બચનવસેન સીહોપિ ‘‘બ્યગ્ઘો’’તિ વત્તબ્બતં અરહતિ, બ્યગ્ઘ-સદ્દો પન મિગરાજે એવ નિરુળ્હોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સીહેન વા’’તિઆદિમાહ.

૩૧. સીહેન વિચરિતવને સંવડ્ઢત્તા વુત્તં ‘‘મહાવને સુઞ્ઞવને વિવડ્ઢો’’તિ.

૩૪. કિલેસબન્ધનાતિ તણ્હાબન્ધનતો. તણ્હાબન્ધનઞ્હિ થિરં દળ્હબન્ધનં દુમ્મોચનીયં. યથાહ –

‘‘સારત્તરત્તા મણિકુણ્ડલેસુ,

પુત્તેસુ દારેસુ ચ યા અપેક્ખા;

એતં દળ્હં બન્ધનમાહુ ધીરા,

ઓહારિનં સિથિલં દુપ્પમુઞ્ચ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૪૬; જા. ૧.૨.૧૦૨);

કિલેસબન્ધનાતિ વા દસવિધસંયોજનતો. મહાવિદુગ્ગં નામ ચત્તારો ઓઘા મહન્તં જલવિદુગ્ગં વિય અનુપચિતકુસલસમ્ભારેહિ દુગ્ગમટ્ઠેન.

અગ્ગઞ્ઞપઞ્ઞત્તિકથાવણ્ણના

૩૬. ઇમસ્સ પદસ્સ. ઇદં નામ લોકસ્સ અગ્ગન્તિ જાનિતબ્બં, તં અગ્ગઞ્ઞં, સો પન લોકસ્સ ઉપ્પત્તિક્કમો પવત્તિ પવેણી ચાતિ આહ ‘‘લોકુપ્પત્તિચરિયવંસ’’ન્તિ. સમ્માસમ્બોધિતો ઉત્તરિતરં નામ કિઞ્ચિ નત્થિ પજાનિતબ્બેસુ, તં પન કોટિં કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘યાવ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણા પજાનામી’’તિ આહ. ‘‘મમ પજાનના’’તિ અસ્સાદેન્તો તણ્હાવસેન, ‘‘અહં પજાનામી’’તિ અભિનિવિસન્તો દિટ્ઠિવસેન, ‘‘સુટ્ઠુ પજાનામિ સમ્મા પજાનામી’’તિ પગ્ગણ્હન્તો માનવસેન ન પરામસામીતિ યોજના. ‘‘પચ્ચત્તઞ્ઞેવા’’તિ પદં ‘‘નિબ્બુતિ વિદિતા’’તિ પદદ્વયેનાપિ યોજેતબ્બં ‘‘પચ્ચત્તંયેવ ઉપ્પાદિતા નિબ્બુતિ ચ પચ્ચત્તંયેવ વિદિતા’’તિ, સયમ્ભુઞાણેન નિબ્બત્તિતા નિબ્બુતિ સયમેવ વિદિતાતિ અત્થો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘પચ્ચત્ત’’ન્તિ પદં વિવિધવિભત્તિકં હુત્વા આવુત્તિનયેન આવત્તતીતિ દસ્સેતું ‘‘અત્તનાયેવ અત્તની’’તિ વુત્તં. અવિદિતનિબ્બાનાતિ અપ્પટિલદ્ધનિબ્બાના મિચ્છાપટિપન્નત્તા. પજાનનમ્પિ હિ તદધિગમવસેનેવ વેદિતબ્બં. એતિ ઇટ્ઠભાવેન પવત્તતીતિ અયો, સુખં. તપ્પટિક્ખેપેન અનયો, દુક્ખં. તદેવ હિતસુખસ્સ બ્યસનતો બ્યસનં.

૩૭. તં દસ્સેન્તોતિ ભગવાપિ ‘‘અઞ્ઞતિત્થિયો તત્થ સારસઞ્ઞી’’તિ તં દસ્સેન્તો. આધિપચ્ચભાવેનાતિ આધિપચ્ચસભાવેન. યસ્સ આચરિયવાદસ્સ વસેન પુરિસો ‘‘આચરિયો’’તિ વુચ્ચતિ, સો આચરિયવાદો આચરિયભાવોતિ આહ ‘‘આચરિયભાવં આચરિયવાદ’’ન્તિ. એત્થાતિ આચરિયવાદે. ઇતિ કત્વાતિ ઇમિના કારણેન. સોતિ આચરિયવાદો. ‘‘અગ્ગઞ્ઞં’’ ત્વેવ વુત્તો અગ્ગઞ્ઞવિસયત્તા. કેન વિહિતન્તિ કેન પકારેન વિહિતં. તેનાહ ‘‘કેન વિહિતં કિન્તિ વિહિત’’ન્તિ. બ્રહ્મજાલેતિ બ્રહ્મજાલસંવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૮). તત્થ હિ વિત્થારતો વુત્તવિધિં ઇધ અતિદિસતિ, પાળિ પન તત્થ ચેવ ઇધ ચ એકસદિસા વાતિ.

૪૧. ખિડ્ડા પદોસિકા મૂલભૂતા એત્થ સન્તીતિ ખિડ્ડાપદોસિકં, આચરિયકં. તેનેવાહ ‘‘ખિડ્ડાપદોસિકમૂલક’’ન્તિ. મનોપદોસિકન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

૪૭. યેન વચનેન અબ્ભાચિક્ખન્તિ, તસ્સ અવિજ્જમાનતા નામ અત્થવસેનેવાતિ આહ ‘‘અસંવિજ્જમાનટ્ઠેના’’તિ. તુચ્છા, મુસાતિ ચ કરણત્થે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘તુચ્છેન, મુસાવાદેના’’તિ. વચનસ્સ અન્તોસારં નામ અવિપરીતો અત્થોતિ તદભાવેનાહ ‘‘અન્તોસારવિરહિતેના’’તિ. અભિઆચિક્ખન્તીતિ અભિભવિત્વા ઘટ્ટેન્તા કથેન્તિ, અક્કોસન્તીતિ અત્થો. વિપરીતસઞ્ઞોતિ અયાથાવસઞ્ઞો. સુભં વિમોક્ખન્તિ ‘‘સુભ’’ન્તિ વુત્તવિમોક્ખં. વણ્ણકસિણન્તિ સુનીલકસુપીતકાદિવણ્ણકસિણં. સબ્બન્તિ યં સુભં, અસુભઞ્ચ વણ્ણકસિણં, તઞ્ચ સબ્બં. ન અસુભન્તિ અસુભમ્પિ ‘‘અસુભ’’ન્તિ તસ્મિં સમયે ન સઞ્જાનાતિ, અથ ખો ‘‘સુભં’’ ત્વેવ સઞ્જાનાતીતિ અત્થો. વિપરીતા અયાથાવગાહિતાય, અયાથાવવાદિતાય ચ.

૪૮. યસ્મા સો પરિબ્બાજકો અવિસ્સટ્ઠમિચ્છાગાહિતાય સમ્મા અપ્પટિપજ્જિતુકામો સમ્માપટિપન્નં વિય મં સમણો ગોતમો, ભિક્ખવો ચ સઞ્જાનન્તૂતિ અધિપ્પાયેન ‘‘તથા ધમ્મં દેસેતુ’’ન્તિઆદિમાહ, તસ્મા વુત્તં ‘‘મયા એતસ્સ…પે… વટ્ટતી’’તિ. મમ્મન્તિ મમ્મપ્પદેસં પીળાજનનટ્ઠાનં. સુટ્ઠૂતિ સક્કચ્ચં. યથા ન વિનસ્સતિ, એવં અનુરક્ખ.

વાસનાયાતિ કિલેસક્ખયાવહાય પટિપત્તિયા વાસનાય. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

પાથિકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના.

૨. ઉદુમ્બરિકસુત્તવણ્ણના

નિગ્રોધપરિબ્બાજકવત્થુવણ્ણના

૪૯. ઉદુમ્બરિકાયાતિ સમ્બન્ધે સામિવચનન્તિ આહ ‘‘ઉદુમ્બરિકાય દેવિયા સન્તકે પરિબ્બાજકારામે’’તિ. ‘‘ઉદુમ્બરિકાય’’ન્તિ વા પાઠો, તથા સતિ અધિકરણે એતં ભુમ્મં. અયઞ્હેત્થ અત્થો ઉદુમ્બરિકાય રઞ્ઞો દેવિયા નિબ્બત્તિતો આરામો ઉદુમ્બરિકા, તસ્સં ઉદુમ્બરિકાયં. તેનાહ ‘‘ઉદુમ્બરિકાય દેવિયા સન્તકે’’તિ. તાય હિ નિબ્બત્તિતો તસ્સા સન્તકો. વરણાદિપાઠવસેન ચેત્થ નિબ્બત્તત્થબોધકસ્સ સદ્દસ્સ અદસ્સનં. સન્ધાનોતિ ભિન્નાનમ્પિ તેસં સન્ધાપનેન ‘‘સન્ધાનો’’તિ એવં લદ્ધનામો. સંવણ્ણિતોતિ પસંસિતો. ઇરિયતીતિ પવત્તતિ. અરિયેન ઞાણેનાતિ કિલેસેહિ આરકત્તા અરિયેન લોકુત્તરેન ઞાણેન. અરિયાય વિમુત્તિયાતિ સુવિસુદ્ધાય લોકુત્તરફલવિમુત્તિયા.

દિવા-સદ્દો દિન-સદ્દો વિય દિવસપરિયાયો, તસ્સ વિસેસનભાવેન વુચ્ચમાનો દિવા-સદ્દો સવિસેસં દિવસભાગં દીપેતીતિ આહ ‘‘દિવસસ્સ દિવા’’તિઆદિ. યસ્મા સમાપન્નસ્સ ચિત્તં નાનારમ્મણતો પટિસંહતં હોતિ, ઝાનસમઙ્ગી ચ પવિવેકૂપગમનેન સઙ્ગણિકાભાવતો એકાકિયાય નિલીનો વિય હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘તતો તતો…પે… ગતો’’તિ. મનો ભવન્તિ મનસો વિવટ્ટનિસ્સિતં વડ્ઢિં આવહન્તીતિ મનોભાવનિયાતિ આહ ‘‘મનવડ્ઢકાન’’ન્તિઆદિ. ઉન્નમતિ ન સઙ્કુચતિ, અલીનઞ્ચ હોતીતિ અત્થો.

૫૧. યાવતાતિ યાવન્તોતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘યત્તકા’’તિ. તેસન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. નિદ્ધારણઞ્ચ કેનચિ વિસેસેન ઇચ્છિતબ્બં. યેહિ ચ ગુણવિસેસેહિ સમન્નાગતા ભગવતો સાવકા ઉપાસકા રાજગહે પટિવસન્તિ, અયઞ્ચ તેહિ સમન્નાગતોતિ ઇમં વિસેસં દીપેતું ‘‘તેસં અબ્ભન્તરો’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘ભગવતો કિરા’’તિઆદિ.

૫૨. તેસન્તિ પરિબ્બાજકાનં. કથાયાતિ તિરચ્છાનકથાય. દસ્સનેનાતિ દિટ્ઠિદસ્સનેન. આકપ્પેનાતિ વેસેન. કુત્તેનાતિ કિરિયાય. આચારેનાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્મિં આચરિતબ્બઆચારેન. વિહારેનાતિ રત્તિન્દિવં વિહરિતબ્બવિહરણેન. ઇરિયાપથેનાતિ ઠાનાદિઇરિયાપથેન. અઞ્ઞાકારતાય અઞ્ઞતિત્થે નિયુત્તાતિ અઞ્ઞતિત્થિયા. સઙ્ગન્ત્વા સમાગન્ત્વા રાસી હુત્વા પરેહિ નિસિન્નટ્ઠાને. અરઞ્ઞાનિ ચ તાનિ વનપત્થાનિ ચાતિ અરઞ્ઞવનપત્થાનિ. તત્થ યં અરઞ્ઞકઙ્ગનિપ્ફાદકં આરઞ્ઞકાનં, તં ‘‘અરઞ્ઞ’’ન્તિ વેદિતબ્બં. વનપત્થન્તિ ગામન્તં અતિક્કમિત્વા મનુસ્સાનં અનુપચારટ્ઠાનં, યત્થ ન કસીયતિ ન વપ્પીયતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘વનપત્થન્તિ દૂરાનમેતં સેનાસનાનં અધિવચન’’ન્તિ ‘‘વનપત્થન્તિ વનસણ્ડાનમેતં સેનાસનાનં, વનપત્થન્તિ ભીસનકાનમેતં, વનપત્થન્તિ સલોમહંસાનમેતં, વનપત્થન્તિ પરિયન્તાનમેતં વનપત્થન્તિ ન મનુસ્સૂપચારાનમેતં સેનાસનાનં અધિવચન’’ન્તિ (વિભ. ૫૩૧). તેન વુત્તં ‘‘ગામૂપચારતો મુત્તાની’’તિઆદિ. પન્તાનીતિ પરિયન્તાનિ અતિદૂરાનિ. તેનાહ ‘‘દૂરતરાની’’તિઆદિ. વિહારૂપચારેનાતિ વિહારસ્સ ઉપચારપ્પદેસેન. અદ્ધિકજનસ્સાતિ મગ્ગગામિનો જનસ્સ. મન્દસદ્દાનીતિ ઉચ્ચાસદ્દમહાસદ્દાભાવતો તનુસદ્દાનિ. મનુસ્સેહિ સમાગમ્મ એકજ્ઝં પવત્તિતસદ્દો નિગ્ઘોસો, તસ્સ યસ્મા અત્થો દુબ્બિભાવિતો હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘અવિભાવિતત્થેન નિગ્ઘોસેના’’તિ. વિગતવાતાનીતિ વિગતસદ્દાનિ. ‘‘રહસ્સ કરણસ્સ યુત્તાની’’તિ ઇમિનાપિ તેસં ઠાનાનં અરઞ્ઞલક્ખણયુત્તતં, જનવિવિત્તતં, વનવિવિત્તમેવ ચ વિભાવેતિ, તથા ‘‘એકીભાવસ્સ અનુરૂપાની’’તિ ઇમિના.

૫૩. કેનાતિ હેતુમ્હિ, સહયોગે ચ કરણવચનન્તિ આહ ‘‘કેન કારણેન કેન પુગ્ગલેન સદ્ધિ’’ન્તિ. એકોપિ હિ વિભત્તિનિદ્દેસો અનેકત્થવિભાવનો હોતિ, તથા તદ્ધિતત્થપદસમાહારેતિ.

સંસન્દનન્તિ આલાપસલ્લાપવસેન કથાસંસન્દનં. ઞાણબ્યત્તભાવન્તિ બ્યત્તઞાણભાવં, સો પન પરસ્સ વચને ઉત્તરદાનવસેન, પરેન વા વુત્તઉત્તરે પચ્ચુત્તરદાનવસેન સિયાતિ આહ ‘‘ઉત્તરપચ્ચુત્તરનયેના’’તિ. યો હિ પરસ્સ વચનં તિપુક્ખલેન નયેન રૂપેતિ, તથા પરસ્સ રૂપનવચનં જાતિભાવં આપાદેતિ, તસ્સ તાદિસં વચનસભાવં ઞાણવેય્યત્તિયં વિભાવેતિ પાકટં કરોતીતિ. સુઞ્ઞાગારેસુ નટ્ઠાતિ સુઞ્ઞાગારેસુ નિવાસેસુ નટ્ઠા વિનટ્ઠા અભાવં ગતા. નાસ્સ પઞ્ઞા નસ્સેય્ય તેહિ તેહિ કતપુચ્છનપટિપુચ્છનનિમિત્તં નાનાપટિભાનુપ્પત્તિયા વિસારમાપન્નં પુચ્છિતં પઞ્હં વિસ્સજ્જેતું અસમત્થતાય. ઓરોધેય્યામાતિ નિરુસ્સાહં વિય કરોન્તા અવરોધેય્યામ, તં પરસ્સ ઓરોધનં વાદજાલેન વિનન્ધનં વિય હોતીતિ આહ ‘‘વિનન્ધેય્યામા’’તિ. તદત્થં તેન તુચ્છકુમ્ભિનિદસ્સનં કતં, તં બ્યતિરેકમુખેન દસ્સેતું ‘‘પૂરિતઘટો હી’’તિઆદિ વુત્તં.

બલં દીપેન્તોતિ અભૂતમેવ અત્તનો ઞાણબલં પકાસેન્તો. અસમ્ભિન્નન્તિ જાતિસમ્ભેદાભાવેન અસમ્ભિન્નં. અઞ્ઞજાતિસમ્ભેદે સતિ અસ્સતરસ્સ અસ્સસ્સ જાતભાવો વિય સીહસ્સપિ સીહથામાભાવો સિયાતિ આહ ‘‘અસમ્ભિન્નકેસરસીહ’’ન્તિ. ઠાનસો વાતિ તઙ્ખણે એવ.

૫૪. ‘‘સુમાગધા નામ નદી’’તિ કેચિ, તં મિચ્છાતિ દસ્સેન્તો ‘‘સુમાગધા નામ પોક્ખરણી’’તિ વત્વા તસ્સા પોક્ખરણિભાવસ્સ સુત્તન્તરે આગતતં દસ્સેતું ‘‘યસ્સા તીરે’’તિઆદિ વુત્તં. મોરાનં નિવાપો એત્થાતિ મોરનિવાપો. બ્યધિકરણાનમ્પિ હિ પદાનં બાહિરત્થસમાસો હોતિયેવ યથા ‘‘ઉરસિલોમો’’તિ. અથ વા નિવુત્થં એત્થાતિ નિવાપો, મોરાનં નિવાપો મોરનિવાપો, મોરાનં નિવાપદિન્નટ્ઠાનં. તેનાહ ‘‘યત્થ મોરાન’’ન્તિઆદિ. યસ્મા નિગ્રોધો તપોજિગુચ્છવાદો, સાસને ચ ભિક્ખૂ અત્તકિલમથાનુયોગં વજ્જેત્વા ભાવનાનુયોગેન પરમસ્સાસપ્પત્તે વિહરન્તે પસ્સતિ, તસ્મા ‘‘કથં નુ ખો સમણો ગોતમો કાયકિલમથેન વિનાવ સાવકે વિનેતી’’તિ સઞ્જાતસન્દેહો ‘‘કો નામ સો’’તિઆદિના ભગવન્તં પુચ્છિ. અસ્સસતિ અનુસઙ્કિતપરિસઙ્કિતો હોતિ એતેનાતિ અસ્સાસો, પીતિસોમનસ્સન્તિ આહ ‘‘અસ્સાસપ્પત્તાતિ તુટ્ઠિપ્પત્તા સોમનસ્સપ્પત્તા’’તિ. અધિકો સેટ્ઠો આસયો નિસ્સયો અજ્ઝાસયોતિ આહ ‘‘ઉત્તમનિસ્સયભૂત’’ન્તિ. આદિભૂતં પુરાતનં સેટ્ઠચરિયં આદિબ્રહ્મચરિયં, લોકુત્તરમગ્ગન્તિ અત્થો. તથા હેસ સબ્બબુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકેહિ તેનેવ આકારેન અધિગતો. તેનાહ ‘‘પુરાણ…પે… અરિયમગ્ગ’’ન્તિ. તથા હિ તં ભગવા ‘‘અદ્દસ પુરાણં મગ્ગં પુરાણમઞ્જસ’’ન્તિ અવોચ. પૂરેત્વા ભાવનાપારિપૂરિવસેન. ‘‘પૂરેત્વા’’તિ વા ઇદં ‘‘અજ્ઝાસયં આદિબ્રહ્મચરિય’’ન્તિ એત્થ પાઠસેસોતિ વદન્તિ. ‘‘અજ્ઝાસયં આદિબ્રહ્મચરિયં પટિજાનન્તિ અસ્સાસપ્પત્તા’’તિ એવં વા એત્થ યોજના.

તપોજિગુચ્છાવાદવણ્ણના

૫૫. પકતા હુત્વા વિચ્છિન્ના વિપ્પકતાતિ આહ ‘‘અનિટ્ઠિતાવ હુત્વા ઠિતા’’તિ.

૫૬. વીરિયેન પાપજિગુચ્છનવાદોતિ લૂખપટિપત્તિસાધનેન વીરિયેન અત્તતણ્હાવિનોદનવસેન પાપકસ્સ જિગુચ્છનવાદો. જિગુચ્છતીતિ જિગુચ્છો, તબ્ભાવો જેગુચ્છં, અધિકં જેગુચ્છં અધિજેગુચ્છં, અતિવિય પાપજિગુચ્છનં, તસ્મિં અધિજેગુચ્છે. કાયદળ્હીબહુલં તપતીતિ તપો, અત્તકિલમથાનુયોગવસેન પવત્તં વીરિયં, તેન કાયદળ્હીબહુલતાનિમિત્તસ્સ પાપસ્સ જિગુચ્છનં, વિરજ્જનમ્પિ તપોજિગુચ્છાતિ આહ ‘‘વીરિયેન પાપજિગુચ્છા’’તિ. ઘાસચ્છાદનસેનાસનતણ્હાવિનોદનમુખેન અત્તસ્નેહવિરજ્જનન્તિ અત્થો. ઉપરિ વુચ્ચમાનેસુ નાનાકારેસુ અચેલકાદિવતેસુ એકજ્ઝં સમાદિન્નાનં પરિસોધનમેવેત્થ પારિપૂરણં, ન સબ્બેસં અનવસેસતો સમાદાનં તસ્સ અસમ્ભવતોતિ આહ ‘‘પરિપુણ્ણાતિ પરિસુદ્ધા’’તિ. પરિસોધનઞ્ચ નેસં સકસમયસિદ્ધેન નયેન પટિપજ્જનમેવ. વિપરિયાયેન અપરિસુદ્ધતા વેદિતબ્બા.

૫૭. ‘‘એકં પઞ્હમ્પિ ન કથેતી’’તિ પઠમં અત્તના પુચ્છિતપઞ્હસ્સ અકથિતત્તા વુત્તં.

તપનિસ્સિતકોતિ અત્તકિલમથાનુયોગસઙ્ખાતં તપં નિસ્સાય સમાદાય વત્તનકો. સીહનાદેતિ સીહનાદસુત્તવણ્ણનાયં. યસ્મા તત્થ વિત્થારિતનયેન વેદિતબ્બાનિ, તસ્મા તસ્સા અત્થપ્પકાસનાય વુત્તનયેનપિ વેદિતબ્બાનિ.

ઉપક્કિલેસવણ્ણના

૫૮. ‘‘સમ્મા આદિયતી’’તિ વત્વા સમ્મા આદિયનઞ્ચસ્સ દળ્હગ્ગાહો એવાતિ આહ ‘‘દળ્હં ગણ્હાતી’’તિ. ‘‘સાસનાવચરેનાપિ દીપેતબ્બ’’ન્તિ વત્વા તં દસ્સેતું ‘‘એકચ્ચો હી’’તિઆદિ વુત્તં, તેન ધુતઙ્ગધરતામત્તેન અત્તમનતા, પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પતા સમ્માપટિપત્તિયા ઉપક્કિલેસોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ, ન યથાવુત્તતપસમાદાનધુતઙ્ગધરતાનં સતિપિ અનિય્યાનિકત્તે સદિસતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

‘‘દુવિધસ્સાપીતિ ‘અત્તમનો હોતિ પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પો’તિ ચ એવં ઉપક્કિલેસભેદેન વુત્તસ્સ દુવિધસ્સાપિ તપસ્સિનો’’તિ કેચિ. યસ્મા પન અટ્ઠકથાયં સાસનિકવસેનાપિ અત્થો દીપિતો, તસ્મા બાહિરકસ્સ, સાસનિકસ્સ ચાતિ એવં દુવિધસ્સાપિ તપસ્સિનોતિ અત્થો વેદિતબ્બો. તથા ચેવ હિ ઉપરિપિ અત્થવણ્ણનં વક્ખતીતિ. એત્તાવતાતિ યદિદં ‘‘કો અઞ્ઞો મયા સદિસો’’તિ એવં અતિમાનસ્સ, અનિટ્ઠિતકિચ્ચસ્સેવ ચ ‘‘અલમેત્તાવતા’’તિ એવં અતિમાનસ્સ ચ ઉપ્પાદનં, એત્તાવતા.

ઉક્કંસતીતિ ઉક્કટ્ઠં કરોતિ. ઉક્ખિપતીતિ અઞ્ઞેસં ઉપરિ ખિપતિ, પગ્ગણ્હાતીતિ અત્થો. પરં સંહારેતીતિ પરં સંહરં નિહીનં કરોતિ. અવક્ખિપતીતિ અધો ખિપતિ, અવમઞ્ઞતીતિ અત્થો.

માનમદકરણેનાતિ માનસઙ્ખાતસ્સ મદસ્સ કરણેન ઉપ્પાદનેન. મુચ્છિતો હોતીતિ મુચ્છાપન્નો હોતિ, સા પન મુચ્છાપત્તિ અભિજ્ઝાસીલબ્બતપરામાસકાયગન્થેહિ ગધિતચિત્તતા, તત્થ ચ અતિલગ્ગભાવોતિ આહ ‘‘ગધિતો અજ્ઝોસન્નો’’તિ. પમજ્જનઞ્ચેત્થ પમજ્જનમેવાતિ આહ ‘‘પમાદમાપજ્જતી’’તિ. કેવલં ધુતઙ્ગસુદ્ધિકો હુત્વા કમ્મટ્ઠાનં અનનુયુઞ્જન્તો તાય એવ ધુતઙ્ગસુદ્ધિકતાય અત્તુક્કંસનાદિવસેન પવત્તેય્યાતિ દસ્સેતું ‘‘સાસને’’તિઆદિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘ધુતઙ્ગમેવ…પે… પચ્ચેતી’’તિ.

૫૯. તેયેવ પચ્ચયા. સુટ્ઠુ કત્વા પટિસઙ્ખરિત્વા લદ્ધાતિ આદરગારવયોગેન સક્કચ્ચં અભિસઙ્ખરિત્વા દાનવસેન ઉપનયવસેન લદ્ધા. વણ્ણભણનન્તિ ગુણકિત્તનં. અસ્સાતિ તપસ્સિનો.

૬૦. વોદાસન્તિ બ્યાસનં, વિભજ્જનન્તિ અત્થો. તં પનેત્થ વિભજ્જનં દ્વિધા ઇચ્છિતન્તિ આહ ‘‘દ્વેભાગં આપજ્જતી’’તિ. દ્વે ભાગે કરોતિ રુચ્ચનારુચ્ચનવસેન. ગેધજાતોતિ સઞ્જાતગેધો. મુચ્છનં નામ સતિવિપ્પવાસેનેવ હોતિ, ન સતિયા સતીતિ આહ ‘‘સમુટ્ઠસ્સતી’’તિ. આદીનવમત્તમ્પીતિ ગધિતાદિભાવેન પરિભોગે આદીનવમત્તમ્પિ ન પસ્સતિ. મત્તઞ્ઞુતાતિ પરિભોગે મત્તઞ્ઞુતા. પચ્ચવેક્ખણપરિભોગમત્તમ્પીતિ પચ્ચવેક્ખણમત્તેન પરિભોગમ્પિ એકવારં પચ્ચવેક્ખિત્વાપિ પરિભુઞ્જનમ્પિ ન કરોતિ.

૬૧. વિચક્કસણ્ઠાનાતિ વિપુલતમચક્કસણ્ઠાના. સબ્બસ્સ ભુઞ્જનતો અયોકૂટસદિસા દન્તા એવ દન્તકૂટં.અપસાદેતીતિ પસાદેતિ. અચેલકાદિવસેનાતિ અચેલકવતાદિવસેન. લૂખાજીવિન્તિ સલ્લેખપટિપત્તિયા લૂખજીવિકં.

૬૨. તપં કરોતીતિ ભાવનામનસિકારલક્ખણં તપં ચરતિ ચરન્તો વિય હોતિ. ચઙ્કમં ઓતરતિ ભાવનં અનુયુઞ્જન્તો વિય. વિહારઙ્ગણં સમ્મજ્જતિ વત્તપટિપત્તિં પૂરેન્તો વિય.

‘‘આદસ્સયમાનો’’તિ વા પાઠો.

કિઞ્ચિ વજ્જન્તિ કિઞ્ચિ કાયિકં વા વાચસિકં વા દોસં. દિટ્ઠિગતન્તિ વિપરીતદસ્સનં. અરુચ્ચમાનન્તિ અત્તનો સિદ્ધન્તે પટિક્ખિત્તભાવેન અરુચ્ચમાનં. રુચ્ચતિ મેતિ ‘‘કપ્પતિ મે’’તિ વદતિ. અનુજાનિતબ્બન્તિ તચ્છાવિપરીતભૂતભાવેન ‘‘એવમેત’’ન્તિ અનુજાનિતબ્બં. સવનમનોહારિતાય ‘‘સાધુ સુટ્ઠૂ’’તિ અનુમોદિતબ્બં.

૬૩. કુજ્ઝનસીલતાય કોધનો. વુત્તલક્ખણો ઉપનાહો એતસ્સ અત્થીતિ ઉપનાહી. એવંભૂતો ચ તંસમઙ્ગી હોતીતિ ‘‘સમન્નાગતો હોતી’’તિ વુત્તં. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ.

અયં પન વિસેસો – ઇસ્સતિ ઉસૂયતીતિ ઉસ્સુકી. સઠનં અસન્તગુણસમ્ભાવનં સઠો, સો એતસ્સ અત્થીતિ સઠો. સન્તદોસપટિચ્છાદનસભાવા માયા, માયા એતસ્સ અત્થીતિ માયાવી. ગરુટ્ઠાનિયાનમ્પિ પણિપાતાકરણલક્ખણં થમ્ભનં થદ્ધં, તમેત્થ અત્થીતિ થદ્ધો. ગુણેહિ સમાનં, અધિકઞ્ચ અતિક્કમિત્વા નિહીનં કત્વા મઞ્ઞનસીલતાય અતિમાની. અસન્તગુણસમ્ભાવનત્થિકતાસઙ્ખાતા પાપા લામકા ઇચ્છા એતસ્સાતિ પાપિચ્છો. મિચ્છા વિપરીતા દિટ્ઠિ એતસ્સાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિકો. ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧૮૭, ૨૦૨, ૪૨૭; ૩.૨૭, ૨૯; ઉદા. ૫૫; મહાનિ. ૨૦; નેત્તિ. ૫૮) એવં અત્તના અત્તાભિનિવિટ્ઠતાય સતા દિટ્ઠિ સન્દિટ્ઠિ, તમેવ પરામસતીતિ સન્દિટ્ઠિપરામાસી. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘સયં દિટ્ઠિ સન્દિટ્ઠી’’તિ વત્થુવસેન અત્થો વુત્તો. આ બાળ્હં વિય ધીયતીતિ આધાનન્તિ આહ ‘‘દળ્હં સુટ્ઠુ ઠપિત’’ન્તિ. યથાગહિતં ગાહં પટિનિસ્સજ્જનસીલો પટિનિસ્સગ્ગી, તપ્પટિક્ખેપેન દુપ્પટિનિસ્સગ્ગી. પટિસેધત્થો હિ અયં દુ-સદ્દો યથા ‘‘દુપ્પઞ્ઞો, (મ. નિ. ૧.૪૪૯) દુસ્સીલો’’તિ (અ. નિ. ૫.૨૧૩; ૧૦.૭૫; પારા. ૧૯૫; ધ. પ. ૩૦૮) ચ.

પરિસુદ્ધપપટિકપ્પત્તકથાવણ્ણના

૬૪. ઇધ નિગ્રોધ તપસ્સીતિ યથાનુક્કન્તં પુરિમપાળિં નિગમનવસેન એકદેસેન દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘એવં ભગવા’’તિઆદિ. ગહિતલદ્ધિન્તિ ‘‘અચેલકાદિભાવો સેય્યો, તેન ચ સંસારસુદ્ધિ હોતી’’તિ એવં ગહિતલદ્ધિં. રક્ખિતં તપન્તિ તાય લદ્ધિયા સમાદિયિત્વા રક્ખિતં અચેલકવતાદિતપં. ‘‘સબ્બમેવ સંકિલિટ્ઠ’’ન્તિ ઇમિના યં વક્ખતિ પરિસુદ્ધપાળિવણ્ણનાયં ‘‘લૂખતપસ્સિનો ચેવ ધુતઙ્ગધરસ્સ ચ વસેન યોજના વેદિતબ્બા’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૬૪), તસ્સ પરિકપ્પિતરૂપસ્સ લૂખસ્સ તપસ્સિનોતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયોતિ દસ્સેતિ. ‘‘પરિસુદ્ધપાળિદસ્સનત્થ’’ન્તિ ચ ઇમિના તિત્થિયાનં વસેન પાળિ યેવેત્થ લબ્ભતિ, ન પન તદત્થોતિ દસ્સેતિ. વુત્તવિપક્ખવસેનાતિ વુત્તસ્સ અત્થસ્સ પટિપક્ખવસેન, પટિક્ખેપવસેનાતિ અત્થો. તસ્મિં ઠાનેતિ હેતુઅત્થે ભુમ્મન્તિ તસ્સ હેતુઅત્થેન કરણવચનેન અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘એવં સો તેના’’તિઆદિમાહ. ઉત્તરિ વાયમમાનોતિ યથાસમાદિન્નેહિ ધુતધમ્મેહિ અપરિતુટ્ઠો, અપરિયોસિતસઙ્કપ્પો ચ હુત્વા ઉપરિ ભાવનાનુયોગવસેન સમ્માવાયામં કરોન્તો.

૬૯. ઇતો પરન્તિ ઇતો યથાવુત્તનયતો પરં. અગ્ગભાવં વા સારભાવં વાતિ તપોજિગુચ્છાય અગ્ગભાવં વા સારભાવં વા અજાનન્તો. ‘‘અયમેવસ્સ અગ્ગભાવો સારભાવો’’તિ મઞ્ઞમાનો ‘‘અગ્ગપ્પત્તા, સારપ્પત્તા ચા’’તિ આહ.

પરિસુદ્ધતચપ્પત્તાદિકથાવણ્ણના

૭૦. યમનં સંયમનં યામો, હિંસાદીનં અકરણવસેન ચતુબ્બિધો યામોવ ચાતુયામો, સો એવ સંવરો, તેન સંવુતો ગુત્તસબ્બદ્વારો ચાતુયામસંવરસંવુતો. તેનાહ ‘‘ચતુબ્બિધેન સંવરેન પિહિતો’’તિ. અતિપાતનં હિંસનન્તિ આહ ‘‘પાણં ન હનતી’’તિ. લોભચિત્તેન ભાવિતં સમ્ભાવિતન્તિ કત્વા ભાવિતં નામ પઞ્ચ કામગુણા. અયઞ્ચ તેસુ તેસંયેવ સમુદાચારો મગ્ગોટ્ઠાપકં વિયાતિ આહ ‘‘તેસં સઞ્ઞાયા’’તિ.

એતન્તિ અભિહરણં, હીનાય અનાવત્તનઞ્ચ. તેનાહ ‘‘સો અભિહરતીતિ આદિલક્ખણ’’ન્તિ. અભિહરતીતિ અભિબુદ્ધિં નેતિ. તેનાહ ‘‘ઉપરૂપરિ વડ્ઢેતી’’તિ. ચક્કવત્તિનાપિ પબ્બજિતસ્સ અભિવાદનાદિ કરીયતેવાતિ પબ્બજ્જા સેટ્ઠા ગુણવિસેસયોગતો, દોસવિરહિતતો ચ, યતો સા પણ્ડિતપઞ્ઞત્તા વુત્તા. ગિહિભાવો પન નિહીનો તદુભયાભાવતોતિ આહ ‘‘હીનાય ગિહિભાવત્થાયા’’તિ.

૭૧. તચપ્પત્તાતિ તચં પત્તા, તચસદિસા હોતીતિ અત્થો.

૭૪. તિત્થિયાનં વસેનાતિ તિત્થિયાનં સમયવસેન. નેસન્તિ તિત્થિયાનં. તન્તિ દિબ્બચક્ખું. સીલસમ્પદાતિ સબ્બાકારસમ્પન્નં ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. તચસારસમ્પત્તિતોતિ તચતપોજિગુચ્છાયાસારસમ્પત્તિતો. વિસેસભાવન્તિ વિસેસસભાવં.

અચેલકપાળિમત્તમ્પીતિ અચેલકપાળિઆગતત્થમત્તમ્પિ નત્થિ, તસ્મા મયં અનસ્સામ વિનટ્ઠાતિ અત્થો. અ-કારો વા નિપાતમત્તં, નસ્સામાતિ વિનસ્સામ. કુતો પરિસુદ્ધપાળીતિ કુતો એવ અમ્હેસુ પરિસુદ્ધપાળિઆગતપટિપત્તિ. એસ નયો સેસેસુપિ. સુતિવસેનાપીતિ સોતપથાગમનમત્તેનાપિ ન જાનામ.

નિગ્રોધસ્સપજ્ઝાયનવણ્ણના

૭૫. અસ્સાતિ સન્ધાનસ્સ ગહપતિસ્સ. કક્ખળન્તિ ફરુસં. દુરાસદવચનન્તિ અવત્તબ્બવચનં. યસ્મા ફરુસવચનં યં ઉદ્દિસ્સ પયુત્તં, તસ્મિં ખમાપિતે ખમાપકસ્સ પટિપાકતિકં હોતિ, તસ્મા ‘‘અયં મયી’’તિઆદિ વુત્તં.

૭૬. બોધત્થાય ધમ્મં દેસેતિ, ન અત્તનો બુદ્ધભાવઘોસનત્થાય. વાદત્થાયાતિ પરવાદભઞ્જનવાદત્થાય. રાગાદિસમનત્થાય ધમ્મં દેસેતિ, ન અન્તેવાસિકમ્યતાય. ઓઘનિત્થરણત્થાયાતિ ચતુરોઘનિત્થરણત્થાય ધમ્મં દેસેતિ સબ્બસો ઓરપારાતિણ્ણમાવહત્તા દેસનાય. સબ્બકિલેસપરિનિબ્બાનત્થાય ધમ્મં દેસેતિ કિલેસાનં લેસેનપિ દેસનાય અપરામટ્ઠભાવતો.

બ્રહ્મચરિયપરિયોસાનાદિવણ્ણના

૭૭. ઇદં સબ્બમ્પીતિ સત્તવસ્સતો પટ્ઠાય યાવ ‘‘સત્તાહ’’ન્તિ પદં, ઇદં સબ્બમ્પિ વચનં. અસઠો પન અમાયાવી ઉજુજાતિકો તિક્ખપઞ્ઞો ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂતિ અધિપ્પાયો. સો હિ તંમુહુત્તેનેવ અરહત્તં પત્તું સક્ખિસ્સતીતિ. વઙ્કવઙ્કોતિ કાયવઙ્કાદીહિપિ વઙ્કેહિ વઙ્કો જિમ્હો કુટિલો. ‘‘સઠં પનાહં અનુસાસિતું ન સક્કોમી’’તિ ન ઇદં ભગવા કિલાસુભાવેનેવ વદતિ, અથ ખો તસ્સ અભાજનભાવેનેવ.

૭૮. પકતિયા આચરિયોતિ યો એવ તુમ્હાકં ઇતો પુબ્બે પકતિયા આચરિયો અહોસિ, સો એવ ઇદાનિપિ પુબ્બાચિણ્ણવસેન આચરિયો હોતુ, ન મયં તુમ્હે અન્તેવાસિકે કાતુકામાતિ અધિપ્પાયો. ન મયં તુમ્હાકં ઉદ્દેસેન અત્થિકા, ધમ્મતન્તિ મેવ પન તુમ્હે ઞાપેતુકામમ્હાતિ અધિપ્પાયો. આજીવતોતિ જીવિકાય વુત્તિતો. અકુસલાતિ કોટ્ઠાસં પત્તાતિ અકુસલાતિ તં તં કોટ્ઠાસતંયેવ ઉપગતા. કિલેસદરથસમ્પયુત્તાતિ કિલેસદરથસહિતા તંસમ્બન્ધનતો. જાતિજરામરણાનં હિતાતિ જાતિજરામરણિયા. સંકિલેસો એત્થ અત્થિ, સંકિલેસે વા નિયુત્તાતિ સંકિલેસિકા. વોદાનં વુચ્ચતિ વિસુદ્ધિ, તસ્સ પચ્ચયભૂતત્તા વોદાનિયા. તથાભૂતા ચેતે વોદાપેન્તીતિ આહ ‘‘સત્તે વોદાપેન્તી’’તિ. સિખાપ્પત્તા પઞ્ઞાય પારિપૂરિવેપુલ્લતા મગ્ગફલવસેનેવ ઇચ્છિતબ્બાતિ આહ ‘‘મગ્ગપઞ્ઞા…પે… વેપુલ્લત’’ન્તિ. ઉભોપિ વા એતાનિ પારિપૂરિવેપુલ્લાનિ. યા હિ તસ્સ પારિપૂરી, સા એવ વેપુલ્લતાતિ. તતોતિ સંકિલેસધમ્મપ્પહાનવોદાનધમ્માભિબુદ્ધિહેતુ.

૭૯. ‘‘યથા મારેના’’તિ નયિદં નિદસ્સનવસેન વુત્તં, અથ ખો તથાભાવકથનમેવાતિ દસ્સેતું ‘‘મારો કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. અથાતિ મારેન તેસં પરિયુટ્ઠાનપ્પત્તિતો પચ્છા અઞ્ઞાસીતિ યોજના. કસ્મા પન ભગવા પગેવ ન અઞ્ઞાસીતિ? અનાવજ્જિતત્તા. મારં પટિબાહિત્વાતિ મારેન તેસુ કતં પરિયુટ્ઠાનં વિધમેત્વા, ન તેસં સતિ પયોજને બુદ્ધાનં દુક્કરં. સોતિ મગ્ગફલુપ્પત્તિહેતુ. તેસં પરિબ્બાજકાનં.

ફુટ્ઠાતિ પરિયુટ્ઠાનવસેન ફુટ્ઠા. યત્રાતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મન્તિ આહ ‘‘યેસૂ’’તિ. અઞ્ઞાણત્થન્તિ આજાનનત્થં, ઉપસગ્ગમત્તઞ્ચેત્થ આ-કારોતિ આહ ‘‘જાનનત્થ’’ન્તિ, વીમંસનત્થન્તિ અત્થો. ચિત્તં નુપ્પન્નન્તિ ‘‘જાનામ તાવસ્સ ધમ્મ’’ન્તિ આજાનનત્થં ‘‘બ્રહ્મચરિયં ચરિસ્સામા’’તિ એકસ્મિં દિવસે એકવારમ્પિ તેસં ચિત્તં નુપ્પન્નં. સત્તાહો પન વુચ્ચમાનો એતેસં કિં કરિસ્સતીતિ યોજના. સત્તાહં પૂરેતુન્તિ સત્તાહં બ્રહ્મચરિયં પૂરેતું, બ્રહ્મચરિયવસેન વા સત્તાહં પૂરેતુન્તિ અત્થો. પરવાદભિન્દનન્તિ પરવાદમદ્દનં. સકવાદસમુસ્સાપનન્તિ સકવાદપગ્ગણ્હનં. વાસનાયાતિ સચ્ચસમ્પટિવેધવાસનાય. નેસન્તિ ચ પકરણવસેન વુત્તં. તદઞ્ઞેસમ્પિ હિ ભગવતો સમ્મુખા, પરમ્પરાય ચ દેવમનુસ્સાનં સુણન્તાનં વાસનાય પચ્ચયો એવાતિ. યં પનેત્થ અત્થતો ન વિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

ઉદુમ્બરિકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના.

૩. ચક્કવત્તિસુત્તવણ્ણના

અત્તદીપસરણતાવણ્ણના

૮૦. ઉત્તાનં વુચ્ચતિ પાકટં, તપ્પટિક્ખેપેન અનુત્તાનં અપાકટં, પટિચ્છન્નં, અપચુરં, દુવિઞ્ઞેય્યઞ્ચ. અનુત્તાનાનં પદાનં વણ્ણના અનુત્તાનપદવણ્ણના. ઉત્તાનપદવણ્ણનાય પયોજનાભાવતો અનુત્તાનગ્ગહણં. ‘‘માતુલા’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગવસેન લદ્ધનામો એકો રુક્ખો, તસ્સા આસન્નપ્પદેસે માપિતત્તા નગરમ્પિ ‘‘માતુલા’’ ત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ. તેન વુત્તં ‘‘માતુલાયન્તિ એવં નામકે નગરે’’તિ. અવિદૂરેતિ તસ્સ નગરસ્સ અવિદૂરે.

કામઞ્ચેત્થ સુત્તે ‘‘ભૂતપુબ્બં, ભિક્ખવે, રાજા દળ્હનેમિ નામ અહોસી’’તિઆદિના અતીતવંસદીપિકા કથા આદિતો પટ્ઠાય આગતા, ‘‘અડ્ઢતેય્યવસ્સસતાયુકાનં મનુસ્સાનં વસ્સસતાયુકા પુત્તા ભવિસ્સન્તી’’તિઆદિના પન સવિસેસં અનાગતત્થપટિસંયુત્તા કથા આગતાતિ વુત્તં ‘‘અનાગતવંસદીપિકાય સુત્તન્તકથાયા’’તિ. અનાગતત્થદીપનઞ્હિ અચ્છરિયં, તત્થાપિ અનાગતસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પટિપત્તિકિત્તનં અચ્છરિયતમં. સમાગમેનાતિ સન્નિપાતેન.

‘‘ભત્તગ્ગં અમનાપ’’ન્તિઆદિ કેવલં તેસં પરિવિતક્કમત્તં. અમનાપન્તિ અમનુઞ્ઞં. બુદ્ધેસુ કતો અપ્પકોપિ અપરાધો અપ્પકો કારો વિય ગરુતરવિપાકોતિ આહ ‘‘બુદ્ધેહિ સદ્ધિં…પે… સદિસં હોતી’’તિ. તત્રાતિ તસ્મિં માતુલનગરસ્સ સમીપે, તસ્સં વા પરિસાયં.

અત્તદીપાતિ એત્થ કામં યો પરો ન હોતિ, સો અત્તાતિ સસન્તાનો ‘‘અત્તા’’તિ વુચ્ચતિ, હિતસુખેસિભાવેન પન અત્તનિબ્બિસેસત્તા ધમ્મો ઇધ ‘‘અત્તા’’તિ અધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘અત્તા નામ લોકિયલોકુત્તરો ધમ્મો’’તિ. દ્વિધા આપો ગતો એત્થાતિ દીપો, ઓઘેન અનજ્ઝોત્થતો ભૂમિભાગો. ઇધ પન કામોઘાદીહિ અનજ્ઝોત્થરણીયત્તા દીપો વિયાતિ દીપો, અત્તા દીપો પતિટ્ઠા એતેસન્તિ અત્તદીપા. તેનાહ ‘‘અત્તાનં દીપ’’ન્તિઆદિ. દીપભાવો ચેત્થ પટિસરણતાતિ આહ ‘‘ઇદં તસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ. અઞ્ઞસરણપટિક્ખેપવચનન્તિ અઞ્ઞસરણભાવપટિક્ખેપવચનં. ઇદઞ્હિ ન અઞ્ઞં સરણં કત્વા વિહરણસ્સેવ પટિક્ખેપવચનં, અથ ખો અઞ્ઞસ્સ સરણસભાવસ્સેવ પટિક્ખેપવચનં તપ્પટિક્ખેપે ચ તેન ઇતરસ્સાપિ પટિક્ખેપસિદ્ધિતો. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. ઇદાનિ તમેવત્થં સુત્તન્તરેન સાધેતું ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિ. યદિ એત્થ પાકતિકો અત્તા ઇચ્છિતો, કથં તસ્સ દીપસરણભાવો, તસ્મા અધિપ્પાયિકો એત્થ અત્તા ભવેય્યાતિ પુચ્છતિ ‘‘કો પનેત્થ અત્તા નામા’’તિ. ઇતરો યથાધિપ્પેતં અત્તાનં દસ્સેન્તો ‘‘લોકિયલોકુત્તરો ધમ્મો’’તિ. દુતિયવારોપિ પઠમવારસ્સેવ પરિયાયભાવેન દેસિતોતિ દસ્સેતું ‘‘તેનાહા’’તિઆદિ વુત્તં.

ગોચરેતિ ભિક્ખૂનં ગોચરટ્ઠાનભૂતે. તેનાહ ‘‘ચરિતું યુત્તટ્ઠાને’’તિ. સકેતિ કથં પનાયં ભિક્ખૂનં સકોતિ આહ ‘‘પેત્તિકે વિસયે’’તિ. પિતિતો સમ્માસમ્બુદ્ધતો આગતત્તા ‘‘અયં તુમ્હાકં ગોચરો’’તિ તેન ઉદ્દિટ્ઠત્તા પેત્તિકે વિસયેતિ. ચરન્તન્તિ સામિઅત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘અયમેવત્થો’’તિ, ચરન્તાનન્તિ ચ અત્થો, તેનાયં વિભત્તિવિપલ્લાસેનપિ વચનવિપલ્લાસેનપીતિ દસ્સેતિ. કિલેસમારસ્સ ઓતારાલાભેનેવ ઇતરમારાનમ્પિ ઓતારાલાભો વેદિતબ્બો. અયં પનત્થોતિ ગોચરે ચરણં સન્ધાયાહ, વત્થુ પન બ્યતિરેકમુખેન આગતં.

સકુણે હન્તીતિ સકુણગ્ઘિ, મહાસેનસકુણો. અજ્ઝપ્પત્તાતિ અભિભવનવસેન પત્તા ઉપગતા. ન મ્યાયન્તિ મે અયં સકુણગ્ઘિ નાલં અભવિસ્સ. નઙ્ગલકટ્ઠકરણન્તિ નઙ્ગલેન કસિતપ્પદેસો. લેડ્ડુટ્ઠાનન્તિ લેડ્ડૂનં ઉટ્ઠપિતટ્ઠાનં. સકે બલેતિ અત્તનો બલહેતુ. અપત્થદ્ધાતિ અવગાળ્હત્થમ્ભા સઞ્જાતત્થમ્ભા. અસ્સરમાનાતિ અવ્હાયન્તી.

મહન્તં લેડ્ડુન્તિ નઙ્ગલેન ભિન્નટ્ઠાને સુક્ખતાય તિખિણસિઙ્ગઅયોઘનસદિસં મહન્તં લેડ્ડું. અભિરુહિત્વાતિ તસ્સ અધોભાગેન અત્તના પવિસિત્વા નિલીનયોગ્ગપ્પદેસં સલ્લક્ખેત્વા તસ્સુપરિ ચઙ્કમન્તો અસ્સરમાનો અટ્ઠાસિ. ‘‘એહિ ખો’’તિઆદિ તસ્સ અસ્સરમાનાકારદસ્સનં. સન્નય્હાતિ વાતગ્ગહણવસેન ઉભો પક્ખે સમં ઠપેત્વા. પચ્ચુપાદીતિ પાવિસિ. તત્થેવાતિ યત્થ પુબ્બે લાપો ઠિતો, તત્થેવ લેડ્ડુમ્હિ. ઉરન્તિ અત્તનો ઉરપ્પદેસં. પચ્ચતાળેસીતિ પતિ અતાળેસિ સારમ્ભવસેન વેગેન ગન્ત્વા પહરણતો વિધારેન્તી પતાળેસિ. આરમ્મણન્તિ પચ્ચયં. ‘‘અવસર’’ન્તિ કેચિ.

‘‘કુસલાન’’ન્તિ એવં પવત્તાય દેસનાય કો અનુસન્ધિ? યથાઅનુસન્ધિ એવ. આદિતો હિ ‘‘અત્તદીપા, ભિક્ખવે, વિહરથા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૮૦) યેવ અત્તધમ્મપરિયાયેન લોકિયલોકુત્તરધમ્મા ગહિતા, તે યેવેત્થ કુસલગ્ગહણેન ગહિતાતિ. અનવજ્જલક્ખણાનન્તિ અવજ્જપટિપક્ખસભાવાનં. ‘‘અવજ્જરહિતસભાવાન’’ન્તિ કેચિ. તત્થ પુરિમે અત્થવિકપ્પે વિપાકધમ્મધમ્મા એવ ગહિતા, દુતિયે પન વિપાકધમ્માપિ. યદિ એવં, કથં તેસં સમાદાય વત્તનન્તિ? ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં ‘‘વિપાકધમ્મા સીલાદિ વિય સમાદાય વત્તિતબ્બા’’તિ. સમાદાનન્તિ પન અત્તનો સન્તાને સમ્મા આદાનં પચ્ચયવસેન પવત્તિ યેવાતિ દટ્ઠબ્બં. વિપાકધમ્મા હિ પચ્ચયવિસેસેહિ સત્તસન્તાને સમ્મદેવ આહિતા આયુઆદિસમ્પત્તિવિસેસભૂતા ઉપરૂપરિકુસલવિસેસુપ્પત્તિયા ઉપનિસ્સયા હોન્તીતિ વદન્તિ. પુઞ્ઞં પવડ્ઢતીતિ એત્થ પુઞ્ઞન્તિ ઉત્તરપદલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘પુઞ્ઞફલં વડ્ઢતી’’તિ. પુઞ્ઞફલન્તિ ચ એકદેસસરૂપેકસેસેન વુત્તં ‘‘પુઞ્ઞઞ્ચ પુઞ્ઞફલઞ્ચ પુઞ્ઞફલ’’ન્તિ આહ ‘‘ઉપરૂપરિ પુઞ્ઞમ્પિ પુઞ્ઞવિપાકોપિ વેદિતબ્બો’’તિ.

‘‘માતાપિતૂન’’ન્તિઆદિ નિદસ્સનમત્તં, તસ્મા અઞ્ઞમ્પિ એવરૂપં હેતૂપનિસ્સયં કુસલં દટ્ઠબ્બં. સિનેહવસેનાતિ ઉપનિસ્સયભૂતસ્સ સિનેહસ્સ વસેન, ન સમ્પયુત્તસ્સ. ન હિ સિનેહસમ્પયુત્તં નામ કુસલં અત્થિ. મુદુમદ્દવચિત્તન્તિ મેત્તાવસેન અતિવિય મદ્દવન્તં ચિત્તં. યથા મત્થકપ્પત્તં વટ્ટગામિકુસલં દસ્સેતું ‘‘માતાપિતૂનં …પે… મુદુમદ્દવચિત્ત’’ન્તિ વુત્તં, એવં મત્થકપ્પત્તમેવ વિવટ્ટગામિકુસલં દસ્સેતું ‘‘ચત્તારો સતિ…પે… બોધિપક્ખિયધમ્મા’’તિ વુત્તં. તદઞ્ઞેપિ પન દાનસીલાદિધમ્મા વટ્ટસ્સ ઉપનિસ્સયભૂતા વટ્ટગામિકુસલં વિવટ્ટસ્સ ઉપનિસ્સયભૂતા વિવટ્ટગામિકુસલન્તિ વેદિતબ્બા. પરિયોસાનન્તિ ફલવિસેસાવહતાય ફલદાય કોટિ સિખાપ્પત્તિ, દેવલોકે ચ પવત્તિસિરિવિભવોતિ પરિયોસાનં ‘‘મનુસ્સલોકે’’તિ વિસેસિતં, મનુસ્સલોકવસેનેવ ચાયં દેસના આગતાતિ. મગ્ગફલનિબ્બાનસમ્પત્તિ પરિયોસાનન્તિ યોજના. વિવટ્ટગામિકુસલસ્સ વિપાકં સુત્તપરિયોસાને દસ્સિસ્સતિ ‘‘અથ ખો, ભિક્ખવે, સઙ્ખો નામ રાજા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૧૦૮).

દળ્હનેમિચક્કવત્તિરાજકથાવણ્ણના

૮૧. ઇધાતિ ઇમસ્મિં ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માન’’ન્તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૧૧૦) સુત્તદેસનાય આરદ્ધટ્ઠાને વટ્ટવિવટ્ટગામિભાવેન સાધારણે કુસલગ્ગહણે. તત્થ વટ્ટગામિકુસલાનુસન્ધિવસેન ‘‘ભૂતપુબ્બં ભિક્ખવે’’તિ દેસનં આરભિ, આરભન્તો ચ દેસિયમાનમત્તં. ધમ્મપટિગ્ગાહકાનં ભિક્ખૂનં સઙ્ખેપતો એવં દીપેત્વા આરભીતિ દસ્સેતું ‘‘ભિક્ખવે’’તિઆદિ વુત્તં, પઠમં તથા અદીપેન્તોપિ ભગવા અત્થતો દીપેતિ વિયાતિ અધિપ્પાયો.

૮૨. ઈસકમ્પીતિ અપ્પમત્તકમ્પિ. અવસક્કિતન્તિ ઓગતભટ્ઠં. નેમિઅભિમુખન્તિ નેમિપ્પદેસસ્સ સમ્મુખા. બન્ધિંસુ ચક્કરતનસ્સ ઓસક્કિતાનોસક્કિતભાવં જાનિતું. તદેતન્તિ યથાવુત્તટ્ઠાના ચવનં. અતિબલવદોસેતિ રઞ્ઞો બલવતિ અનત્થે ઉપટ્ઠિતે સતિ.

અપ્પમત્તોતિ રઞ્ઞો આણાય પમાદં અકરોન્તો.

એકસમુદ્દપરિયન્તમેવાતિ જમ્બુદીપમેવ સન્ધાય વદતિ. સો ઉત્તરતો અસ્સકણ્ણપબ્બતેન પરિચ્છિન્નં હુત્વા અત્તાનં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતએકસમુદ્દપરિયન્તો. પુઞ્ઞિદ્ધિવસેનાતિ ચક્કવત્તિભાવાવહાય પુઞ્ઞિદ્ધિયા વસેન.

૮૩. એવં કત્વાતિ કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદેત્વા. સુકતં કમ્મન્તિ દસકુસલકમ્મપથમેવ વદતિ.

‘‘દસવિધં, દ્વાદસવિધ’’ન્તિ ચ વુત્તવિભાગો પરતો આગમિસ્સતિ. પૂરેન્તેનેવાતિ પૂરેત્વા ઠિતેનેવ. નિદ્દોસેતિ ચક્કવત્તિવત્તસ્સ પટિપક્ખભૂતાનં દોસાનં અપગમને નિદ્દોસે. ચક્કવત્તીનં વત્તેતિ ચક્કવત્તિરાજૂહિ વત્તિતબ્બવત્તે. ભાવિનિ ભૂતે વિય હિ ઉપચારો યથા ‘‘અગમા રાજગહં બુદ્ધો’’તિ (સુ. નિ. ૪૧૦). અધિગતચક્કવત્તિભાવાપિ હિ તે તત્થ વત્તન્તેવાતિ તથા વુત્તં.

ચક્કવત્તિઅરિયવત્તવણ્ણના

૮૪. અઞ્ઞથા વત્તિતું અદેન્તો સો ધમ્મો અધિટ્ઠાનં એતસ્સાતિ તદધિટ્ઠાનં, તેન તદધિટ્ઠાનેન ચેતસા. સક્કરોન્તોતિ આદરકિરિયાવસેન કરોન્તો. તેનાહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. ગરું કરોન્તોતિ પાસાણચ્છત્તં વિય ગરુકરણવસેન ગરું કરોન્તો. તેનેવાહ ‘‘તસ્મિં ગારવુપ્પત્તિયા’’તિ. માનેન્તોતિ સમ્ભાવનાવસેન મનેન પિયાયન્તો. તેનાહ ‘‘તમેવા’’તિઆદિ. એવં પૂજયતો અપચાયતો એવઞ્ચ યથાવુત્તસક્કારાદિસમ્ભવોતિ તં દસ્સેતું ‘‘તં અપદિસિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ધમ્માધિપતિભૂતો આગતભાવેના’’તિ ઇમિના યથાવુત્તધમ્મસ્સ જેટ્ઠકભાવેન પુરિમપુરિમતરઅત્તભાવેસુ સક્કચ્ચ સમુપચિતભાવં દસ્સેતિ. ‘‘ધમ્મવસેનેવ સબ્બકિરિયાનં કરણેના’’તિ એતેન ઠાનનિસજ્જાદીસુ યથાવુત્તધમ્મનિન્નપોણપબ્ભારભાવં દસ્સેતિ. અસ્સાતિ રક્ખાવરણગુત્તિયા. પરં રક્ખન્તો અઞ્ઞં દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅનત્થતો રક્ખન્તો તેનેવ પરત્થસાધનેન ખન્તિઆદિગુણેન અત્તાનં તતો એવ રક્ખતિ. મેત્તચિત્તતાતિ મેત્તચિત્તતાય. નિવાસનપારુપનગેહાદીનં સીતુણ્હાદિપટિબાહનેન આવરણં. અન્તો જનસ્મિન્તિ અબ્ભન્તરભૂતે પુત્તદારાદિજને.

‘‘સીલસંવરે પતિટ્ઠાપેહી’’તિ ઇમિના રક્ખં દસ્સેતિ, ‘‘વત્થગન્ધમાલાદીનિ દેહી’’તિ ઇમિના આવરણં, ઇતરેન ગુત્તિં. ભત્તવેતનસમ્પદાનેનપીતિ પિ-સદ્દેન સીલસંવરે પતિટ્ઠાપનાદીનિ સમ્પિણ્ડેતિ. એસેવ નયો ઇતો પરેસુપિ પિ-સદ્દગ્ગહણેસુ. નિગમો નિવાસો એતેસન્તિ નેગમા, એવં જાનપદાતિ આહ ‘‘નિગમવાસિનો’’તિઆદિ.

નવવિધા માનમદાતિ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૪.૧૦૮; ધ. સ. ૧૧૨૧; વિભ. ૮૬૬; મહાનિ. ૨૧, ૧૭૮) નયપ્પવત્તિયા નવવિધા માનસઙ્ખાતા મદા. માનો એવ હેત્થ પમજ્જનાકારેન પવત્તિયા માનમદો. સોભને કાયિકવાચસિકકમ્મે રતોતિ સૂરતો ઉ-કારસ્સ દીઘં કત્વા, તસ્સ ભાવો સોરચ્ચં, કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો, સબ્બં વા કાયવચીસુચરિતં. સુટ્ઠુ ઓરતોતિ સોરતો, તસ્સ ભાવો સોરચ્ચં, યથાવુત્તમેવ સુચરિતં. રાગાદીનન્તિ રાગદોસમોહમાનાદીનં. દમનાદીહીતિ દમનસમનપરિનિબ્બાપનેહિ. એકમત્તાનન્તિ એકં ચિત્તં, એકચ્ચં અત્તનો ચિત્તન્તિ અત્થો. રાગાદીનઞ્હિ પુબ્બભાગિયં દમનાદિપચ્ચેકં ઇચ્છિતબ્બં, ન મગ્ગક્ખણે વિય એકજ્ઝં પટિસઙ્ખાનમુખેન પજહનતો. એકમત્તાનન્તિ વા વિવેકવસેન એકં એકાકિનં અત્તાનં. કાલે કાલેતિ તેસં સન્તિકં ઉપસઙ્કમિતબ્બે કાલે કાલે.

ઇધ ઠત્વાતિ ‘‘ઇદં ખો, તાત, ત’’ન્તિ એવં નિગમનવસેન વુત્તટ્ઠાને ઠત્વા. વત્તન્તિ અરિયચક્કવત્તિવત્તં. સમાનેતબ્બન્તિ ‘‘દસવિધં, દ્વાદસવિધ’’ન્તિ ચ હેટ્ઠા વુત્તગણનાય ચ સમાનં કાતબ્બં અનૂનં અનધિકં કત્વા દસ્સેતબ્બં. અધમ્મરાગસ્સાતિ અયુત્તટ્ઠાને રાગસ્સ. વિસમલોભસ્સાતિ યુત્તટ્ઠાનેપિ અતિવિય બલવભાવેન પવત્તલોભસ્સ.

ચક્કરતનપાતુભાવવણ્ણના

૮૫. વત્તમાનસ્સાતિ પરિપુણ્ણે ચક્કવત્તિવત્તે વત્તમાનસ્સ, નો અપરિપુણ્ણેતિ આહ ‘‘પૂરેત્વા વત્તમાનસ્સા’’તિ. કિત્તાવતા પનસ્સ પારિપૂરી હોતીતિ? તત્થ ‘‘કતાધિકારસ્સ તાવ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન દ્વાદસહિપિ સંવચ્છરેહિ પૂરતિ, પઞ્ચવીસતિયા, પઞ્ઞાસાય વા સંવચ્છરેહિ. અયઞ્ચ ભેદો ધમ્મચ્છન્દસ્સપિ તિક્ખમજ્ઝમુદુતાવસેન, ઇતરસ્સ તતો ભિય્યોપી’’તિ વદન્તિ.

દુતિયાદિચક્કવત્તિકથાવણ્ણના

૯૦. અત્તનો મતિયાતિ પરમ્પરાગતં પુરાણં તન્તિં પવેણિં લઙ્ઘિત્વા અત્તનો ઇચ્છિતાકારેન. તેનાહ ‘‘પોરાણક’’ન્તિઆદિ.

ન પબ્બન્તીતિ સમિદ્ધિયા ન પૂરેન્તિ, ફીતા ન હોન્તીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ન વડ્ઢન્તી’’તિ. તથા ચાહ ‘‘કત્થચિ સુઞ્ઞા હોન્તી’’તિ. તત્થ તત્થ રાજકિચ્ચે રઞ્ઞા અમા સહ વત્તન્તીતિ અમચ્ચા, યેહિ વિના રાજકિચ્ચં નપ્પવત્તતિ. પરમ્પરાગતા હુત્વા રઞ્ઞો પરિસાય ભવાતિ પારિસજ્જા. તેનાહ ‘‘પરિસાવચરા’’તિ. તસ્મિં ઠાનન્તરે ઠપિતા હુત્વા રઞ્ઞો આયં, વયઞ્ચ યાથાવતો ગણેન્તીતિ ગણકા. જાતિકુલસુતાચારાદિવસેન પુથુત્તં ગતત્તા મહતી મત્તા એતેસન્તિ મહામત્તા, તે પન મહાનુભાવા અમચ્ચા એવાતિ આહ ‘‘મહાઅમચ્ચા’’તિ. યે રઞ્ઞો હત્થાનીકાદીસુ અવટ્ઠિતા, તે અનીકટ્ઠાતિ આહ ‘‘હત્થિઆચરિયાદયો’’તિ. મન્તં પઞ્ઞં અસિતા હુત્વા જીવન્તીતિ મન્તસ્સાજીવિનો, મતિસજીવાતિ અત્થો, યે તત્થ તત્થ રાજકિચ્ચે ઉપદેસદાયિનો. તેનાહ ‘‘મન્તા વુચ્ચતિ પઞ્ઞા’’તિઆદિ.

આયુવણ્ણાદિપરિહાનિકથાવણ્ણના

૯૧. બલવલોભત્તાતિ ‘‘ઇમસ્મિં લોકે ઇદાનિ દલિદ્દમનુસ્સા નામ બહૂ, તેસં સબ્બેસં ધને અનુપ્પદિયમાને મય્હં કોસસ્સ પરિક્ખયો હોતી’’તિ એવં ઉપ્પન્નબલવલોભત્તા. ઉપરૂપરિભૂમીસૂતિ છકામસગ્ગસઙ્ખાતાસુ ઉપરૂપરિકામભૂમીસુ. કમ્મસ્સ ફલં અગ્ગં નામ, તં પનેત્થ ઉદ્ધગામીતિ આહ ‘‘ઉદ્ધં અગ્ગં અસ્સા’’તિ. સગ્ગે નિયુત્તા, સગ્ગપ્પયોજનાતિ વા સોવગ્ગિકા. દસન્નં વિસેસાનન્તિ દિબ્બઆયુવણ્ણયસસુખઆધિપતેય્યાનઞ્ચેવ દિબ્બરૂપાદીનઞ્ચ ફલવિસેસાનં. વણ્ણગ્ગહણેન ચેત્થ સકો અત્તભાવવણ્ણો ગહિતો, રૂપગ્ગહણેન બહિદ્ધા રૂપારમ્મણં.

૯૨. સુટ્ઠુ નિસિદ્ધન્તિ યથાયં ઇમિના અત્તભાવેન અદિન્નં આદાતું ન સક્કોતિ, એવં સમ્મદેવ તતો નિસેધિતં કત્વા. મૂલહતન્તિ જીવિતા વોરોપનેન મૂલે એવ હતં.

૯૬. રાગવસેન ચરણં ચરિત્તં, ચરિત્તમેવ ચારિત્તં, મેથુનન્તિ અધિપ્પાયો, તં પન ‘‘પરેસં દારેસૂ’’તિ વુત્તત્તા ‘‘મિચ્છાચાર’’ન્તિ આહ.

૧૦૦. પચ્ચનીકદિટ્ઠીતિ ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિકાય (મ. નિ. ૧.૪૪૧; ૨.૯૪; વિભ. ૭૯૩) સમ્માદિટ્ઠિયા પટિપક્ખભૂતા દિટ્ઠિ.

૧૦૧. માતુચ્છાદિકા ઉપરિ સયમેવ વક્ખતિ. અતિબલવલોભોતિ અતિવિય બલવા બહલકિલેસો, યેન અકાલે, અદેસે ચ પવત્તતિ. મિચ્છાધમ્મોતિ મિચ્છા વિપરીતો અવિસભાગવત્થુકો લોભધમ્મો. તેનાહ ‘‘પુરિસાન’’ન્તિઆદિ.

તસ્સ ભાવોતિ યેન મેત્તાકરુણાપુબ્બઙ્ગમેન ચિત્તેન પુગ્ગલો ‘‘મત્તેય્યો’’તિ વુચ્ચતિ, સો તસ્સ યથાવુત્તચિત્તુપ્પાદો, તંસમુટ્ઠાના ચ કિરિયા મત્તેય્યતા. તેનાહ ‘‘માતરિ સમ્મા પટિપત્તિયા એતં નામ’’ન્તિ. યા સમ્મા પજ્જિતબ્બે સમ્મા અપ્પટિપત્તિ, સોપિ દોસો અગારવકિરિયાદિભાવતો. વિપ્પટિપત્તિયં પન વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ આહ ‘‘તસ્સા અભાવો ચેવ તપ્પટિપક્ખતા ચ અમત્તેય્યતા’’તિ. કુલે જેટ્ઠાનન્તિ અત્તનો કુલે વુદ્ધાનં મહાપિતુચૂળપિતુજેટ્ઠકભાતિકાદીનં.

દસવસ્સાયુકસમયવણ્ણના

૧૦૩. ‘‘ય’’ન્તિ ઇમિના સમયો આમટ્ઠો, ભુમ્મત્થે ચેતં પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘યસ્મિં સમયે’’તિ. અલં પતિનોતિ અલંપતેય્યા. તસ્સા પરિયત્તતા ભરિયાભાવેનાતિ આહ ‘‘દાતું યુત્તા’’તિ. અગ્ગરસાનીતિ મધુરભાવેન, ભેસજ્જભાવેન ચ અગ્ગભૂતરસાનિ.

દિપ્પિસ્સન્તીતિ પટિપક્ખભાવેન સમુજ્જલિસ્સન્તિ. તેનાહ ‘‘કુસલન્તિપિ ન ભવિસ્સતી’’તિ. અહો પુરિસોતિ માતાદીસુપિ ઈદિસો, અઞ્ઞેસં કેસં કિં વિસ્સજ્જેસ્સતિ, અહો તેજવપુરિસોતિ.

ગેહે માતુગામં વિયાતિ અત્તનો ગેહે દાસિભરિયાભૂતમાતુગામં વિય. મિસ્સીભાવન્તિ માતાદીસુ ભરિયાય વિય ચારિત્તસઙ્કરં.

બલવકોપોતિ હન્તુકામતાવસેન ઉપ્પત્તિયા બલવકોપો. આઘાતેતીતિ આહનતિ, અત્તનો કક્ખળફરુસભાવેન ચિત્તં વિબાધતીતિ અત્થો. નિસ્સયદહનરસો હિ દોસો. બ્યાપાદેતીતિ વિનાસેતિ, મનોપદૂસનતો મનસ્સ પકોપનતો. તિબ્બન્તિ તિક્ખં, સા પનસ્સ તિક્ખતા સરીરે અવહન્તેપિ સિનેહવત્થું લઙ્ઘિત્વાપિ પવત્તિયા વેદિતબ્બાતિ આહ ‘‘પિયમાનસ્સપી’’તિઆદિ.

૧૦૪. કપ્પવિનાસો કપ્પો ઉત્તરપદલોપેન, અન્તરાવ કપ્પો અન્તરકપ્પો. તણ્હાદિભેદો કપ્પો એતસ્સ અત્થીતિ કપ્પો, સત્તલોકોતિ આહ ‘‘અન્તરાવ લોકવિનાસો’’તિ. સ્વાયં અન્તરકપ્પો કતિવિધો, કથઞ્ચસ્સ સમ્ભવો, કિં ગતિકોતિ અન્તોગધં ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘અન્તરકપ્પો ચ નામા’’તિઆદિ. લોભુસ્સદાયાતિ લોભાધિકાય પજાય વત્તમાનાય.