૮. સિઙ્ગાલસુત્તવણ્ણના

નિદાનવણ્ણના

૨૪૨. પાકારેન પરિક્ખિત્તન્તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધો. ગોપુરટ્ટાલકયુત્તન્તિ દ્વારપાસાદેન ચેવ તત્થ તત્થ પાકારમત્થકે પતિટ્ઠાપિતઅટ્ટાલકેહિ ચ યુત્તં. વેળૂહિ પરિક્ખિત્તત્તા, અબ્ભન્તરે પુપ્ફૂપગફલૂપગરુક્ખસઞ્છન્નત્તા ચ નીલોભાસં. છાયૂદકસમ્પત્તિયા, ભૂમિભાગસમ્પત્તિયા ચ મનોરમં.

કાળકવેસેનાતિ કલન્દકરૂપેન. નિવાપન્તિ ભોજનં. તન્તિ ઉય્યાનં.

‘‘ખો પના’’તિ વચનાલઙ્કારમત્તમેતન્તિ તેન સમયેનાતિ અત્થવચનં યુત્તં. ગહપતિ મહાસાલોતિ ગહપતિભૂતો મહાસારો, ર-કારસ્સ લ-કારં કત્વા અયં નિદ્દેસો. વિભવસમ્પત્તિયા મહાસારપ્પત્તો કુટુમ્બિકો. ‘‘પુત્તો પનસ્સ અસ્સદ્ધો’’તિઆદિ અટ્ઠુપ્પત્તિકો યં સુત્તનિક્ખેપોતિ તં અટ્ઠુપ્પત્તિં દસ્સેતું આરદ્ધં. કમ્મફલસદ્ધાય અભાવેન અસ્સદ્ધો. રતનત્તયે પસાદાભાવેન અપ્પસન્નો. એવમાહાતિ એવં ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન વદતિ.

યાવજીવં અનુસ્સરણીયા હોતિ હિતેસિતાય વુત્તા પચ્છિમા વાચાતિ અધિપ્પાયેન. પુથુદિસાતિ વિસું વિસું દિસા, તા પન અનેકાતિ આહ ‘‘બહુદિસા’’તિ.

૨૪૩. ‘‘ન તાવ પવિટ્ઠો’’તિઆદીસુ વત્તબ્બં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. ન ઇદાનેવાતિ ન ઇમાય એવ વેલાય. કિં ચરહીતિ આહ ‘‘પચ્ચૂસસમયેપી’’તિઆદિ. ગિહિવિનયન્તિ ગિહીનં ગહટ્ઠાનં વિનયતન્તિભૂતં ‘‘ગિહિના એવં વત્તિતબ્બ’’ન્તિ ગહટ્ઠાચારસ્સ ગહટ્ઠવત્તસ્સ અનવસેસતો ઇમસ્મિં સુત્તે સવિસેસં કત્વા વુત્તત્તા. તથેવાતિ યથા બુદ્ધચક્ખુના દિટ્ઠં, તથેવ પસ્સિ. નમસ્સતિ વત્તવસેન કત્તબ્બન્તિ ગહેત્વા ઠિતત્તા.

છદિસાદિવણ્ણના

૨૪૪. વચનં સુત્વાવ ચિન્તેસિ બુદ્ધાનુભાવેન અત્તસમ્માપણિધાનનિમિત્તેન પુઞ્ઞબલેન ચ ચોદિયમાનો. ન કિર તા એતાતિ તા છ દિસા એતા ઇદાનિ મયા નમસ્સિયમાના પુરત્થિમાદિકા ન હોન્તિ કિરાતિ. નિપાતમત્તન્તિ અનત્થકભાવં તસ્સ વદતિ. પુચ્છાપદન્તિ પુચ્છાવચનં.

ભગવા ગહપતિપુત્તેન નમસ્સિતબ્બા છ દિસા પુચ્છિતો દેસનાકુસલતાય આદિતો એવ તા અકથેત્વા તસ્સ તાવ પટિપત્તિયા નં ભાજનભૂતં કાતું વજ્જનીયવજ્જનત્થઞ્ચેવ સેવિતબ્બસેવનત્થઞ્ચ ઓવાદં દેન્તો ‘‘યતો ખો ગહપતિપુત્તા’’તિઆદિના દેસનં આરભિ. તત્થ કમ્મકિલેસાતિ કમ્મભૂતા સંકિલેસા. કિલિસ્સન્તીતિ કિલિટ્ઠા મલીના વિય ઠિતા, ઉપતાપિતા ચ હોન્તીતિ અત્થો. તસ્માતિ કિલિસ્સનનિમિત્તત્તા. યદિપિ સુરાપાનં પઞ્ચવેરભાવેન ઉપાસકેહિ પરિવજ્જનીયં, તસ્સ પન અપાયમુખભાવેન પરતો વત્તુકામતાય પાણાતિપાતાદિકે એવ સન્ધાય ‘‘ચત્તારો’’તિ વુત્તં, ન ‘‘પઞ્ચા’’તિ. ‘‘વિસું અકમ્મપથભાવતો ચા’’તિ અપરે. ‘‘સુરાપાનમ્પિ ‘સુરામેરયપાનં, ભિક્ખવે, આસેવિતં ભાવિતં બહુલીકતં નિરયસંવત્તનિક’ન્તિઆદિ (અ. નિ. ૮.૪૦) વચનતો વિસું કમ્મપથભાવેન આગતં. તથા હિ તં દુચ્ચરિતકમ્મં હુત્વા દુગ્ગતિગામિપિટ્ઠિવત્તકભાવેન નિયત’’ન્તિ કેચિ, તેસં મતેન એકાદસ કમ્મપથા સિયું. તસ્મા યથાવુત્તેસ્વેવ કમ્મપથેસુ ઉપકારકત્તસભાગત્તવસેન અનુપ્પવેસો દટ્ઠબ્બોતિ ‘‘વિસું અકમ્મપથભાવતો ચા’’તિ સુવુત્તમેતં. સુરાપાનસ્સ ભોગાપાયમુખભાવેન વત્તુકામતાય ‘‘ચત્તારો’’ ત્વેવ અવોચ. તિટ્ઠતિ એત્થ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ઠાનં, હેતૂતિ આહ ‘‘ઠાનેહીતિ કારણેહી’’તિ. અપેન્તિ અપગચ્છન્તિ, અપેતિ વા એતેહીતિ અપાયા, અપાયાનં, અપાયા એવ વા મુખાનિ દ્વારાનીતિ અપાયમુખાનિ. વિનાસમુખાનીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

કિઞ્ચાપિ ‘‘અરિયસાવકસ્સા’’તિ પુબ્બે સાધારણતો વુત્તં, વિસેસતો પન પઠમાય ભૂમિયં ઠિતસ્સેવ વક્ખમાનનયો યુજ્જતીતિ ‘‘સોતિ સો સોતાપન્નો’’તિ વુત્તં. પાપક-સદ્દો નિહીનપરિયાયોતિ ‘‘લામકેહી’’તિ વુત્તં. અપાયદુક્ખં, વટ્ટદુક્ખઞ્ચ પાપેન્તીતિ વા પાપકા, તેહિ પાપકેહિ. છ દિસા પટિચ્છાદેન્તોતિ તેન તેન ભાગેન દિસ્સન્તીતિ ‘‘દિસા’’તિ સઞ્ઞિતે છ ભાગે સત્તે યથા તેહિ સદ્ધિં અત્તનો છિદ્દં ન હોતિ, એવં પટિચ્છાદેન્તો પટિસન્ધારેન્તો. વિજિનનત્થાયાતિ અભિભવનત્થાય. યો હિ દિટ્ઠધમ્મિકં, સમ્પરાયિકઞ્ચ અનત્થં પરિવજ્જનવસેન અભિભવતિ, તતો એવ તદુભયત્થં સમ્પાદેતિ, સો ઉભયલોકવિજયાય પટિપન્નો નામ હોતિ પચ્ચત્થિકનિગ્ગણ્હનતો, સકત્થસમ્પાદનતો ચ. તેનાહ ‘‘અયઞ્ચેવ લોકો’’તિઆદિ. પાણાતિપાતાદીનિ પઞ્ચ વેરાનિ વેરપ્પસવનતો. આરદ્ધો હોતીતિ સંસાધિતો હોતિ, તયિદં સંસાધનં કિત્તિસદ્દેન ઇધ સત્તાનં ચિત્તતોસનેન, વેરાભાવાપાદનેન ચ હોતીતિ આહ ‘‘પરિતોસિતો ચેવ નિપ્ફાદિતો ચા’’તિ. પુન પઞ્ચ વેરાનીતિ પઞ્ચ વેરફલાનિ ઉત્તરપદલોપેન.

કતમસ્સાતિ કતમે અસ્સ. કિલેસસમ્પયુત્તત્તા કિલેસોતિ તંયોગતો તંસદિસં વદતિ યથા ‘‘પીતિસુખં પઠમં ઝાનં, (દી. નિ. ૧.૨૨૬; મ. નિ. ૧.૨૭૧, ૨૮૭, ૨૯૭; સં. નિ. ૨.૧૫૨; અ. નિ. ૪.૧૨૩; ૫.૨૮; પારા. ૧૧; ધ. સ. ૪૯૯; વિભ. ૫૦૮) નીલં વત્થ’’ન્તિ ચ. સમ્પયુત્તતા ચેત્થ તદેકટ્ઠતાય વેદિતબ્બા, ન એકુપ્પાદાદિતાય. એવઞ્ચ કત્વા પાણાતિપાતકમ્મસ્સ દિટ્ઠિમાનલોભાદીહિપિ કિલિટ્ઠતા સિદ્ધા હોતિ, મિચ્છાચારસ્સ દોસાદીહિ કિલિટ્ઠતા. તેનાહ ‘‘સંકિલેસોયેવા’’તિઆદિ. પુબ્બે વુત્તઅત્થવસેન પન સમ્મુખેનપિ નેસં કિલેસપરિયાયો લબ્ભતેવ. એતદત્થપરિદીપકમેવાતિ યો ‘‘પાણાતિપાતો ખો’’તિઆદિના વુત્તો, એતસ્સ અત્થસ્સ પરિદીપકમેવ. યદિ એવં કસ્મા પુન વુત્તન્તિ આહ ‘‘ગાથાબન્ધ’’ન્તિ, તસ્સ અત્થસ્સ સુખગ્ગહણત્થં ભગવા ગાથાબન્ધં અવોચાતિ અધિપ્પાયો.

ચતુઠાનાદિવણ્ણના

૨૪૬. ‘‘પાપકમ્મં કરોતી’’તિ કસ્મા અયં ઉદ્દેસનિદ્દેસો પવત્તોતિ અન્તોલીનચોદનં સન્ધાય ‘‘ઇદં ભગવા’’તિઆદિ વુત્તં. સુક્કપક્ખવસેન હિ ઉદ્દેસો કતો, કણ્હપક્ખવસેન ચ નિદ્દેસો આરદ્ધો. કારકેતિ પાપકમ્મસ્સ કારકે. અકારકો પાકટો હોતિ યથા પટિપજ્જન્તો પાપં કરોતિ નામ, તથા અપ્પટિપજ્જનતો. સંકિલેસધમ્મવિવજ્જનપુબ્બકં વોદાનધમ્મપટિપત્તિઆચિક્ખનં ઇધ દેસનાકોસલ્લં. પઠમતરં કારકં દસ્સેન્તો આહ યથા ‘‘વામં મુઞ્ચ દક્ખિણં ગણ્હા’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૯૮) તથા હિ ભગવા અટ્ઠતિંસ મઙ્ગલાનિ દસ્સેન્તો ‘‘અસેવના ચ બાલાન’’ન્તિ (ખુ. પા. ૫.૩; સુ. નિ. ૨૬૨) વત્વા ‘‘પણ્ડિતાનઞ્ચ સેવના’’તિ (ખુ. પા. ૫.૩; સુ. નિ. ૨૬૨) અવોચ. છન્દાગતિન્તિ એત્થ સન્ધિવસેન સરલોપોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘છન્દેન પેમેન અગતિ’’ન્તિ. છન્દાતિ હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનન્તિ આહ ‘‘છન્દેના’’તિ. છન્દ-સદ્દો ચેત્થ તણ્હાપરિયાયો, ન કુસલચ્છન્દાદિપરિયાયોતિ આહ ‘‘પેમેના’’તિ. પરપદેસૂતિ ‘‘દોસાગતિં ગચ્છન્તો’’તિઆદીસુ વાક્યેસુ. ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના ‘‘દોસેન કોપેના’’તિ એવમાદિ અત્થવચનં અતિદિસતિ. મિત્તોતિ દળ્હમિત્તો, સમ્ભત્તોતિ અત્થો. સન્દિટ્ઠોતિ દિટ્ઠમત્તસહાયો. પકતિવેરવસેનાતિ પકતિયા ઉપ્પન્નવેરવસેન, ચિરકાલાનુબન્ધવિરોધવસેનાતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘તઙ્ખણુપ્પન્નકોધવસેન વા’’તિ. યં વા તં વા અયુત્તં અકારણં વત્વા. વિસમે ચોરાદિકે, વિસમાનિ વા કાયદુચ્ચરિતાદીનિ સમાદાય વત્તનેન નિસ્સિતો વિસમનિસ્સિતો.

છન્દાગતિઆદીનિ ન ગચ્છતિ મગ્ગેનેવ ચતુન્નમ્પિ અગતિગમનાનં પહીનત્તા, અગતિગમનાનીતિ ચ તથાપવત્તા અપાયગમનીયા અકુસલચિત્તુપ્પાદા વેદિતબ્બા અગતિ ગચ્છતિ એતેહીતિ.

યસ્સતિ તેન કિત્તીયતીતિ યસો, થુતિઘોસો. યસ્સતિ તેન પુરેચરાનુચરભાવેન પરિવારીયતીતિ યસો, પરિવારોતિ આહ ‘‘કિત્તિયસોપિ પરિવારયસોપી’’તિ. પરિહાયતીતિ પુબ્બે યો ચ યાવતકે લબ્ભતિ, તતો પરિતો હાયતિ પરિક્ખયં ગચ્છતિ.

છઅપાયમુખાદિવણ્ણના

૨૪૭. પૂવે ભાજને પક્ખિપિત્વા તજ્જં ઉદકં દત્વા મદ્દિત્વા કતા પૂવસુરા. એવં સેસસુરાપિ. કિણ્ણાતિ પન તસ્સા સુરાય બીજં વુચ્ચતિ, યે ‘‘સુરામોદકા’’ તિપિ વુચ્ચન્તિ, તે પક્ખિપિત્વા કતા કિણ્ણપક્ખિત્તા. હરીતકીસાસપાદિનાનાસમ્ભારેહિ સંયોજિતા સમ્ભારસંયુત્તા. મધુકતાલનાળિકેરાદિપુપ્ફરસો ચિરપારિવાસિકો પુપ્ફાસવો. પનસાદિફલરસો ફલાસવો. મુદ્દિકારસો મધ્વાસવો. ઉચ્છુરસો ગુળાસવો. હરીતકામલકકટુકભણ્ડાદિનાનાસમ્ભારાનં રસો ચિરપારિવાસિકો સમ્ભારસંયુત્તો. તં સબ્બમ્પીતિ તં સબ્બં દસવિધમ્પિ. મદકરણવસેન મજ્જં પિવન્તં મદયતીતિ કત્વા. સુરામેરયમજ્જે પમાદટ્ઠાનં સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાનં. અનુ અનુ યોગોતિ પુનપ્પુનં તંસમઙ્ગિતા. તેનાહ ‘‘પુનપ્પુનં કરણ’’ન્તિ, અપરાપરં પવત્તનન્તિ અત્થો. ઉપ્પન્ના ચેવ ભોગા પરિહાયન્તિ પાનબ્યસનેન બ્યસનકરણતો. અનુપ્પન્ના ચ નુપ્પજ્જન્તિ પમત્તસ્સ કમ્મન્તેસુ ઞાયકરણાભાવતો. ભોગાનન્તિ ભુઞ્જિતબ્બટ્ઠેન ‘‘ભોગા’’તિ લદ્ધનામાનં કામગુણાનં. અપાયમુખ-સદ્દસ્સ અત્થો હેટ્ઠા વુત્તો એવ. અવેલાયાતિ અયુત્તવેલાય. યદા વિચરતો અત્થરક્ખાદયો ન હોન્તિ. વિસિખાસુ ચરિયાતિ રચ્છાસુ વિચરણં.

સમજ્જા વુચ્ચતિ મહો, યત્થ નચ્ચાનિપિ પયોજીયન્તિ, તેસં દસ્સનાદિઅત્થં તત્થ અભિરતિવસેન ચરણં ઉપગમનં સમજ્જાભિચરણં. નચ્ચાદિદસ્સનવસેનાતિ નચ્ચાદીનં દસ્સનાદિવસેનાતિ આદિસદ્દલોપો દટ્ઠબ્બો, દસ્સનેન વા સવનમ્પિ ગહિતં વિરૂપેકસેસનયેન. આલોચનસભાવતાય વા પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં સવનકિરિયાયપિ દસ્સનસઙ્ખેપસમ્ભવતો ‘‘દસ્સનવસેન’’ ઇચ્ચેવ વુત્તં. ઇધ ચિત્તાલસિયતા અકારણન્તિ ‘‘કાયાલસિયતા’’તિ વુત્તં. યુત્તપ્પયુત્તતાતિ તપ્પસુતતા અતિરેકતરતાય.

સુરામેરયસ્સ છઆદીનવાદિવણ્ણના

૨૪૮. સયં દટ્ઠબ્બન્તિ સન્દિટ્ઠં. સન્દિટ્ઠમેવ સન્દિટ્ઠિકં, ધનજાનિસદ્દાપેક્ખાય પન ઇત્થિલિઙ્ગવસેન નિદ્દેસો, દિટ્ઠધમ્મિકાતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘ઇધલોકભાવિની’’તિ. સમં, સમ્મા પસ્સિતબ્બાતિ વા સન્દિટ્ઠિકા, પાનસમકાલભાવિનીતિ અત્થો. કલહપ્પવડ્ઢની મિત્તસ્સ કલહે અનાદીનવદસ્સિભાવતો. ખેત્તં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનભાવતો. આયતનન્તિ વા કારણં, આકરો વાતિ અત્થો. પરલોકે અકિત્તિં પાપુણન્તિ અકિત્તિસંવત્તનિયસ્સ કમ્મસ્સ પસવનતો. કોપીનં વા પાકટભાવેન અકત્તબ્બરહસ્સકમ્મં. સુરામદમત્તા ચ પુબ્બે અત્તના કતં તાદિસં કમ્મં અમત્તકાલે છાદેન્તા વિચરિત્વા મત્તકાલે પચ્ચત્થિકાનમ્પિ વિવરન્તિ પાકટં કરોન્તિ, તેન તેસં સા સુરા તસ્સ કોપીનસ્સ નિદંસનતો ‘‘કોપીનનિદંસની’’તિ વુચ્ચતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. કમ્મસ્સકતાપઞ્ઞન્તિ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. ‘‘યં કિઞ્ચિ લોકિયં પઞ્ઞં દુબ્બલં કરોતિયેવા’’તિ હિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. તથા હિ બ્યતિરેકમુખેન તમત્થં પતિટ્ઠપેતું ‘‘મગ્ગપઞ્ઞં પના’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અન્તોમુખમેવ ન પવિસતી’’તિ ઇમિના સુરાય મગ્ગપઞ્ઞાદુબ્બલકરણસ્સ દુરસમુસ્સારિતભાવમાહ. નનુ ચેવં સુરાય તસ્સા પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણે સામત્થિયવિઘાતો અચોદિતો હોતિ અરિયાનં અનુપ્પયોગસ્સેવ ચોદિતત્તાતિ? નયિદં એવં ઉપયોગોપિ નામ સદા તેસં નત્થિ, કુતો કિચ્ચકરણન્તિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ વુત્તત્તા. અથ પન અટ્ઠાનપરિકપ્પવસેનસ્સા કદાચિ સિયા ઉપયોગો, તથાપિ સો તસ્સા દુબ્બલિયં ઈસકમ્પિ કાતું નાલમેવ સમ્મદેવ પટિપક્ખદૂરીભાવેન સુપ્પતિટ્ઠિતભાવતો. તેનાહ ‘‘મગ્ગપઞ્ઞં પન દુબ્બલં કાતું ન સક્કોતી’’તિ. મગ્ગસીસેન ચેત્થ અરિયાનં સબ્બસ્સાપિ લોકિયલોકુત્તરાય પઞ્ઞાય દુબ્બલભાવાપાદાને અસમત્થતા દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બં. પજ્જતિ એતેન ફલન્તિ પદં, કારણં.

૨૪૯. અત્તાપિસ્સ અકાલચારિસ્સ અગુત્તો સરસતો અરક્ખિતો ઉપક્કમતોપિ પરિવજ્જનીયાનં અપરિવજ્જનતો. તેનાહ ‘‘અવેલાય ચરન્તો હી’’તિઆદિ. કણ્ટકાદીનિપીતિ પિ-સદ્દેન સોબ્ભાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. વેરિનોપીતિ પિ-સદ્દેન ચોરાદિકા સઙ્ગય્હન્તિ. પુત્તદારાતિ એત્થ પુત્તગ્ગહણેન પુત્તીપિ ગહિતાતિ આહ ‘‘પુત્તધીતરો’’તિ. બહિ પત્થનન્તિ કામપત્થનાવસેન અન્તોગેહસ્સિતતો નિબદ્ધવત્થુતો બહિદ્ધા પત્થનં કત્વા. અઞ્ઞેહિ કતપાપકમ્મેસૂતિ પરેહિ કતાસુ પાપકિરિયાસુ. સઙ્કિતબ્બો હોતિ અકાલે તત્થ તત્થ ચરણતો. રુહતિ યસ્મિં પદેસે ચોરિકા પવત્તા, તત્થ પરેહિ દિટ્ઠત્તા. વત્તું ન સક્કાતિ ‘‘એત્તકં દુક્ખં, એત્તકં દોમનસ્સ’’ન્તિ પરિચ્છિન્દિત્વા વત્તું ન સક્કા. તં સબ્બમ્પિ વિકાલચારિમ્હિ પુગ્ગલે આહરિતબ્બં તસ્સ ઉપરિ પક્ખિપિતબ્બં હોતિ. કથં? અઞ્ઞસ્મિં પુગ્ગલે તથારૂપે આસઙ્કિતબ્બે અસતિ. ઇતીતિ એવં. સોતિ વિકાલચારી. પુરક્ખતો પુરતો અત્તનો ઉપરિ આસઙ્કન્તે કત્વા ચરતિ.

૨૫૦. નટનાટકાદિનચ્ચન્તિ નટેહિ નાટકેહિ નચ્ચિતબ્બનાટકાદિનચ્ચવિધિ. આદિ-સદ્દેન અવસિટ્ઠં સબ્બં સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘તત્થ ગન્તબ્બં હોતી’’તિ વત્વા તત્થસ્સ ગમનેન યથા અનુપ્પન્નાનં ભોગાનં અનુપ્પાદો, ઉપ્પન્નાનઞ્ચ વિનાસો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘તસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. ગીતન્તિ સરગતં, પકરણગતં, તાળગતં, અપધાનગતન્તિ ગન્ધબ્બસત્થવિહિતં અઞ્ઞમ્પિ સબ્બં ગીતં વેદિતબ્બં. વાદિતન્તિ વીણાવેણુમુદિઙ્ગાદિવાદનં. અક્ખાનન્તિ ભારતયુદ્ધસીતાહરણાદિઅક્ખાનં. પાણિસ્સરન્તિ કંસતાળં, ‘‘પાણિતાળ’’ન્તિપિ વદન્તિ. કુમ્ભથૂનન્તિ ચતુરસ્સઅમ્બણકતાળં. ‘‘કુટભેરિસદ્દો’’તિ કેચિ. ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના ‘‘કસ્મિં ઠાને’’તિઆદિના નચ્ચે વુત્તમત્થં ગીતાદીસુ અતિદિસતિ.

૨૫૧. જયન્તિ જૂતં જિનન્તો. વેરન્તિ જિતેન કીળકપુરિસેન જયનિમિત્તં અત્તનો ઉપરિ વેરં વિરોધં પસવતિ ઉપ્પાદેતિ. તઞ્હિસ્સ વેરપસવનં દસ્સેતું ‘‘જિતં મયા’’તિઆદિ વુત્તં. જિનોતિ જૂતપરાજયાપન્નાય ધનજાનિયા જિનો. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞેન જિતો સમાનો’’તિઆદિ. વિત્તં અનુસોચતીતિ તં જિનં વિત્તં ઉદ્દિસ્સ અનુત્થુનતિ. વિનિચ્છયટ્ઠાનેતિ યસ્મિં કિસ્મિઞ્ચિ અટ્ટવિનિચ્છયટ્ઠાને. સક્ખિપુટ્ઠસ્સાતિ સક્ખિભાવેન પુટ્ઠસ્સ. અક્ખસોણ્ડોતિ અક્ખધુત્તો. જૂતકરોતિ જૂતપમાદટ્ઠાનાનુયુત્તો. ત્વમ્પિ નામ કુલપુત્તોતિ કુલપુત્તો નામ ત્વં, ન મયં તયિ કોલપુત્તિયં ઇદાનિ પસ્સામાતિ અધિપ્પાયો. છિન્નભિન્નકોતિ છિન્નભિન્નહિરોત્તપ્પો, અહિરિકો અનોત્તપ્પીતિ અત્થો. તસ્સ કારણાતિ તસ્સ અત્થાય.

અનિચ્છિતોતિ ન ઇચ્છિતો. પોસિતબ્બા ભવિસ્સતિ જૂતપરાજયેન સબ્બકાલં રિત્તતુચ્છભાવતો.

પાપમિત્તતાય છઆદીનવાદિવણ્ણના

૨૫૨. અક્ખધુત્તાતિ અક્ખેસુ ધુત્તા, અક્ખનિમિત્તં અત્થવિનાસકા. ઇત્થિસોણ્ડાતિ ઇત્થીસુ સોણ્ડા, ઇત્થિસમ્ભોગનિમિત્તં આતપ્પનકા. તથા ભત્તસોણ્ડાદયો વેદિતબ્બા. પિપાસાતિ ઉપરૂપરિ સુરાપિપાસા. તેનાહ ‘‘પાનસોણ્ડા’’તિ. નેકતિકાદયો હેટ્ઠા વુત્તા એવ. મેત્તિઉપ્પત્તિટ્ઠાનતાય મિત્તા હોન્તિ. તસ્માતિ પાપમિત્તતાય.

૨૫૩. કમ્મન્તન્તિ કમ્મં, યથા સુત્તંયેવ સુત્તન્તો, એવં કમ્મંયેવ કમ્મન્તો, તં કાતું ગચ્છામાતિ વુત્તો. કમ્મં વા અન્તો નિટ્ઠાનં ગચ્છતિ એત્થાતિ કમ્મન્તો, કમ્મકરણટ્ઠાનં, તં ગચ્છામાતિ વુત્તો.

પન્નસખાતિ સુરં પાતું પન્ને પટિપજ્જન્તે એવ સખાતિ પન્નસખા. તેનાહ ‘‘અયમેવત્થો’’તિ. ‘‘સમ્મિયસમ્મિયો’’તિ વચનમેત્થ અત્થીતિ સમ્મિયસમ્મિયો. તેનાહ ‘‘સમ્મસમ્માતિ વદન્તો’’તિ. સહાયો હોતીતિ સહાયો વિય હોતિ. ઓતારમેવ ગવેસતીતિ રન્ધમેવ પરિયેસતિ અનત્થમસ્સ કાતુકામો. વેરપ્પસવોતિ પરેહિ અત્તનિ વેરસ્સ પસવનં અનુપવત્તનં. તેનાહ ‘‘વેરબહુલતા’’તિ. પરેસં કરિયમાનો અનત્થો એત્થ અત્થીતિ અનત્થો, તબ્ભાવો અનત્થતાતિ આહ ‘‘અનત્થકારિતા’’તિ. યો હિ પરેસં અનત્થં કરોતિ, સો અત્થતો અત્તનો અનત્થકારો નામ, તસ્મા અનત્થતાતિ ઉભયાનત્થકારિતા. અરિયો વુચ્ચતિ સત્તો, કુચ્છિતો અરિયો કદરિયો. યસ્સ ધમ્મસ્સ વસેન સો ‘‘કદરિયો’’તિ વુચ્ચતિ, સો ધમ્મો કદરિયતા, મચ્છરિયં. તં પન દુબ્બિસજ્જનીયભાવે ઠિતં સન્ધાયાહ ‘‘સુટ્ઠુ કદરિયતા થદ્ધમચ્છરિયભા’’વોતિ. અવિપણ્ણસભાવતો ઉટ્ઠાતું અસક્કોન્તો ચ ઇણં ગણ્હન્તો સંસીદન્તોવ ઇણં વિગાહતિ નામ. સૂરિયે અનુગ્ગતે એવ કમ્મન્તે અનારભન્તો રત્તિં અનુટ્ઠાનસીલો.

અત્થાતિ ધનાનિ. અતિક્કમન્તીતિ અપગચ્છન્તિ. અથ વા અત્થાતિ કિચ્ચાનિ. અતિક્કમન્તીતિ અતિક્કન્તકાલાનિ હોન્તિ, તેસં અતિક્કમોપિ અત્થતો ધનાનમેવ અતિક્કમો. ઇમિના કથામગ્ગેનાતિ ઇમિના ‘‘યતો ખો ગહપતિપુત્તા’’તિઆદિ (દી. નિ. ૩.૨૪૪) નયપ્પવત્તેન કથાસઙ્ખાતેન હિતાધિગમૂપાયેન. એત્તકં કમ્મન્તિ ચત્તારો કમ્મકિલેસા, ચત્તારિ અગતિગમનાનિ, છ ભોગાનં અપાયમુખાનીતિ એવં વુત્તં ચુદ્દસવિધં પાપકમ્મં.

મિત્તપતિરૂપકવણ્ણના

૨૫૪. અનત્થોતિ ‘‘ભોગજાનિ, આયસક્યં, પરિસમજ્ઝે મઙ્કુભાવો, સમ્મૂળ્હમરણ’’ન્તિ એવં આદિકો દિટ્ઠધમ્મિકો ‘‘દુગ્ગતિપરિકિલેસો, સુગતિયઞ્ચ અપ્પાયુકતા, બહ્વાબાધતા, અતિદલિદ્દતા, અપ્પન્નપાનતા’’તિ એવં આદિકો ચ અનત્થો ઉપ્પજ્જતિ. યાનિ કાનિચિ ભયાનીતિ અત્તાનુવાદભયપરાનુવાદભયદણ્ડભયાદીનિ લોકે લબ્ભમાનાનિ યાનિ કાનિચિ ભયાનિ. ઉપદ્દવાતિ અન્તરાયા. ઉપસગ્ગાતિ સરીરેન સંસટ્ઠાનિ વિય ઉપરૂપરિ ઉપ્પજ્જનકાનિ બ્યસનાનિ. અઞ્ઞદત્થૂતિ એકન્તેનાતિ એતસ્મિં અત્થે નિપાતો ‘‘અઞ્ઞદત્થુદસો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૪૨) વિયાતિ વુત્તં ‘‘એકંસેના’’તિ. યં કિઞ્ચિ ગહણયોગ્યં હરતિયેવ ગણ્હાતિયેવ. વાચા એવ પરમા એતસ્સ કમ્મન્તિ વચીપરમો. તેનાહ ‘‘વચનમત્તેનેવા’’તિઆદિ. અનુપ્પિયન્તિ તક્કનં, યં વા ‘‘રુચી’’તિ વુચ્ચતિ યેહિ સુરાપાનાદીહિ ભોગા અપેન્તિ વિગચ્છન્તિ, તેસુ તેસં અપાયેસુ બ્યસનહેતૂસુ સહાયો હોતિ.

૨૫૫. હારકોયેવ હોતિ, ન દાયકો, તમસ્સ એકંસતો હારકભાવં દસ્સેતું ‘‘સહાયસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. યં કિઞ્ચિ અપ્પકન્તિ પુપ્ફફલાદિ યં કિઞ્ચિ પરિત્તં વત્થું દત્વા, બહું પત્થેતિ બહું મહગ્ઘં વત્થયુગાદિં પચ્ચાસીસતિ. દાસો વિય હુત્વા મિત્તસ્સ તં તં કિચ્ચં કરોન્તો કથં અમિત્તો નામ જાતોતિ આહ ‘‘અય’’ન્તિઆદિ. યસ્સ કિચ્ચં કરોતિ અનત્થપરિહારત્થં, અત્તનો મિત્તભાવદસ્સનત્થઞ્ચ, તં સેવતિ. અત્થકારણાતિ વડ્ઢિનિમિત્તં, અયમેતેસં ભેદો.

૨૫૬. પરેતિ પરદિવસે. ન આગતો સીતિ આગતો નાહોસિ. ખીણન્તિ તાદિસસ્સ, અસુકસ્સ ચ દિન્નત્તા. સસ્સસઙ્ગહેતિ સસ્સતો કાતબ્બધઞ્ઞસઙ્ગહે કતે.

૨૫૭. ‘‘દાનાદીસુ યં કિઞ્ચિ કરોમા’’તિ વુત્તે ‘‘સાધુ સમ્મ કરોમા’’તિ અનુજાનાતીતિ ઇમમત્થં ‘‘કલ્યાણેપિ એસેવ નયો’’તિ અતિદિસતિ. નનુ એવં અનુજાનન્તો અયં મિત્તો એવ, ન અમિત્તો મિત્તપતિરૂપકોતિ? અનુપ્પિયભાણીદસ્સનમત્તમેતં. સહાયેન વા દેસકાલં, તસ્મિં વા કતે ઉપ્પજ્જનકવિરોધાદિં અસલ્લક્ખેત્વા ‘‘કરોમા’’તિ વુત્તે યો તં જાનન્તો એવ ‘‘સાધુ સમ્મ કરોમા’’તિ અનુપ્પિયં ભણતિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘કલ્યાણં પિસ્સ અનુજાનાતી’’તિ. તેન વુત્તં ‘‘કલ્યાણેપિ એસેવ નયો’’તિ.

૨૫૯. મિત્તપતિરૂપકા એતે મિત્તાતિ એવં જાનિત્વા.

સુહદમિત્તવણ્ણના

૨૬૦. સુન્દરહદયાતિ પેમસ્સ અત્થિવસેન ભદ્દચિત્તા.

૨૬૧. પમત્તં રક્ખતીતિ એત્થ પમાદવસેન કિઞ્ચિ અયુત્તે કતે તાદિસે કાલે રક્ખણં ‘‘ભીતસ્સ સરણં હોતી’’તિ ઇમિનાવ તં ગહિતન્તિ તતો અઞ્ઞમેવ પમત્તસ્સ રક્ખણવિધિં દસ્સેતું ‘‘મજ્જં પિવિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. ગેહે આરક્ખં અસંવિહિતસ્સ બહિગમનમ્પિ પમાદપક્ખિકમેવાતિ ‘‘સહાયો બહિગતો વા હોતી’’તિ વુત્તં. ભયં હરન્તોતિ ભયં પટિબાહન્તો. ભોગહેતુતાય ફલૂપચારેન ધનં ‘‘ભોગ’’ન્તિ વદતિ. કિચ્ચકરણીયેતિ ખુદ્દકે, મહન્તે ચ કાતબ્બે ઉપ્પન્ને.

૨૬૨. નિગૂહિતું યુત્તકથન્તિ નિગૂહિતું છાદેતું યુત્તકથં, નિગૂહિતું વા યુત્તા કથા એતસ્સાતિ નિગૂહિતું યુત્તકથં, અત્તનો કમ્મં. રક્ખતીતિ અનાવિકરોન્તો છાદેતિ. જીવિતમ્પીતિ પિ-સદ્દેન કિમઙ્ગં પન અઞ્ઞં પરિગ્ગહિતવત્થુન્તિ દસ્સેતિ.

૨૬૩. પસ્સન્તેસુ પસ્સન્તેસૂતિ આમેડિતવચનેન નિવારિયમાનસ્સ પાપસ્સ પુનપ્પુનં કરણં દીપેતિ. પુનપ્પુનં કરોન્તો હિ પાપતો વિસેસેન નિવારેતબ્બો હોતિ. સરણેસૂતિ સરણેસુ વત્તસ્સુ અભિન્નાનિ કત્વા પટિપજ્જ, સરણેસુ વા ઉપાસકભાવેન વત્તસ્સુ. નિપુણન્તિ સણ્હં. કારણન્તિ કમ્મસ્સકતાદિભેદયુત્તં. ઇદં કમ્મન્તિ ઇમં દાનાદિભેદં કુસલકમ્મં. ‘‘કમ્મ’’ન્તિ સાધારણતો વુત્તસ્સાપિ તસ્સ ‘‘સગ્ગે નિબ્બત્તન્તી’’તિ પદન્તરસન્નિધાનેન સદ્ધાહિરોત્તપ્પાલોભાદિગુણધમ્મસમઙ્ગિતા વિય કુસલભાવો જોતિતો હોતિ. સદ્ધાદયો હિ ધમ્મા સગ્ગગામિમગ્ગો. યથાહ –

‘‘સદ્ધા હિરિયં કુસલઞ્ચ દાનં,

ધમ્મા એતે સપ્પુરિસાનુયાતા;

એતઞ્હિ મગ્ગં દિવિયં વદન્તિ,

એતેન હિ ગચ્છતિ દેવલોક’’ન્તિ. (અ. નિ. ૮.૩૨);

૨૬૪. ભવનં સમ્પત્તિવડ્ઢનં ભવોતિ અત્થો, તપ્પટિક્ખેપેન અભવોતિ આહ ‘‘અભવેન અવુડ્ઢિયા’’તિ. પારિજુઞ્ઞન્તિ જાનિ. અનત્તમનો હોતીતિ અત્તમનો ન હોતિ અનુકમ્પકભાવતો. અઞ્ઞદત્થુ તં અભવં અત્તનિ આપતિતં વિય મઞ્ઞતિ. ઇદાનિ તં ભવં સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘તથારૂપ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. વિરૂપોતિ બીભચ્છો. ન પાસાદિકોતિ તસ્સેવ વેવચનં. સુજાતોતિ સુન્દરજાતિકો જાતિસમ્પન્નો.

૨૬૫. જલન્તિ જલન્તો. અગ્ગીવાતિ અગ્ગિક્ખન્ધો વિય. ભાસતીતિ વિરોચતિ. યસ્માસ્સ ભગવતા સવિસેસં વિરોચનં લોકે પાકટભાવઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘જલં અગ્ગીવ ભાસતી’’તિ વુત્તં, તસ્મા યદા અગ્ગિ સવિસેસં વિરોચતિ, યત્થ ચ ઠિતો દૂરે ઠિતાનમ્પિ પઞ્ઞાયતિ, તં દસ્સનાદિવસેન તમત્થં વિભાવેતું ‘‘રત્તિ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

‘‘ભમરસ્સેવ ઇરીયતો’’તિ એતેનેવસ્સ ભોગસંહરણં ધમ્મિકં ઞાયોપેતન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘અત્તાનમ્પી’’તિઆદિમાહ. રાસિં કરોન્તસ્સાતિ યથાસ્સ ધનધઞ્ઞાદિભોગજાતં સમ્પિણ્ડિતં રાસિભૂતં હુત્વા તિટ્ઠતિ, એવં ઇરીયતો આયૂહન્તસ્સ ચ. ચક્કપ્પમાણન્તિ રથચક્કપ્પમાણં. નિચયન્તિ વુડ્ઢિં પરિવુડ્ઢિં. ‘‘ભોગા સન્નિચયં યન્તી’’તિ કેચિ પઠન્તિ.

સમાહત્વાતિ સંહરિત્વા. અલં-સદ્દો ‘‘અલમેવ સબ્બસઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દિતું, અલં વિરજ્જિતુ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૭૨; સં. નિ. ૨.૧૨૪, ૧૨૯, ૧૩૪, ૧૪૩) યુત્તન્તિ ઇમમત્થં જોતેતિ, ‘‘અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૨૮) પરિયત્તન્તિ. યો વેઠિતત્તોતિઆદીસુ (સુ. નિ. ૨૧૭) વિય અત્ત-સદ્દો સભાવપરિયાયોતિ તં સબ્બં દસ્સેન્તો ‘‘યુત્તસભાવો’’તિઆદિમાહ. સણ્ઠપેતુન્તિ સમ્મા ઠપેતું, સમ્મદેવ પવત્તેતુન્તિ અત્થો.

એવં વિભજન્તોતિ એવં વુત્તનયેન અત્તનો ધનં ચતુધા વિભજન્તો વિભજનહેતુ મિત્તાનિ ગન્થતિ સોળસ કલ્યાણમિત્તાનિ મેત્તાય અજીરાપનેન પબન્ધતિ. તેનાહ ‘‘અભેજ્જમાનાનિ ઠપેતી’’તિ. કથં પન વુત્તનયેન ચતુધા ભોગાનં વિભજનેન મિત્તાનિ ગન્થતીતિ આહ ‘‘યસ્સ હી’’તિઆદિ. તેનાહ ભગવા ‘‘દદં મિત્તાનિ ગન્થતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૪૬). ભુઞ્જેય્યાતિ ઉપભુઞ્જેય્ય, ઉપયુઞ્જેય્ય ચાતિ અત્થો. સમણબ્રાહ્મણકપણદ્ધિકાદીનં દાનવસેન ચેવ અધિવત્થદેવતાદીનં પેતબલિવસેન, ન્હાપિતાદીનં વેતનવસેન ચ વિનિયોગોપિ ઉપયોગો એવ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘ઇમેસુ પના’’તિઆદિ આયો નામ હેટ્ઠિમન્તેન વયતો ચતુગ્ગુણો ઇચ્છિતબ્બો, અઞ્ઞથા વયો અવિચ્છેદવસેન ન સન્તાનેય્ય, નિધેય્ય, ભાજેય્ય ચ અસમ્ભતેતિ વુત્તં ‘‘દ્વીહિ કમ્મં પયોજયે’’તિ. નિધેત્વાતિ નિદહિત્વા, ભૂમિગતં કત્વાતિ અત્થો. રાજાદિવસેનાતિ આદિ-સદ્દેન અગ્ગિઉદકચોરદુબ્ભિક્ખાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. ન્હાપિતાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન કુલાલરજકાદીનં સઙ્ગહો.

છદ્દિસાપટિચ્છાદનકણ્ડવણ્ણના

૨૬૬. ચતૂહિ કારણેહીતિ ન છન્દગમનાદીહિ ચતૂહિ કારણેહિ. અકુસલં પહાયાતિ ‘‘ચત્તારો કમ્મકિલેસા’’તિ વુત્તં અકુસલઞ્ચેવ અગતિગમનાકુસલઞ્ચ પજહિત્વા. છહિ કારણેહીતિ સુરાપાનાદીસુ આદીનવદસ્સનસઙ્ખાતેહિ છહિ કારણેહિ. સુરાપાનાનુયોગાદિભેદં છબ્બિધં ભોગાનં અપાયમુખં વિનાસમુખં વજ્જેત્વા. સોળસ મિત્તાનીતિ ઉપકારાદિવસેન ચત્તારો, પમત્તરક્ખણાદિકિચ્ચવિસેસવસેન પચ્ચેકં ચત્તારો ચત્તારો કત્વા સોળસવિધે કલ્યાણમિત્તે સેવન્તો ભજન્તો. સત્થવાણિજ્જાદિમિચ્છાજીવં પહાય ઞાયેનેવ વત્તનતો ધમ્મિકેન આજીવેન જીવતિ. નમસ્સિતબ્બાતિ ઉપકારવસેન, ગુણવસેન ચ નમસ્સિતબ્બા સબ્બદા નતેન હુત્વા વત્તિતબ્બા. દિસા-સદ્દસ્સ અત્થો હેટ્ઠા વુત્તો એવ. આગમનભયન્તિ તત્થ સમ્મા અપ્પટિપત્તિયા, મિચ્છાપટિપત્તિયા ચ ઉપ્પજ્જનકઅનત્થો. સો હિ ભાયન્તિ એતસ્માતિ ‘‘ભય’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યેન કારણેન માતાપિતુઆદયો પુરત્થિમાદિભાવેન અપદિટ્ઠા, તં દસ્સેતું ‘‘પુબ્બુપકારિતાયા’’તિઆદિ વુત્તં, તેન અત્થસરિક્ખતાય નેસં પુરત્થિમાદિભાવોતિ દસ્સેતિ. તથા હિ માતાપિતરો પુત્તાનં પુરત્થિમભાવેન તાવ ઉપકારિભાવેન દિસ્સનતો, અપદિસ્સનતો ચ પુરત્થિમા દિસા. આચરિયા અન્તેવાસિકસ્સ દક્ખિણભાવેન, હિતાહિતં પતિકુસલભાવેન દક્ખિણારહતાય ચ વુત્તનયેન દક્ખિણા દિસા. ઇમિના નયેન ‘‘પચ્છિમા દિસા’’તિઆદીસુ યથારહં અત્થો વેદિતબ્બો. ઘરાવાસસ્સ દુક્ખબહુલતાય તે તે ચ કિચ્ચવિસેસા યથાઉપ્પતિતદુક્ખનિત્થરણત્થાતિ વુત્તં ‘‘તે તે દુક્ખવિસેસે ઉત્તરતી’’તિ. યસ્મા દાસકમ્મકરા સામિકસ્સ પાદાનં પયિરુપાસનવસેન ચેવ તદનુચ્છવિકકિચ્ચસાધનવસેન ચ યેભુય્યેન સન્તિકાવચરા, તસ્મા વુત્તં ‘‘પાદમૂલે પતિટ્ઠાનવસેના’’તિ. ગુણેહીતિ ઉપરિભાવાવહેહિ ગુણેહિ. ઉપરિ ઠિતભાવેનાતિ સગ્ગમગ્ગે મોક્ખમગ્ગે ચ પતિટ્ઠિતભાવેન.

૨૬૭. ભતોતિ પોસિતો, તં પન ભરણં જાતકાલતો પટ્ઠાય સુખપચ્ચયૂપહરણેન દુક્ખપચ્ચયાપહરણેન ચ તેહિ પવત્તિતન્તિ દસ્સેતું ‘‘થઞ્ઞં પાયેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. જગ્ગિતોતિ પટિજગ્ગિતો. તેતિ માતાપિતરો.

માતાપિતૂનં સન્તકં ખેત્તાદિં અવિનાસેત્વા રક્ખિતં તેસં પરમ્પરાય ઠિતિયા કારણં હોતીતિ ‘‘તં રક્ખન્તો કુલવંસં સણ્ઠપેતિ નામા’’તિ વુત્તં. અધમ્મિકવંસતોતિ ‘‘કુલપ્પદેસાદિના અત્તના સદિસં એકં પુરિસં ઘટેત્વા વા ગીવાયં વા હત્થે વા બન્ધમણિયં વા હારેતબ્બ’’ન્તિ એવં આદિના પવત્તઅધમ્મિકપવેણિતો. હારેત્વાતિ અપનેત્વા તં ગાહં વિસ્સજ્જાપેત્વા. માતાપિતરો તતો ગાહતો વિવેચનેનેવ હિ આયતિં તેસં પરમ્પરાહારિકા સિયા. ધમ્મિકવંસેતિ હિંસાદિવિરતિયા ધમ્મિકે વંસે ધમ્મિકાય પવેણિયં. ઠપેન્તોતિ પતિટ્ઠપેન્તો. સલાકભત્તાદીનિ અનુપચ્છિન્દિત્વાતિ સલાકભત્તદાનાદીનિ અવિચ્છિન્દિત્વા.

દાયજ્જં પટિપજ્જામીતિ એત્થ યસ્મા દાયપટિલાભસ્સ યોગ્યભાવેન વત્તમાનોયેવ દાયજ્જં પટિપજ્જતિ નામ, ન ઇતરો, તસ્મા તમત્થં દસ્સેતું ‘‘માતાપિતરો’’તિઆદિ વુત્તં. દારકેતિ પુત્તે. વિનિચ્છયં પત્વાતિ ‘‘પુત્તસ્સ ચજવિસ્સજ્જન’’ન્તિ એવં આગતં વિનિચ્છયં આગમ્મ. દાયજ્જં પટિપજ્જામીતિ વુત્તન્તિ ‘‘દાયજ્જં પટિપજ્જામી’’ તિ ઇદં ચતુત્થં વત્તનટ્ઠાનં વુત્તં. તેસન્તિ માતાપિતૂનં. તતિયદિવસતો પટ્ઠાયાતિ મતદિવસતો તતિયદિવસતો પટ્ઠાય.

પાપતો નિવારણં નામ અનાગતવિસયં. સમ્પત્તવત્થુતોપિ હિ નિવારણં વીતિક્કમે અનાગતે એવ સિયા, ન વત્તમાને. નિબ્બત્તિતા પન પાપકિરિયા ગરહણમત્તપટિકારાતિ આહ ‘‘કતમ્પિ ગરહન્તી’’તિ. નિવેસેન્તીતિ પતિટ્ઠપેન્તિ. વુત્તપ્પકારા માતાપિતરો અનવજ્જમેવ સિપ્પં સિક્ખાપેન્તીતિ વુત્તં ‘‘મુદ્દાગણનાદિસિપ્પ’’ન્તિ. રૂપાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન ભોગપરિવારાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. અનુરૂપેનાતિ અનુચ્છવિકેન.

નિચ્ચભૂતો સમયો અભિણ્હકરણકાલો. અભિણ્હત્થો હિ અયં નિચ્ચ-સદ્દો ‘‘નિચ્ચપહંસિતો નિચ્ચપહટ્ઠો’’તિઆદીસુ વિય. યુત્તપત્તકાલો એવ સમયો કાલસમયો. ‘‘ઉટ્ઠાય સમુટ્ઠાયા’’તિ ઇમિનાસ્સ નિચ્ચમેવ દાને તેસં યુત્તપયુત્તતં દસ્સેતિ. સિખાઠપનં દારકકાલે. આવાહવિવાહં પુત્તધીતૂનં યોબ્બનપ્પત્તકાલે.

તં ભયં યથા નાગચ્છતિ, એવં પિહિતા હોતિ ‘‘પુરત્થિમા દિસા’’તિ વિભત્તિં પરિણામેત્વા યોજના. યથા પન તં ભયં આગચ્છેય્ય, યથા ચ નાગચ્છેય્ય, તદુભયં દસ્સેતું ‘‘સચે હી’’તિઆદિ વુત્તં. વિપ્પટિપન્નાતિ ‘‘ભતો ને ભરિસ્સામી’’તિઆદિના ઉત્તસમ્માપટિપત્તિયા અકારણેન ચેવ તપ્પટિપક્ખમિચ્છાપટિપત્તિયા અકરણેન ચ વિપ્પટિપન્ના પુત્તા અસ્સુ. એતં ભયન્તિ એતં ‘‘માતાપિતૂનં અપ્પતિરૂપાતિ વિઞ્ઞૂનં ગરહિતબ્બતાભયં, પરવાદભય’’ન્તિ એવમાદિ આગચ્છેય્ય પુત્તેસુ. પુત્તાનં નાનુરૂપાતિ એત્થ ‘‘પુત્તાન’’ન્તિ પદં એતં ભયં પુત્તાનં આગચ્છેય્યાતિ એવં ઇધાપિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તાદિસાનઞ્હિ માતાપિતૂનં પુત્તાનં ઓવાદાનુસાસનિયો દાતું સમત્થકાલતો પટ્ઠાય તા તેસં દાતબ્બા એવાતિ કત્વા તથા વુત્તં. પુત્તાનઞ્હિ વસેનાયં દેસના અનાગતા સમ્માપટિપન્નેસુ ઉભોસુ અત્તનો, માતાપિતૂનઞ્ચ વસેન ઉપ્પજ્જનકતાય સબ્બં ભયં ન હોતિ સમ્માપટિપન્નત્તા. એવં પટિપન્નત્તા એવ પટિચ્છન્ના હોતિ તત્થ કાતબ્બપટિસન્થારસ્સ સમ્મદેવ કતત્તા. ખેમાતિ અનુપદ્દવા. યથાવુત્તસમ્માપટિપત્તિયા અકરણેન હિ ઉપ્પજ્જનકઉપદ્દવા કરણેન ન હોન્તીતિ.

‘‘ન ખો તે’’તિઆદિના વુત્તો સઙ્ગીતિઅનારુળ્હો ભગવતા તદા તસ્સ વુત્તો પરમ્પરાગતો અત્થો વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘ભગવા સિઙ્ગાલકં એતદવોચા’’તિ. અયઞ્હીતિ એત્થ હિ-સદ્દો અવધારણે. તથા હિ ‘‘નો અઞ્ઞા’’તિ અઞ્ઞદિસં નિવત્તેતિ.

૨૬૮. આચરિયં દૂરતોવ દિસ્વા ઉટ્ઠાનવચનેનેવ તસ્સ પચ્ચુગ્ગમનાદિસામીચિકિરિયા અવુત્તસિદ્ધાતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા’’તિઆદિમાહ. ઉપટ્ઠાનેનાતિ પયિરુપાસનેન. તિક્ખત્તુંઉપટ્ઠાનગમનેનાતિ પાતો, મજ્ઝન્હિકે, સાયન્તિ તીસુ કાલેસુ ઉપટ્ઠાનત્થં ઉપગમનેન. સિપ્પુગ્ગહણત્થં પન ઉપગમનં ઉપટ્ઠાનન્તોગધં પયોજનવસેન ગમનભાવતોતિ આહ ‘‘સિપ્પુગ્ગહણ…પે… હોતી’’તિ. સોતું ઇચ્છા સુસ્સૂસા, સા પન આચરિયે સિક્ખિતબ્બસિક્ખે ચ આદરગારવપુબ્બિકા ઇચ્છિતબ્બા ‘‘અદ્ધા ઇમિના સિપ્પેન સિક્ખિતેન એવરૂપંગુણં પટિલભિસ્સામી’’તિ. તથાભૂતઞ્ચ તં સવનં સદ્ધાપુબ્બઙ્ગમં હોતીતિ આહ ‘‘સદ્દહિત્વા સવનેના’’તિ. વુત્તમેવત્થં બ્યતિરેકવસેન દસ્સેતું ‘‘અસદ્દહિત્વા…પે… નાધિગચ્છતી’’તિ વુત્તં. તસ્મા તસ્સત્થો વુત્તપટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બો. યં સન્ધાય ‘‘અવસેસખુદ્દકપારિચરિયાયા’’તિ વુત્તં, તં વિભજનં અનવસેસતો દસ્સેતું ‘‘અન્તેવાસિકેન હી’’તિઆદિ વુત્તં. પચ્ચુપટ્ઠાનાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન આસનપઞ્ઞાપનં બીજનન્તિ એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. અન્તેવાસિકવત્તન્તિ અન્તેવાસિકેન આચરિયમ્હિ સમ્માવત્તિતબ્બવત્તં. સિપ્પપટિગ્ગહણેનાતિ સિપ્પગન્થસ્સ સક્કચ્ચં ઉગ્ગહણેન. તસ્સ હિ સુટ્ઠુ ઉગ્ગહણેન તદનુસારેનસ્સ પયોગોપિ સમ્મદેવ ઉગ્ગહિતો હોતીતિ. તેનાહ ‘‘થોકં ગહેત્વા’’તિઆદિ.

સુવિનીતં વિનેન્તીતિ ઇધ આચારવિનયો અધિપ્પેતો. સિપ્પસ્મિં પન સિક્ખાપનવિનયો ‘‘સુગ્ગહિતં ગાહાપેન્તી’’તિ ઇમિનાવ સઙ્ગહિતોતિ વુત્તં ‘‘એવં તે નિસીદિતબ્બ’’ન્તિઆદિ. આચરિયા હિ નામ અન્તેવાસિકે ન દિટ્ઠધમ્મિકે એવ વિનેન્તિ, અથ ખો સમ્પરાયિકેપીતિ આહ ‘‘પાપમિત્તા વજ્જેતબ્બા’’તિ. સિપ્પગન્થસ્સ ઉગ્ગણ્હનં નામ યાવદેવ પયોગસમ્પાદનત્થન્તિ આહ ‘‘પયોગં દસ્સેત્વા ગણ્હાપેન્તી’’તિ. મિત્તામચ્ચેસૂતિ અત્તનો મિત્તામચ્ચેસુ. પટિયાદેન્તીતિ પરિગ્ગહેત્વા નં મમત્તવસેન પટિયાદેન્તિ. ‘‘અયં અમ્હાકં અન્તેવાસિકો’’તિઆદિના હિ અત્તનો પરિગ્ગહિતદસ્સનમુખેન ચેવ ‘‘બહુસ્સુતો’’તિઆદિના તસ્સ ગુણપરિગ્ગણ્હનમુખે ચ તં તેસં પટિયાદેન્તિ. સબ્બદિસાસુ રક્ખં કરોન્તિ ચાતુદ્દિસભાવસમ્પાદનેનસ્સ સબ્બત્થ સુખજીવિભાવસાધનતો. તેનાહ ‘‘ઉગ્ગહિતસિપ્પો હી’’તિઆદિ. સત્તાનઞ્હિ દુવિધા સરીરરક્ખા અબ્ભન્તરપરિસ્સયપટિઘાતેન, બાહિરપરિસ્સયપટિઘાતેન ચ. તત્થ અબ્ભન્તરપરિસ્સયો ખુપ્પિપાસાદિભેદો, સો લાભસિદ્ધિયા પટિહઞ્ઞતિ તાય તજ્જાપરિહારસંવિધાનતો. બાહિરપરિસ્સયો ચોરઅમનુસ્સાદિહેતુકો, સો વિજ્જાસિદ્ધિયા પટિહઞ્ઞતિ તાય તજ્જાપરિહારસંવિધાનતો. તેન વુત્તં ‘‘યં યં દિસ’’ન્તિઆદિ.

પુબ્બે ‘‘ઉગ્ગહિતસિપ્પો હી’’તિઆદિના સિપ્પસિક્ખાપનેનેવ લાભુપ્પત્તિયા દિસાસુ પરિત્તાણકરણં દસ્સિતં, ઇદાનિ ‘‘યં વા સો’’તિઆદિના તસ્સ ઉગ્ગહિતસિપ્પસ્સ નિપ્ફત્તિવસેન ગુણકિત્તનમુખેન પગ્ગણ્હનેનપિ લાભુપ્પત્તિયાતિ અયમેતેસં વિકપ્પાનં ભેદો. સેસન્તિ ‘‘પટિચ્છન્ના હોતી’’તિઆદિકં પાળિઆગતં, ‘‘એવઞ્ચ પન વત્વા’’તિઆદિકં અટ્ઠકથાગતઞ્ચ. એત્થાતિ એતસ્મિં દુતિયદિસાવારે. પુરિમનયેનેવાતિ પુબ્બે પઠમદિસાવારે વુત્તનયેનેવ.

૨૬૯. સમ્માનના નામ સમ્ભાવના, સા પન અત્થચરિયાલક્ખણા ચ દાનલક્ખણા ચ ચતુત્થપઞ્ચમટ્ઠાનેહેવ સઙ્ગહિતાતિ પિયવચનલક્ખણં તં દસ્સેતું ‘‘સમ્ભાવિતકથાકથનેના’’તિ વુત્તં. વિગતમાનના વિમાનના, ન વિમાનના અવિમાનના, વિમાનનાય અકરણં. તેનાહ ‘‘યથા દાસકમ્મકરાદયો’’તિઆદિ. સામિકેન હિ વિમાનિતાનં ઇત્થીનં સબ્બો પરિજનો વિમાનેતિયેવ. પરિચરન્તોતિ ઇન્દ્રિયાનિ પરિચરન્તો. તં અતિચરતિ નામ તં અત્તનો ગિહિનિં અતિમઞ્ઞિત્વા અગણેત્વા વત્તનતો. ઇસ્સરિયવોસ્સગ્ગેનાતિ એત્થ યાદિસો ઇસ્સરિયવોસ્સગ્ગો ગિહિનિયા અનુચ્છવિકો, તં દસ્સેન્તો ‘‘ભત્તગેહે વિસ્સટ્ઠે’’તિ આહ. ગેહે એવ ઠત્વા વિચારેતબ્બમ્પિ હિ કસિવાણિજ્જાદિકમ્મં કુલિત્થિયા ભારો ન હોતિ, સામિકસ્સેવ ભારો, તતો આગતસાપતેય્યં પન તાય સુગુત્તં કત્વા ઠપેતબ્બં હોતિ. ‘‘સબ્બં ઇસ્સરિયં વિસ્સટ્ઠં નામ હોતી’’તિ એતા મઞ્ઞન્તીતિ અધિપ્પાયો. ઇત્થિયો નામ પુત્તલાભેન વિય મહગ્ઘવિપુલાલઙ્કારલાભેનપિ ન સન્તુસ્સન્તેવાતિ તાસં તોસનં અલઙ્કારદાનન્તિ આહ ‘‘અત્તનો વિભવાનુરૂપેના’’તિ.

કુલિત્થિયા સંવિહિતબ્બકમ્મન્તા નામ આહારસમ્પાદનવિચારપ્પકારાતિ આહ ‘‘યાગુભત્તપચનકાલાદીની’’તિઆદિ. સમ્માનનાદીહિ યથારહં પિયવચનેહિ ચેવ ભોજનદાનાદીહિ ચ પહેણકપેસનાદીહિ અઞ્ઞતો, તત્થેવ વા ઉપ્પન્નસ્સ પણ્ણાકારસ્સ છણદિવસાદીસુ પેસેતબ્બપિયભણ્ડેહિ ચ સઙ્ગહિતપરિજના. ગેહસામિનિયા અન્તોગેહજનો નિચ્ચં સઙ્ગહિતો એવાતિ વુત્તં ‘‘ઇધ પરિજનો નામ…પે… ઞાતિજનો’’તિ. આભતધનન્તિ બાહિરતો અન્તોગેહં પવેસિતધનં. ગિહિનિયા નામ પઠમં આહારસમ્પાદને કોસલ્લં ઇચ્છિતબ્બં, તત્થ ચ યુત્તપયુત્તતા, તતો સામિકસ્સ ઇત્થિજનાયત્તેસુ કિચ્ચાકિચ્ચેસુ, તતો પુત્તાનં પરિજનસ્સ કાતબ્બકિચ્ચેસૂતિ આહ ‘‘યાગુભત્તસમ્પાદનાદીસૂ’’તિઆદિ. ‘‘નિક્કોસજ્જા’’તિ વત્વા તમેવ નિક્કોસજ્જતં બ્યતિરેકતો, અન્વયતો ચ વિભાવેતું ‘‘યથા’’તિઆદિ વુત્તં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં તતિયદિસાવારે. પુરિમનયેનેવાતિ પઠમદિસાવારે વુત્તનયેનેવ. ઇતિ ભગવા ‘‘પચ્છિમા દિસા પુત્તદારા’’તિ ઉદ્દિસિત્વાપિ દારવસેનેવ પચ્છિમં દિસં વિસ્સજ્જેસિ, ન પુત્તવસેન. કસ્મા? પુત્તા હિ દારકકાલે અત્તનો માતુ અનુગ્ગણ્હનેનેવ અનુગ્ગહિતા હોન્તિ અનુકમ્પિતા, વિઞ્ઞુતં પત્તકાલે પન યથા તેપિ તદા અનુગ્ગહેતબ્બા, સ્વાયં વિધિ ‘‘પાપા નિવારેન્તી’’તિઆદિના પઠમદિસાવારે દસ્સિતો એવાતિ કિં પુન વિસ્સજ્જનેનાતિ. દાનાદિસઙ્ગહવત્થૂસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવાતિ.

૨૭૦. ચત્તારિપિ ઠાનાનિ લઙ્ઘિત્વા પઞ્ચમમેવ ઠાનં વિવરિતું ‘‘અવિસંવાદનતાયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યસ્સ યસ્સ નામં ગણ્હાતીતિ સહાયો અત્થિકભાવેન યસ્સ યસ્સ વત્થુનો નામં કથેતિ. અવિસંવાદેત્વાતિ એત્થ દુવિધં અવિસંવાદનં વાચાય, પયોગેન ચાતિ તં દુવિધમ્પિ દસ્સેતું ‘‘ઇદમ્પી’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘દાનેના’’તિ ચ ઇદં નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં ઇતરસઙ્ગહવત્થુવસેનપિ અવિસંવાદેત્વા સઙ્ગણ્હનસ્સ લબ્ભનતો, ઇચ્છિતબ્બતો ચ. અપરા પચ્છિમા પજા અપરપજા, અપરાપરં ઉપ્પન્ના વા પજા અપરપજા. પટિપૂજના નામ મમાયના, સક્કારકિરિયા ચાતિ તદુભયં દસ્સેતું ‘‘કેલાયન્તી’’તિઆદિ વુત્તં. મમાયન્તીતિ મમત્તં કરોન્તિ.

૨૭૧. યથાબલં કમ્મન્તસંવિધાનેનાતિ દાસકમ્મકરાનં યથાબલં બલાનુરૂપં તેસં તેસં કમ્મન્તાનં સંવિદહનેન વિચારણેન, કારાપનેનાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘દહરેહી’’તિઆદિ. ભત્તવેતનાનુપ્પદાનેનાતિ તસ્સ તસ્સ દાસકમ્મકરસ્સ અનુરૂપં ભત્તસ્સ, વેતનસ્સ ચ પદાનેન. તેનેવાહ ‘‘અયં ખુદ્દકપુત્તો’’તિઆદિ. ભેસજ્જાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન સપ્પાયાહારવસનટ્ઠાનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. સાતભાવો એવ રસાનં અચ્છરિયતાતિ આહ ‘‘અચ્છરિયે મધુરરસે’’તિ. તેસન્તિ દાસકમ્મકરાનં. વોસ્સજ્જનેનાતિ કમ્મકરણતો વિસ્સજ્જનેન. વેલં ઞત્વાતિ ‘‘પહારાવસેસો, ઉપડ્ઢપહારાવસેસો વા દિવસો’’તિ વેલં જાનિત્વા. યો કોચિ મહુસ્સવો છણો નામ. કત્તિકુસ્સવો, ફગ્ગુણુસ્સવોતિ એવં નક્ખત્તસલ્લક્ખિતો મહુસ્સવો નક્ખત્તં.પુબ્બુટ્ઠાયિતા, પચ્છાનિપાતિતા ચ મહાસુદસ્સને વુત્તા એવાતિ ઇધ અનામટ્ઠા.

દિન્નાદાયિનોતિ પુબ્બપદાવધારણવસેન સાવધારણવચનન્તિ અવધારણેન નિવત્તિતં દસ્સેતું ‘‘ચોરિકાય કિઞ્ચિ અગ્ગહેત્વા’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘સામિકેહિ દિન્નસ્સેવ આદાયિનો’’તિ. ન મયં કિઞ્ચિ લભામાતિ અનુજ્ઝાયિત્વાતિ પટિસેધદ્વયેન તેહિ લદ્ધબ્બસ્સ લાભં દસ્સેતિ. ‘‘કિં એતસ્સ કમ્મેન કતેનાતિ અનુજ્ઝાયિત્વા’’તિ ઇદં તુટ્ઠહદયતાય કારણદસ્સનં પટિપક્ખદૂરીભાવતો. તુટ્ઠહદયતાદસ્સનમ્પિ કમ્મસ્સ સુકતકારિતાય કારણદસ્સનં. કિત્તિ એવ વણ્ણો કિત્તિવણ્ણો, તં કિત્તિવણ્ણં ગુણકથં હરન્તિ, તં તં દિસં ઉપાહરન્તીતિ કિત્તિવણ્ણહરા. તથા તથા કિત્તેતબ્બતો હિ કિત્તિ, ગુણો, તેસં વણ્ણનં કથનં વણ્ણો. તેનાહ ‘‘ગુણકથાહારકા’’તિ.

૨૭૨. કારણભૂતા મેત્તા એતેસં અત્થીતિ મેત્તાનિ, કાયકમ્માદીનિ. યાનિ પન તાનિ યથા યથા ચ સમ્ભવન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘વિહારગમન’’ન્તિઆદીસુ ‘‘મેત્તચિત્તં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા’’તિ પદં આહરિત્વા યોજેતબ્બં. અનાવટદ્વારતાયાતિ એત્થ દ્વારં નામ અલોભજ્ઝાસયતા દાનસ્સ મુખભાવતો. તસ્સ સતો દેય્યધમ્મસ્સ દાતુકામતા અનાવટતા એવઞ્હિ ઘરમાવસન્તો કુલપુત્તો ગેહદ્વારે પિહિતેપિ અનાવટદ્વારો એવ, અઞ્ઞથા અપિહિતેપિ ઘરદ્વારે આવટદ્વારો એવાતિ. તેન વુત્તં ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. વિવરિત્વાપિ વસન્તોતિ વચનસેસો. પિદહિત્વાપીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ‘‘સીલવન્તેસૂ’’તિ ઇદં પટિગ્ગાહકતો દક્ખિણવિસુદ્ધિદસ્સનત્થં વુત્તં. કરુણાખેત્તેપિ દાનેન અનાવટદ્વારતા એવ. ‘‘સન્તઞ્ઞેવા’’તિ ઇમિના અસન્તં નત્થિવચનં પુચ્છિતપટિવચનં વિય ઇચ્છિતબ્બં એવાતિ દસ્સેતિ વિઞ્ઞૂનં અત્થિકાનં ચિત્તમદ્દવકરણતો. ‘‘પુરેભત્તં પરિભુઞ્જિતબ્બક’’ન્તિ ઇદં યાવકાલિકે એવ આમિસભાવસ્સ નિરુળ્હતાય વુત્તં.

‘‘સબ્બે સત્તા’’તિ ઇદં તેસં સમણબ્રાહ્મણાનં અજ્ઝાસયસમ્પત્તિદસ્સનં પક્ખપાતાભાવદીપનતો, ઓધિસો ફરણાયપિ મેત્તાભાવનાય લબ્ભનતો. યાય કુસલાભિવડ્ઢિઆકઙ્ખાય તેસં ઉપટ્ઠાકાનં, તથા નેસં ગેહપવિસનં, તં સન્ધાયાહ ‘‘પવિસન્તાપિ કલ્યાણેન ચેતસા અનુકમ્પન્તિ નામા’’તિ. સુતસ્સ પરિયોદાપનં નામ તસ્સ યાથાવતો અત્થં વિભાવેત્વા વિચિકિચ્છાતમવિધમનેન વિસોધનન્તિ આહ ‘‘અત્થં કથેત્વા કઙ્ખં વિનોદેન્તી’’તિ. સવનં નામ ધમ્મસ્સ યાવદેવ સમ્માપટિપજ્જનાય અસતિ તસ્મિં તસ્સ નિરત્થકભાવતો, તસ્મા સુતસ્સ પરિયોદાપનં નામ સમ્માપટિપજ્જાપનન્તિ આહ ‘‘તથત્તાય વા પટિપજ્જાપેન્તી’’તિ.

૨૭૩. અલમત્તોતિ સમત્થસભાવો, સો ચ અત્થતો સમત્થો એવાતિ ‘‘અગારં અજ્ઝાવસનસમત્થો’’તિ વુત્તં. દિસાનમસ્સનટ્ઠાનેતિ યથાવુત્તદિસાનં પચ્ચુપટ્ઠાનસઞ્ઞિતે નમસ્સનકારણે. પણ્ડિતો હુત્વા કુસલો છેકો લભતે યસન્તિ યોજના. સણ્હગુણયોગતો સણ્હો, સણ્હગુણોતિ પનેત્થ સુખુમનિપુણપઞ્ઞા, મુદુવાચાતિ દસ્સેન્તો ‘‘સુખુમ…પે… ભણનેન વા’’તિ વુત્તં. દિસાનમસ્સનટ્ઠાનેનાતિ યેન ઞાણેન યથાવુત્તા છ દિસા વુત્તનયેન પટિપજ્જન્તો નમસ્સતિ નામ, તં ઞાણં દિસાનમસ્સનટ્ઠાનં, તેન પટિભાનવા. તેન હિ તંતંકિચ્ચયુત્તપત્તવસેન પટિપજ્જન્તો ઇધ ‘‘પટિભાનવા’’તિ વુત્તો. નિવાતવુત્તીતિ પણિપાતસીલો. અત્થદ્ધોતિ ન થદ્ધો થમ્ભરહિતોતિ ચિત્તસ્સ ઉદ્ધુમાતલક્ખણેન થમ્ભિતભાવેન વિરહિતો. ઉટ્ઠાનવીરિયસમ્પન્નોતિ કાયિકેન વીરિયેન સમન્નાગતો. નિરન્તરકરણવસેનાતિ આરદ્ધસ્સ કમ્મસ્સ સતતકારિતાવસેન. ઠાનુપ્પત્તિયા પઞ્ઞાયાતિ તસ્મિં તસ્મિં અત્થકિચ્ચે ઉપટ્ઠિતે ઠાનસો તઙ્ખણે એવ ઉપ્પજ્જનકપઞ્ઞાય.

સઙ્ગહકરોતિ યથારહં સત્તાનં સઙ્ગણ્હનકો. મિત્તકરોતિ મિત્તભાવકરો, સો પન અત્થતો મિત્તે પરિયેસનકો નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘મિત્તગવેસનો’’તિ. યથાવુત્તં વદં વચનં જાનાતીતિ વદઞ્ઞૂતિ આહ ‘‘પુબ્બકારિના વુત્તવચનં જાનાતી’’તિ. ઇદાનિ તમેવત્થં સઙ્ખેપેન વુત્તં વિત્થારવસેન દસ્સેતું ‘‘સહાયકસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. પુબ્બે યથાપવત્તાય વાચાય જાનને વદઞ્ઞુતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ આકારસલ્લક્ખણેન અપ્પવત્તાય વાચાય જાનનેપિ વદઞ્ઞુતં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘યેન યેન વા પના’’તિઆદિના વચનીયત્થતં વદઞ્ઞૂ-સદ્દસ્સ દસ્સેતિ. નેતાતિ યથાધિપ્પેતમત્થં પચ્ચક્ખતો પાપેતા. તેનાહ ‘‘તં તમત્થં દસ્સેન્તો પઞ્ઞાય નેતા’’તિ. નેતિ તં તમત્થન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. પુનપ્પુનં નેતીતિ અનુ અનુ નેતિ, તં તમત્થન્તિ આનેત્વા યોજના.

તસ્મિં તસ્મિન્તિ તસ્મિં તસ્મિં દાનાદીહિ સઙ્ગહેહિ સઙ્ગહેતબ્બે પુગ્ગલે. આણિયાતિ અક્ખસીસગતાય આણિયા. યાયતોતિ ગચ્છતો. પુત્તકારણાતિ પુત્તનિમિત્તં. પુત્તહેતુકઞ્હિ પુત્તેન કત્તબ્બં માનં વા પૂજં વા.

ઉપયોગવચનેતિ ઉપયોગત્થે. વુચ્ચતીતિ વચનં, અત્થો. ઉપયોગવચને વા વત્તબ્બે. પચ્ચત્તન્તિ પચ્ચત્તવચનં. સમ્મા પેક્ખન્તીતિ સમ્મદેવ કાતબ્બે પેક્ખન્તિ. પસંસનીયાતિ પસંસિતબ્બા. ભવન્તિ એતે સઙ્ગહેતબ્બે તત્થ પુગ્ગલે યથારહં પવત્તેન્તાતિ અધિપ્પાયો.

૨૭૪. ‘‘ઇતિ ભગવા’’તિઆદિ નિગમનં. યા દિસાતિ યા માતાપિતુઆદિલક્ખણા પુરત્થિમાદિદિસા. નમસ્સાતિ નમસ્સેય્યાસીતિ અત્થો ‘‘યથા કથં પના’’તિઆદિકાય ગહપતિપુત્તસ્સ પુચ્છાય વસેન દેસનાય આરદ્ધત્તા ‘‘પુચ્છાય ઠત્વા’’તિ વુત્તં. અકથિતં નત્થિ ગિહીહિ કત્તબ્બકમ્મે અપ્પમાદપટિપત્તિયા અનવસેસતો કથિતત્તા. માતાપિતુઆદીસુ હિ તેહિ ચ પટિપજ્જિતબ્બપટિપત્તિયા નિરવસેસતો કથનેનેવ રાજાદીસુપિ પટિપજ્જિતબ્બવિધિ અત્થતો કથિતો એવ હોતીતિ. ગિહિનો વિનીયન્તિ, વિનયં ઉપેન્તિ એતેનાતિ ગિહિવિનયો. યથાનુસિટ્ઠન્તિ યથા ઇધ સત્થારા અનુસિટ્ઠં ગિહિચારિત્તં, તથા તેન પકારેન તં અવિરાધેત્વા. પટિપજ્જમાનસ્સ વુદ્ધિયેવ પાટિકઙ્ખાતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થેહિ વુદ્ધિયેવ ઇચ્છિતબ્બા અવસ્સમ્ભાવિનીતિ.

સિઙ્ગાલસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના.