૫. સમ્પસાદનીયસુત્તવણ્ણના

સારિપુત્તસીહનાદવણ્ણના

૧૪૧. પાવારેન્તિ સઞ્છાદેન્તિ સરીરં એતેનાતિ પાવારો, વત્થં. પાવરણં વા પાવારો, ‘‘વત્થં દુસ્સ’’ન્તિ પરિયાયસદ્દા એતેતિ દુસ્સમેવ પાવારો, સો એતસ્સ બહુવિધો અનેકકોટિપ્પભેદો ભણ્ડભૂતો અત્થીતિ દુસ્સપાવારિકો. સો કિર પુબ્બે દહરકાલે દુસ્સપાવારભણ્ડમેવ બહું પરિગ્ગહેત્વા વાણિજ્જં અકાસિ, તેન નં સેટ્ઠિટ્ઠાને ઠિતમ્પિ ‘‘પાવારિકો’’ ત્વેવ સઞ્જાનન્તિ. ભગવતીતિ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, પકારત્થો વા, તેન ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા થેરેન વુત્તવચનં સબ્બં સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘કસ્મા એવં અવોચા’’તિ તથાવચને કારણં પુચ્છિત્વા ‘‘સોમનસ્સપવેદનત્થ’’ન્તિ કસ્મા પયોજનં વિસ્સજ્જિતં, તયિદં અમ્બં પુટ્ઠસ્સ લબુજં બ્યાકરણસદિસન્તિ? નયિદમેવં ચિન્તેતબ્બં. યા હિસ્સ થેરસ્સ તદા ભગવતિ સોમનસ્સુપ્પત્તિ, સા નિદ્ધારિતરૂપા કારણભાવેન ચોદિતા, તસ્મા એવં અવોચાતિ, સા એવ ચ યસ્મા નિદ્ધારિતરૂપા પવેદનવસેન ભગવતો સમ્મુખા તથાવચનં પયોજેતિ, તસ્મા ‘‘અત્તનો ઉપ્પન્નસોમનસ્સપવેદનત્થ’’ન્તિ પયોજનભાવેન વિસ્સજ્જિતં.

તત્રાતિ તસ્મિં સોમનસ્સપવેદને. વિહારે નિવાસપરિવત્તનવસેન સુનિવત્થનિવાસનો. આભુજિત્વાતિ આબન્ધિત્વા.

સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ‘‘અહો સન્તો વતાયં અરિયવિહારો’’તિ સમાપત્તિસુખપચ્ચવેક્ખણમુખેન અત્તનો ગુણે અનુસ્સરિતું આરદ્ધો, આરભિત્વા ચ નેસં તં તં સામઞ્ઞવિસેસવિભાગવસેન અનુસ્સરિ. તથા હિ ‘‘સમાધી’’તિ સામઞ્ઞતો ગહિતસ્સેવ ‘‘પઠમં ઝાન’’ન્તિઆદિના વિસેસવિભાગો, ‘‘પઞ્ઞા’’તિ સામઞ્ઞતો ચ ગહિતસ્સેવ ‘‘વિપસ્સનાઞાણ’’ન્તિઆદિના વિસેસવિભાગો ઉદ્ધટો. ‘‘લોકિયાભિઞ્ઞાસુ દિબ્બચક્ખુઞાણસ્સેવ ગહણં થેરસ્સ ઇતરેહિ સાતિસયન્તિ દસ્સેતુ’’ન્તિ વદન્તિ, પુબ્બેનિવાસઞાણમ્પિ પન ‘‘કપ્પસતસહસ્સાધિકસ્સા’’તિઆદિના કિચ્ચવસેન દસ્સિતમેવ, લક્ખણહારવસેન વા ઇતરેસં પેત્થ ગહિતતા વેદિતબ્બા.

અત્થપ્પભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં અત્થે પભેદગતં ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા. તથા ધમ્મપ્પભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં ધમ્મે પભેદગતં ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા. નિરુત્તિપભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાનકરણસમત્થં નિરુત્તિયં પભેદગતં ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા. પટિભાનપ્પભેદસ્સ સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાન કરણસમત્થં પટિભાને પભેદગતં ઞાણં પટિભાનપટિસમ્ભિદા. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે, (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૨૮) તં સંવણ્ણનાસુ (વિસુદ્ધિ. ટી. ૨.૪૨૮) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. સાવકવિસયે પરમુક્કંસગતં ઞાણં સાવકપારમિઞાણં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં વિય સબ્બઞેય્યધમ્મેસુ. તસ્સાપિ હિ વિસું પરિકમ્મં નામ નત્થિ, સાવકપારમિયા પન સમ્મદેવ પરિપૂરિતત્તા અગ્ગમગ્ગસમધિગમેનેવસ્સ સમધિગમો હોતિ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સેવ સમ્માસમ્બુદ્ધાનં યાવ નિસિન્નપલ્લઙ્કા અનુસ્સરતોતિ યોજના.

ભગવતો સીલં નિસ્સાય ગુણે અનુસ્સરિતુમારદ્ધોતિ યોજના. યસ્મા ગુણાનં બહુભાવતો નેસં એકજ્ઝં આપાથાગમનં નત્થિ, સતિ ચ તસ્મિં અનિરૂપિતરૂપેનેવ અનુસ્સરણેન ભવિતબ્બં, તસ્મા થેરો સવિસયે ઠત્વા તે અનુપદં સરૂપતો અનુસ્સરિ, અનુસ્સરન્તો ચ સબ્બપઠમં સીલં અનુસ્સરિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘ભગવતો સીલં નિસ્સાયા’’તિ આહ, સીલં આરબ્ભાતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. યસ્મા ચેત્થ થેરો એકેકવસેન ભગવતો ગુણે અનુસ્સરિત્વા તતો પરં ચતુક્કપઞ્ચકાદિવસેન અનુસ્સરિ, તસ્મા ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદે’’તિ વત્વા તતો પરં બોજ્ઝઙ્ગભાવનાસામઞ્ઞેન ઇન્દ્રિયેસુ વત્તબ્બેસુ તાનિ અગ્ગહેત્વા ‘‘ચત્તારો મગ્ગે’’તિઆદિ વુત્તં. ચતુયોનિપરિચ્છેદકઞાણં મહાસીહનાદસુત્તે (મ. નિ. ૧.૧૫૨) આગતનયેનેવ વેદિતબ્બં. ચત્તારો અરિયવંસા અરિયવંસસુત્તે (અ. નિ. ૪.૨૮) આગતનયેનેવ વેદિતબ્બા.

પધાનિયઙ્ગાદયો સઙ્ગીતિ (દી. નિ. ૩.૩૧૭) દસુત્તરસુત્તેસુ (દી. નિ. ૩.૩૫૫) આગમિસ્સન્તિ. છ સારણીય ધમ્મા પરિનિબ્બાનસુત્તે (દી. નિ. ૨.૧૪૧) આગતા એવ. સુખં સુપનાદયો (અ. નિ. ૧૧.૧૫; પટિ. મ. ૨.૨૨) એકાદસ મેત્તાનિસંસા. ‘‘ઇદં દુક્ખં અરિયસચ્ચ’’ન્તિઆદિના સં. નિ. ૫.૧૦૮૧, મહાવ. ૧૫, પટિ. મ. ૨.૩૦) ચતૂસુ અરિયસચ્ચેસુ તિપરિવત્તવસેન આગતા દ્વાદસ ધમ્મચક્કાકારા. મગ્ગફલેસુ પવત્તાનિ અટ્ઠ ઞાણાનિ, છ અસાધારણઞાણાનિ ચાતિ ચુદ્દસ બુદ્ધઞાણાનિ. પઞ્ચદસ વિમુત્તિપરિપાચનિયા ધમ્મા મેઘિયસુત્તવણ્ણનાયં (ઉદા. અટ્ઠ. ૩૧) ગહેતબ્બા, સોળસવિધા આનાપાનસ્સતિ આનાપાનસ્સતિસુત્તે (મ. નિ. ૩.૧૪૮), અટ્ઠારસ બુદ્ધધમ્મા (મહાનિ. ૬૯, ૧૫૬; ચૂળનિ. ૮૫; પટિ. મ. ૩.૫; દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૦૫) એવં વેદિતબ્બા –

અતીતંસે બુદ્ધસ્સ ભગવતો અપ્પટિહતં ઞાણં, અનાગતંસે, પચ્ચુપ્પન્નંસે બુદ્ધસ્સ ભગવતો અપ્પટિહતં ઞાણં. ઇમેહિ તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો સબ્બં કાયકમ્મં ઞાણપુબ્બઙ્ગમં ઞાણાનુપરિવત્તિ, સબ્બં વચીકમ્મં, સબ્બં મનોકમ્મં ઞાણપુબ્બઙ્ગમં ઞાણાનુપરિવત્તિ. ઇમેહિ છહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો નત્થિ છન્દસ્સ હાનિ, નત્થિ ધમ્મદેસનાય હાનિ, નત્થિ વીરિયસ્સ હાનિ, નત્થિ સમાધિસ્સ હાનિ, નત્થિ પઞ્ઞાય હાનિ, નત્થિ વિમુત્તિયા હાનિ. ઇમેહિ દ્વાદસહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો નત્થિ દવા, નત્થિ રવા, નત્થિ અપ્ફુટ્ઠં, નત્થિ વેગાયિતત્તં, નત્થિ અબ્યાવટમનો, નત્થિ અપ્પટિસઙ્ખાનુપેક્ખાતિ.

તત્થ ‘‘નત્થિ દવાતિ ખિડ્ડાધિપ્પાયેન કિરિયા નત્થિ. નત્થિ રવાતિ સહસા કિરિયા નત્થી’’તિ વદન્તિ. સહસા પન કિરિયા દવા, ‘‘અઞ્ઞં કરિસ્સામી’’તિ અઞ્ઞસ્સ કરણં રવા. નત્થિ અપ્ફુટન્તિ ઞાણેન અફુસિતં નત્થિ. નત્થિ વેગાયિતત્તન્તિ તુરિતકિરિયા નત્થિ. નત્થિ અબ્યાવટમનોતિ નિરત્થકચિત્તસમુદાચારો નત્થિ. નત્થિ અપ્પટિસઙ્ખાનુપેક્ખાતિ અઞ્ઞાણુપેક્ખા નત્થિ. કેચિ પન ‘‘નત્થિ ધમ્મદેસનાય હાની’’તિ અપઠિત્વા ‘‘નત્થિ છન્દસ્સ હાનિ, નત્થિ વીરિયસ્સ હાનિ, નત્થિ સતિયા [સત્તિયા (વિભ. મૂલટી. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના)] હાની’’તિ પઠન્તિ.

જરામરણાદીસુ એકાદસસુ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ પચ્ચેકં ચતુસચ્ચયોજનાવસેન પવત્તાનિ ચતુચત્તાલીસ ઞાણાનિયેવ (સં. નિ. ૨.૩૩) સુખવિસેસાનં અધિટ્ઠાનભાવતો ઞાણવત્થૂનિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યતો ખો ભિક્ખવે અરિયસાવકો એવં જરામરણં પજાનાતિ, એવં જરામરણસમુદયં પજાનાતિ, એવં જરામરણનિરોધં પજાનાતિ, એવં જરામરણનિરોધગામિનિં પટિપદં પજાનાતી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૩૩).

જરામરણસમુદયોતિ ચેત્થ જાતિ અધિપ્પેતા. સેસપદેસુ ભવાદયો વેદિતબ્બા.

કુસલચિત્તુપ્પાદેસુ ફસ્સાદયો પરોપણ્ણાસ કુસલધમ્મા.

‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ ઞાણં, ‘‘અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણ’’ન્તિ ઞાણં, અતીતમ્પિ અદ્ધાનં ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ ઞાણં, ‘‘અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણ’’ન્તિ ઞાણં, અનાગતમ્પિ અદ્ધાનં ‘‘જાતિપચ્ચયા જરામરણ’’ન્તિ ઞાણં, ‘‘અસતિ જાતિયા નત્થિ જરામરણ’’ન્તિ ઞાણં. ‘‘યમ્પિ ઇદં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, તમ્પિ ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ ઞાણન્તિ એવં જરામરણાદીસુ એકાદસસુ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ પચ્ચેકં સત્ત સત્ત કત્વા સત્તસત્તતિ ઞાણવત્થૂનિ (સં. નિ. ૨.૩૪) વેદિતબ્બાનિ. તત્થ યમ્પીતિ છબ્બિધમ્પિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં વિપસ્સનારમ્મણભાવેન એકજ્ઝં ગહેત્વા વુત્તં. ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ છપિ ઞાણાનિ સઙ્ખિપિત્વા વુત્તં ઞાણં. ‘‘ખયધમ્મ’’ન્તિઆદિના પન પકારેન પવત્તઞાણસ્સ દસ્સનં, વિપસ્સનાદસ્સનતો વિપસ્સના પટિવિપસ્સનાદસ્સનમત્તમેવાતિ ન તં ‘‘અઙ્ગ’’ન્તિ વદન્તિ, પાળિયં (સં. નિ. ૨.૩૪) પન સબ્બત્થ ઞાણવસેન અઙ્ગાનં વુત્તત્તા ‘‘નિરોધધમ્મન્તિ ઞાણ’’ન્તિ ઇતિ-સદ્દેન પકાસેત્વા વુત્તં વિપસ્સનાઞાણં સત્તમં ઞાણન્તિ અયમત્થો દિસ્સતિ. ન હિ યમ્પિ ઇદં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, તમ્પિ ઞાણન્તિ સમ્બન્ધો હોતિ ઞાણગ્ગહણેન એતસ્મિં ઞાણભાવદસ્સનસ્સ અનધિપ્પેતત્તા, ‘‘ખયધમ્મં…પે… નિરોધધમ્મ’’ન્તિ એતેસં સમ્બન્ધભાવપ્પસઙ્ગો ચાતિ. ચતુવીસતિ…પે… વજિરઞાણન્તિ એત્થ કેચિ તાવ આહુ ‘‘ભગવા દેવસિકં દ્વાદસકોટિસતસહસ્સક્ખત્તું મહાકરુણાસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, દ્વાદસકોટિસતસહસ્સક્ખત્તુમેવ ચ અરહત્તફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, તાસં પુરેચરં, સહવચરઞ્ચ ઞાણં પટિપક્ખેહિ અભેજ્જતં, મહત્તઞ્ચ ઉપાદાય મહાવજિરઞાણં નામ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘તથાગતં, ભિક્ખવે, અરહન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં દ્વે વિતક્કા બહુલં સમુદાચરન્તિ – ખેમો ચ વિતક્કો, પવિવેકો ચ વિતક્કો’તિ (ઇતિવુ. ૩૮).

ખેમવિતક્કો હિ ભગવતો મહાકરુણાસમાપત્તિં પૂરેત્વા ઠિતો, પવિવેકવિતક્કો અરહત્તફલસમાપત્તિં. બુદ્ધાનઞ્હિ ભવઙ્ગપરિવાસો લહુકો, મત્થકપ્પત્તો સમાપત્તીસુ વસીભાવો, તસ્મા સમાપજ્જનવુટ્ઠાનાનિ કતિપયચિત્તક્ખણેહેવ ઇજ્ઝન્તિ. પઞ્ચ રૂપાવચરસમાપત્તિયો ચતસ્સો અરૂપસમાપત્તિયો અપ્પમઞ્ઞાસમાપત્તિયા સદ્ધિં દસ, નિરોધસમાપત્તિ, અરહત્તફલસમાપત્તિ ચાતિ દ્વાદસેતા સમાપત્તિયો ભગવા પચ્ચેકં દિવસે દિવસે કોટિસતસહસ્સક્ખત્તું પુરેભત્તં સમાપજ્જતિ, તથા પચ્છાભત્ત’’ન્તિ. ‘‘એવં સમાપજ્જિતબ્બસમાપત્તિસઞ્ચારિતઞાણં મહાવજિરઞાણં નામા’’તિ કેચિ.

અપરે પન ‘‘યં તં ભગવતા અભિસમ્બોધિદિવસે પચ્છિમયામે પટિચ્ચસમુપ્પાદમુખેન પટિલોમનયેન જરામરણતો પટ્ઠાય ઞાણં ઓતારેત્વા અનુપદધમ્મવિપસ્સનં આરભન્તેન યથા નામ પુરિસો સુવિદુગ્ગં મહાગહનં મહાવનં છિન્દન્તો અન્તરન્તરા નિસાનસિલાયં ફરસું સુનિસિતં કરોતિ, એવમેવ નિસાનસિલાસદિસિયો સમાપત્તિયો અન્તરન્તરા સમાપજ્જિત્વા ઞાણસ્સ તિક્ખવિસદસૂરભાવં સમ્પાદેતું અનુલોમપટિલોમતો પચ્ચેકં પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગવસેન સમ્મસન્તો દિવસે દિવસે લક્ખકોટિલક્ખકોટિફલસમાપત્તિયો સમાપજ્જતિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘ચતુવીસતિ…પે… મહાવજિરઞાણં નિસ્સાયા’તિ’’. નનુ ભગવતો સમાપત્તિસમાપજ્જને પરિકમ્મે પયોજનં નત્થીતિ? નયિદં એકન્તિકં. તથા હિ વેદનાપટિપ્પણામનાદીસુ સવિસેસં પરિકમ્મપુબ્બઙ્ગમેન સમાપત્તિયો સમાપજ્જિ. અપરે પન ‘‘લોકિયસમાપત્તિસમાપજ્જને પરિકમ્મેન પયોજનં નત્થિ. લોકુત્તરસમાપત્તિસમાપજ્જને તજ્જં પરિકમ્મં ઇચ્છિતબ્બમેવા’’તિ વદન્તિ.

‘‘અપરમ્પરા’’તિ પદં યેસં દેસનાય અત્થિ, તે અપરમ્પરિયાવ. કુસલપઞ્ઞત્તિયન્તિ કુસલધમ્માનં પઞ્ઞાપને. અનુત્તરોતિ ઉત્તમો. ઉપનિસ્સયે ઠત્વાતિ ઞાણૂપનિસ્સયે ઠત્વા યાદિસો પુબ્બૂપનિસ્સયો પુબ્બયોગો, તત્થ પતિટ્ઠાય. મહન્તતો સદ્દહતિ પટિપક્ખવિગમેન ઞાણસ્સ વિય સદ્ધાયપિ તિક્ખવિસદભાવાપત્તિતો. અવસેસઅરહન્તેહીતિ પકતિસાવકેહિ. અસીતિ મહાથેરા પરમત્થદીપનિયં થેરગાથાવણ્ણનાયં નામતો ઉદ્ધટા. ચત્તારો મહાથેરાતિ મહાકસ્સપઅનુરુદ્ધમહાકચ્ચાનમહાકોટ્ઠિકત્થેરા. તેસુપિ અગ્ગસાવકેસુ સારિપુત્તત્થેરો પઞ્ઞાય વિસિટ્ઠભાવતો. સારિપુત્તત્થેરતોપિ એકો પચ્ચેકબુદ્ધો તિક્ખવિસદઞાણો અભિનીહારમહન્તતાય સમ્ભતઞાણસમ્ભારત્તા. સતિપિ પચ્ચેકબોધિયા અવિસેસેસુ બહૂસુ એકજ્ઝં સન્નિપતિતેસુ પુબ્બયોગવસેન લોકિયે વિસયે સિયા કસ્સચિ ઞાણસ્સ વિસિટ્ઠતાતિ દસ્સેતું ‘‘સચે પના’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધોવ બુદ્ધગુણે મહન્તતો સદ્દહતી’’તિ ઇદં હેટ્ઠા આગતદેસનાસોતવસેન વુત્તં. બુદ્ધા હિ બુદ્ધગુણે મહત્તં પચ્ચક્ખતોવ પસ્સન્તિ, ન સદ્દહનવસેન.

ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘સેય્યથાપિ નામા’’તિઆદિ આરદ્ધં. ગમ્ભીરો ઉત્તાનોતિ ગમ્ભીરો વા ઉત્તાનો વાતિ જાનનત્થં. ‘‘એવમેવા’’તિઆદિ યથાદસ્સિતાય ઉપમાય ઉપમેય્યેન સંસન્દનં. બુદ્ધગુણેસુ અપ્પમત્તવિસયમ્પિ લોકિયમહાજનસ્સ ઞાણં અપવત્તિતરૂપેનેવ પવત્તતિ અનવત્તિતસભાવત્તાતિ વુત્તં ‘‘એકબ્યામ…પે… વેદિતબ્બા’’તિ. તત્થ ઞાતઉદકં વિયાતિ પમાણતો ઞાતઉદકં વિય. અરિયાનં પન તત્થ અત્તનો વિસયે પવત્તનકઞાણં પવત્તિતરૂપેનેવ પવત્તતિ અત્તનો પટિવેધાનુરૂપં, અભિનીહારાનુરૂપઞ્ચ અવત્તિતસભાવત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘દસબ્યામયોત્તેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ પટિવિદ્ધસચ્ચાનમ્પિ પટિપક્ખવિધમનપુબ્બયોગવિસેસવસેન ઞાણં સાતિસયં, મહાનુભાવઞ્ચ હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું સોતાપન્નઞાણસ્સ દસબ્યામઉદકં ઓપમ્મભાવેન દસ્સેત્વા તતો પરેસં દસુત્તરદિગુણદસગુણઅસીતિગુણવિસિટ્ઠં ઉદકં ઓપમ્મં કત્વા દસ્સિતં. નનુ એવં સન્તે બુદ્ધગુણા પરિમિતપરિચ્છિન્ના, થેરેન ચ તે પરિચ્છિજ્જ ઞાતાતિ આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ યથા સો પુરિસો’’તિઆદિમાહ. તત્થ સો પુરિસોતિ સો ચતુરાસીતિબ્યામસહસ્સપ્પમાણેન યોત્તેન ચતુરાસીતિબ્યામસહસ્સટ્ઠાને મહાસમુદ્દે ઉદકં મિનિત્વા ઠિતો પુરિસો. સો હિ થેરસ્સ ઉપમાભાવેન ગહિતો. ધમ્મન્વયેનાતિ અનુમાનઞાણેન. તઞ્હિ સિદ્ધં ધમ્મં અનુગન્ત્વા પવત્તનતો ‘‘ધમ્મન્વયો’’તિ વુચ્ચતિ, તથા અન્વયવસેન અત્થસ્સ બુજ્ઝનતો અન્વયબુદ્ધિ, અનુમેય્યં અનુમિનોતીતિ અનુમાનં, નિદસ્સને દિટ્ઠનયેન અનુમેય્યં ગણ્હાતીતિ ‘‘નયગ્ગાહો’’તિ ચ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘ધમ્મન્વયેના’’તિઆદિ. સ્વાયં ધમ્મન્વયો ન યસ્સ કસ્સચિ હોતિ, અથ ખો તથારૂપસ્સ અગ્ગસાવકસ્સેવાતિ આહ ‘‘સાવકપારમિઞાણે ઠત્વા’’તિ. યદિ થેરો બુદ્ધગુણે એકદેસતો પચ્ચક્ખે કત્વા તદઞ્ઞે નયગ્ગાહેન ગણ્હિ, નનુ એવં સન્તે બુદ્ધગુણા પરિમિતપરિચ્છિન્ના આપન્નાતિ? નયિદં એવન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘અનન્તા અપરિમાણા’’તિ.

‘‘સદ્દહતી’’તિ વત્વા પુન તમેવત્થં વિભાવેન્તો ‘‘થેરેન હિ…પે… બહુતરા’’તિ આહ. કથં પનાયમત્થો એવં દટ્ઠબ્બોતિ એવં અધિપ્પાયભેદકં ઉપમાય સઞ્ઞાપેતું ‘‘યથા કથં વિયા’’તિઆદિ વુત્તં ‘‘ઉપમાયમિધેકચ્ચે વિઞ્ઞૂ પુરિસા ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનન્તી’’તિ (સં. નિ. ૨.૬૭) ઇતો નવ ઇતો નવાતિ ઇતો મજ્ઝટ્ઠાનતો યાવ દક્ખિણતીરા નવ ઇતો મજ્ઝટ્ઠાનતો યાવ ઉત્તરતીરા નવ. ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં સુત્તેન સમત્થેતું ‘‘બુદ્ધોપી’’તિ ગાથમાહ.

યમકયુગળમહાનદીમહોઘો વિયાતિ દ્વિન્નં એકતો સમાગતત્તા યુગળભૂતાનં મહાનદીનં મહોઘો વિય.

અનુચ્છવિકં કત્વાતિ યોયં મમ પસાદો બુદ્ધગુણે આરબ્ભ ઓગાળ્હો હુત્વા ઉપ્પન્નો, તં અનુચ્છવિકં અનુરૂપં કત્વા. પટિગ્ગહેતું સમ્પટિચ્છિતું અઞ્ઞો કોચિ ન સક્ખિસ્સતિ યાથાવતો અનવબુજ્ઝનતો. પટિગ્ગહેતું સક્કોતિ તસ્સ હેતુતો, પચ્ચયતો, સભાવતો, કિચ્ચતો, ફલતો સમ્મદેવ પટિવિજ્ઝનતો. પૂરત્તન્તિ પુણ્ણભાવો. પગ્ઘરણકાલેતિ વિકિરણકાલે, પતનકાલેતિ અત્થો. ‘‘પસન્નો’’તિ ઇમિના પસાદસ્સ વત્તમાનતા દીપિતાતિ ‘‘ઉપ્પન્નસદ્ધો’’તિ ઇમિનાપિ સદ્ધાય પચ્ચુપ્પન્નતા પકાસિતાતિ આહ ‘‘એવં સદ્દહામીતિ અત્થો’’તિ. અભિઞ્ઞાયતીતિ અભિઞ્ઞો, અધિકો અભિઞ્ઞો ભિય્યોભિઞ્ઞો, સો એવ અતિસયવચનિચ્છાવસેન ‘‘ભિય્યોભિઞ્ઞતરો’’તિ વુત્તોતિ આહ ‘‘ભિય્યતરો અભિઞ્ઞાતો’’તિ. દુતિયવિકપ્પે પન અભિજાનાતીતિ અભિઞ્ઞા, અભિવિસિટ્ઠા પઞ્ઞા, ભિય્યો અભિઞ્ઞા એતસ્સાતિ ભિય્યોભિઞ્ઞો, સો એવ અતિસયવચનિચ્છાવસેન ભિય્યોભિઞ્ઞતરો, સ્વાયમસ્સ અતિસયો અભિઞ્ઞાય ભિય્યોભાવકતોતિ આહ ‘‘ભિય્યતરાભિઞ્ઞો વા’’તિ. સમ્બુજ્ઝતિ એતાયાતિ સમ્બોધિ, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, અગ્ગમગ્ગઞાણઞ્ચ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનઞ્હિ અગ્ગમગ્ગઞાણં, અગ્ગમગ્ગઞાણપદટ્ઠાનઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં સમ્બોધિ નામ. તત્થ પધાનવસેન તદત્થદસ્સને પઠમવિકપ્પો, પદટ્ઠાનવસેન દુતિયવિકપ્પો. કસ્મા પનેત્થ અરહત્તમગ્ગઞાણસ્સેવ ગહણં, નનુ હેટ્ઠિમાનિપિ ભગવતો મગ્ગઞાણાનિ સવાસનમેવ યથાસકં પટિપક્ખવિધમનવસેન પવત્તાનિ. સવાસનપ્પહાનઞ્હિ ઞેય્યાવરણપ્પહાનન્તિ? સચ્ચમેતં, તં પન અપરિપુણ્ણં પટિપક્ખવિધમનસ્સ વિપ્પકતભાવતોતિ આહ ‘‘અરહત્તમગ્ગઞાણે વા’’તિ. અગ્ગમગ્ગવસેન ચેત્થ અરિયાનં બોધિત્તયપારિપૂરીતિ દસ્સેતું ‘‘અરહત્તમગ્ગેનેવ હી’’તિઆદિ વુત્તં. નિપ્પદેસાતિ અનવસેસા. ગહિતા હોન્તીતિ અરહત્તમગ્ગેન ગહિતેન અધિગતેન ગહિતા અધિગતા હોન્તિ. સબ્બન્તિ તેહિ અધિગન્તબ્બં. તેનાતિ સમ્બોધિના સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનેન અરહત્તમગ્ગઞાણેન.

૧૪૨. ખાદનીયાનં ઉળારતા સાતરસાનુભાવેનાતિ આહ ‘‘મધુરે આગચ્છતી’’તિ. પસંસાય ઉળારતા વિસિટ્ઠભાવેનાતિ આહ ‘‘સેટ્ઠે’’તિ, ઓભાસસ્સ ઉળારતા મહન્તભાવેનાતિ વુત્તં ‘‘વિપુલે’’તિ. ઉસભસ્સ અયન્તિ આસભી, ઇધ પન આસભી વિયાતિ આસભી. તેનાહ ‘‘ઉસભસ્સ વાચાસદિસી’’તિ. યેન પન ગુણેનસ્સા તંસદિસતા, તં દસ્સેતું ‘‘અચલા અસમ્પવેધી’’તિ વુત્તં. યતો કુતોચિ અનુસ્સવનં અનુસ્સવો. વિજ્જાટ્ઠાનેસુ કતપરિચયાનં આચરિયાનં તં તમત્થં વિઞ્ઞાપેન્તી પવેણી આચરિયપરમ્પરા. કેવલં અત્તનો મતિયા ‘‘ઇતિકિર એવંકિરા’’તિ પરિકપ્પના ઇતિકિર. પિટકસ્સ ગન્થસ્સ સમ્પદાનતો સયં સમ્પદાનભાવેન ગહણં પિટકસમ્પદાનં. યથાસુતાનં અત્થાનં આકારસ્સ પરિવિતક્કનં આકારપરિવિતક્કો. તથેવ ‘‘એવમેત’’ન્તિ દિટ્ઠિયા નિજ્ઝાનક્ખમનં દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિ. આગમાધિગમેહિ વિના તક્કમગ્ગં નિસ્સાય તક્કનં તક્કો. અનુમાનવિધિં નિસ્સાય નયગ્ગાહો. યસ્મા બુદ્ધવિસયે ઠત્વા ભગવતો અયં થેરસ્સ ચોદના, થેરસ્સ ચ સો અવિસયો, તસ્મા ‘‘પચ્ચક્ખતો ઞાણેન પટિવિજ્ઝિત્વા વિયા’’તિ વુત્તં. સીહનાદો વિયાતિ સીહનાદો, તંસદિસતા ચસ્સ સેટ્ઠભાવેન, સો ચેત્થ એવં વેદિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સીહનાદો’’તિઆદિમાહ. નેવ દન્ધાયન્તેનાતિ ન મન્દાયન્તેન. ન ભગ્ગરાયન્તેનાતિ અપરિસઙ્કન્તેન.

અનુયોગદાપનત્થન્તિ અનુયોગં સોધાપેતું. વિમદ્દક્ખમઞ્હિ સીહનાદં નદન્તો અત્થતો તત્થ અનુયોગં સોધેતિ નામ. અનુયુઞ્જન્તો ચ નં સોધાપેતિ નામ. દાતુન્તિ સોધેતું. કેચિ ‘‘દાનત્થ’’ન્તિ અત્થં વદન્તિ, તદયુત્તં. ન હિ યો સીહનાદં નદતિ, સો એવ તત્થ અનુયોગં દેતીતિ યુજ્જતિ. નિઘંસનન્તિ વિમદ્દનં. ધમમાનન્તિ તાપયમાનં, તાપનઞ્ચેત્થ ગગ્ગરિયા ધમાપનસીસેન વદતિ. સબ્બે તેતિ સબ્બે તે અતીતે નિરુદ્ધે સમ્માસમ્બુદ્ધે, તેનેતં દસ્સેતિ – યે તે અહેસું અતીતં અદ્ધાનં તવ અભિનીહારતો ઓરં સમ્માસમ્બુદ્ધા, તેસં તાવ સાવકઞાણગોચરે ધમ્મે પરિચ્છિન્દન્તો મારાદયો વિય બુદ્ધાનં લોકિયચિત્તચારં ત્વં જાનેય્યાસિ. યે પન તે અબ્ભતીતા તતો પરતો છિન્નવટુમા છિન્નપપઞ્ચા પરિયાદિણ્ણવટ્ટા સબ્બદુક્ખવીતિવત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધા, તેસં સબ્બેસમ્પિ સાવકઞાણસ્સ અવિસયભૂતે ધમ્મે કથં જાનિસ્સસીતિ.

અનાગતબુદ્ધાનં પનાતિ પન-સદ્દો વિસેસત્થજોતનો, તેન અતીતેસુ તાવ ખન્ધાનં ભૂતપુબ્બત્તા તત્થ સિયા ઞાણસ્સ સવિસયે ગતિ, અનાગતેસુ પન સબ્બસો અસઞ્જાતેસુ કથન્તિ ઇમમત્થં જોતેતિ. તેનાહ ‘‘અનાગતાપી’’તિઆદિ. ‘‘ચિત્તેન પરિચ્છિન્દિત્વા વિદિતા’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ અતીતાનાગતે સત્તાહે એવ પવત્તં ચિત્તં ચેતોપરિયઞાણસ્સ વિસયો, ન તતો પરન્તિ? નયિદં ચેતોપરિયઞાણકિચ્ચવસેન વુત્તં, અથ ખો પુબ્બેનિવાસઅનાગતંસઞાણવસેન વુત્તં, તસ્મા નાયં દોસો.

વિદિતટ્ઠાને ન કરોતિ સિક્ખાપદેનેવ તાદિસસ્સ પટિક્ખેપસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા, સેતુઘાતતો ચ. કથં પન થેરો દ્વયસમ્ભવે પટિક્ખેપમેવ અકાસિ, ન વિભજ્જ બ્યાકાસીતિ આહ ‘‘થેરો કિરા’’તિઆદિ. પારં પરિયન્તં મિનોતીતિ પારમી, સા એવ ઞાણન્તિ પારમિઞાણં, સાવકાનં પારમિઞાણં સાવકપારમિઞાણં, તસ્મિં. સાવકાનં ઉક્કંસપરિયન્તગતે જાનને નાયં અનુયોગો, અથ ખો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણે સબ્બઞ્ઞુતાય જાનને. કેચિ પન ‘‘સાવકપારમિઞાણેતિ સાવકપારમિઞાણવિસયે’’તિ અત્થં વદન્તિ. તથા સેસપદેસુપિ. સીલ ..પે… સમત્થન્તિ સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિસઙ્ખાતકારણાનં જાનનસમત્થં. બુદ્ધસીલાદયો હિ બુદ્ધાનં બુદ્ધકિચ્ચસ્સ, પરેહિ ‘‘બુદ્ધા’’તિ જાનનસ્સ ચ કારણં.

૧૪૩. અનુમાનઞાણં વિય સંસયપિટ્ઠિકં અહુત્વા ‘‘ઇદમિદ’’ન્તિ યથાસભાવતો ઞેય્યં ધારેતિ નિચ્છિનોતીતિ ધમ્મો, પચ્ચક્ખઞાણન્તિ આહ ‘‘ધમ્મસ્સ પચ્ચક્ખતો ઞાણસ્સા’’તિ. અનુએતીતિ અન્વયોતિ આહ ‘‘અનુયોગં અનુગન્ત્વા’’તિ. પચ્ચક્ખસિદ્ધઞ્હિ અત્થં અનુગન્ત્વા અનુમાનઞાણસ્સ પવત્તિ દિટ્ઠેન અદિટ્ઠસ્સ અનુમાનન્તિ વેદિતબ્બો. વિદિતે વેદકમ્પિ ઞાણં અત્થતો વિદિતમેવ હોતીતિ ‘‘અનુમાનઞાણં નયગ્ગાહો વિદિતો’’તિ વુત્તં. વિદિતોતિ વિદ્ધો પટિલદ્ધો, અધિગતોતિ અત્થો. અપ્પમાણોતિ અપરિમાણો મહાવિસયત્તા. તેનાહ ‘‘અપરિયન્તો’’તિ. તેનાતિ અપરિયન્તત્તા, તેન વા અપરિયન્તેન ઞાણેન, એતેનેવ થેરો યં યં અનુમેય્યમત્થં ઞાતુકામો હોતિ, તત્થ તત્થસ્સ અસઙ્ગમપ્પટિહટઅનુમાનઞાણં પવત્તતીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘સો ઇમિના’’તિઆદિ. તત્થ ઇમિનાતિ ઇમિના કારણેન. પાકારસ્સ થિરભાવં ઉદ્ધમુદ્ધં આપેતીતિ ઉદ્ધાપં, પાકારમૂલં. આદિ-સદ્દેન પાકારદ્વારબન્ધપરિખાદીનં સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. પચ્ચન્તે ભવં પચ્ચન્તિમં. પણ્ડિતદોવારિકટ્ઠાનિયં કત્વા થેરો અત્તાનં દસ્સેતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘એકદ્વારન્તિ કસ્મા આહા’’તિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેસિ. યસ્સા પઞ્ઞાય વસેન પુરિસો ‘‘પણ્ડિતો’’તિ વુચ્ચતિ, તં પણ્ડિચ્ચન્તિ આહ ‘‘પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો’’તિ. તંતંઇતિકત્તબ્બતાસુ છેકભાવો બ્યત્તભાવો વેય્યત્તિયં. મેધતિ સમ્મોસં હિંસતિ વિધમતીતિ મેધા, સા એતસ્સ અત્થીતિ મેધાવી. ઠાને ઠાને ઉપ્પત્તિ એતિસ્સા અત્થીતિ ઠાનુપ્પત્તિકા, ઠાનસો ઉપ્પજ્જનકપઞ્ઞા. અનુપરિયાયન્તિ એતેનાતિ અનુપરિયાયો, સો એવ પથોતિ અનુપરિયાયપથો, પરિતો પાકારસ્સ અનુસંયાયનમગ્ગો. પાકારભાગા સન્ધાતબ્બા એત્થાતિ પાકારસન્ધિ, પાકારસ્સ ફુલ્લિતપ્પદેસો. સો પન હેટ્ઠિમન્તેન દ્વિન્નમ્પિ ઇટ્ઠકાનં વિગમેન એવં વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘દ્વિન્નં ઇટ્ઠકાનં અપગતટ્ઠાન’’ન્તિ. છિન્નટ્ઠાનન્તિ છિન્નભિન્નપ્પદેસો, છિન્નટ્ઠાનં વા. તઞ્હિ ‘‘વિવર’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

કિલિટ્ઠન્તિ મલીનં. ઉપતાપેન્તીતિ કિલેસપરિળાહેન સન્તાપેન્તિ. વિબાધેન્તીતિ પીળેન્તિ. ઉપ્પન્નાય પઞ્ઞાય નીવરણેહિ ન કિઞ્ચિ કાતું સક્કાતિ આહ ‘‘અનુપ્પન્નાય પઞ્ઞાય ઉપ્પજ્જિતું ન દેન્તી’’તિ. તસ્માતિ પચ્ચયૂપઘાતેન ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનતો. ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુટ્ઠુ ઠપિતચિત્તાતિ ચતુબ્બિધાયપિ સતિપટ્ઠાનભાવનાય સમ્મદેવ ઠપિતચિત્તા. યથાસભાવેન ભાવેત્વાતિ અવિપરીતસભાવેન યથા પટિપક્ખા સમુચ્છિજ્જન્તિ, એવં ભાવેત્વા.

પુરિમનયે સતિપટ્ઠાનાનિ, બોજ્ઝઙ્ગા ચ મિસ્સકા અધિપ્પેતાતિ તતો અઞ્ઞથા વત્તું ‘‘અપિચેત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. મિસ્સકાતિ સમથવિપસ્સનામગ્ગવસેન મિસ્સકા. ‘‘ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તા’’તિઆદિતો વુત્તત્તા સતિપટ્ઠાને વિપસ્સનાતિ ગહેત્વા ‘‘સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે યથાભૂતં ભાવેત્વા’’તિ વુત્તત્તા, મગ્ગપરિયાપન્નાનંયેવ ચ નેસં નિપ્પરિયાયબોજ્ઝઙ્ગભાવતો, તેસુ ચ સબ્બસો અધિગતેસુ લોકનાથેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમ્પિ અધિગતમેવ હોતીતિ ‘‘બોજ્ઝઙ્ગે મગ્ગો, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણઞ્ચાતિ ગહિતે સુન્દરો પઞ્હો ભવેય્યા’’તિ મહાસિવત્થેરો આહ, ન પનેવં ગહિતં પોરાણેહીતિ અધિપ્પાયો. ઇતીતિ વુત્તપ્પકારપરામસનં. થેરોતિ સારિપુત્તત્થેરો.

તત્થાતિ તેસુ પચ્ચન્તનગરાદીસુ. નગરં વિય નિબ્બાનં તદત્થિકેહિ ઉપગન્તબ્બતો, ઉપગતાનઞ્ચ પરિસ્સયરહિતસુખાધિગમનટ્ઠાનતો. પાકારો વિય સીલં તદુપગતાનં પરિતો આરક્ખભાવતો. પરિયાયપથો વિય હિરી સીલપાકારસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘પરિયાયપથોતિ ખો ભિક્ખુ હિરિયા એતં અધિવચન’’ન્તિ. દ્વારં વિય અરિયમગ્ગો નિબ્બાનનગરપ્પવેસનઅઞ્જસભાવતો. પણ્ડિતદોવારિકો વિય ધમ્મસેનાપતિ નિબ્બાનનગરપવિટ્ઠપવિસનકાનં સત્તાનં સલ્લક્ખણતો. દિન્નોતિ દાપિતો, સોધિતોતિ અત્થો.

૧૪૪. નિપ્ફત્તિદસ્સનત્થન્તિ સિદ્ધિદસ્સનત્થં, અધિગમદસ્સનત્થન્તિ અત્થો. ‘‘પઞ્ચનવુતિપાસણ્ડે’’તિ ઇદં યસ્મા થેરો પરિબ્બાજકો હુત્વા તતો પુબ્બેવ નિબ્બાનપરિયેસનં ચરમાનો તે તે પાસણ્ડિનો ઉપસઙ્કમિત્વા નિબ્બાનં પુચ્છિ, તે નાસ્સ ચિત્તં આરાધેસું, તં સન્ધાય વુત્તં. તે પન પાસણ્ડા હેટ્ઠા વુત્તા એવ. તત્થેવાતિ તસ્સયેવ ભાગિનેય્યસ્સ દેસિયમાનાય દેસનાય. પરસ્સ વડ્ઢિતં ભત્તં ભુઞ્જન્તો વિય સાવકપારમિઞાણં હત્થગતં અકાસિ અધિગચ્છિ. ઉત્તરુત્તરન્તિ હેટ્ઠિમસ્સ હેટ્ઠિમસ્સ ઉત્તરણતો અતિક્કમનતો ઉત્તરુત્તરં, તતો એવ પધાનભાવં પાપિતતાય પણીતપણીતં. ઉત્તરુત્તરન્તિ વા ઉપરૂપરિ. પણીતપણીતન્તિ પણીતતરં, પણીતતમઞ્ચાતિ અત્થો. કણ્હન્તિ કાળકં સંકિલેસધમ્મં. સુક્કન્તિ ઓદાતં વોદાનધમ્મં. સવિપક્ખં કત્વાતિ પહાતબ્બપહાયકભાવદસ્સનવસેન યથાક્કમં ઉભયં સવિપક્ખં કત્વા. ‘‘અયં કણ્હધમ્મો, ઇમસ્સ અયં પહાયકો’’તિ એવં કણ્હં પટિબાહિત્વા દેસનાવસેન નીહરિત્વા સુક્કં, ‘‘અયં સુક્કધમ્મો, ઇમિના અયં પહાતબ્બો’’તિ એવં સુક્કં પટિબાહિત્વા કણ્હં.સઉસ્સાહન્તિ ફલુપ્પાદનસમત્થતાવસેન સબ્યાપારં. તેનાહ ‘‘સવિપાક’’ન્તિ. વિપાકધમ્મન્તિ અત્થો.

તસ્મિં દેસિતે ધમ્મેતિ તસ્મિં વુત્તનયેન ભગવા તુમ્હેહિ દેસિતે ધમ્મે એકચ્ચં ધમ્મં નામ સાવકપારમિઞાણં જાનિત્વા પટિવિજ્ઝિત્વા. તંજાનને હિ વુત્તે ચતુસચ્ચધમ્મજાનનં અવુત્તસિદ્ધન્તિ. ‘‘ચતુસચ્ચધમ્મેસૂ’’તિ ઇદં પોરાણટ્ઠકથાયં વુત્તાકારદસ્સનં. વિપક્ખો પન પરતો આગમિસ્સતિ. એત્થાતિ ‘‘ધમ્મેસુ નિટ્ઠં અગમ’’ન્તિ એતસ્મિં પદે. થેરસલ્લાપોતિ થેરાનં સલ્લાપસદિસો વિનિચ્છયવાદો. કાળવલ્લવાસીતિ કાળવલ્લવિહારવાસી. ઇદાનીતિ એતરહિ ‘‘ઇદાહં ભન્તે’’તિઆદિવચનકાલે. ઇમસ્મિં પન ઠાનેતિ ‘‘ધમ્મેસુ નિટ્ઠં અગમ’’ન્તિ ઇમસ્મિં પદેસે, ઇમસ્મિં વા નિટ્ઠાનકારણભૂતે યોનિસો પરિવિતક્કને. ‘‘ઇમસ્મિં પન ઠાને બુદ્ધગુણેસુ નિટ્ઠઙ્ગતો’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ સાવકપારમિઞાણસમધિગતકાલે એવ થેરો બુદ્ધગુણેસુ નિટ્ઠઙ્ગતોતિ? સચ્ચમેતં, ઇદાનિ પન તં પાકટં જાતન્તિ એવં વુત્તં. સબ્બન્તિ ‘‘ચતુસચ્ચધમ્મેસૂ’’તિઆદિ સુમત્થેરેન વુત્તં સબ્બં. અરહત્તે નિટ્ઠઙ્ગતોતિ એત્થાપિ વુત્તનયેનેવ અનુયોગપરિહારા વેદિતબ્બા. યદિપિ ધમ્મસેનાપતિ ‘‘સાવકપારમિઞાણં મયા સમધિગત’’ન્તિ ઇતો પુબ્બેપિ જાનાતિયેવ, ઇદાનિ પન અસઙ્ખ્યેય્યાપરિમેય્યભેદે બુદ્ધગુણે નયગ્ગાહવસેન પરિગ્ગહેત્વા કિચ્ચસિદ્ધિયા તસ્મિં ઞાણે નિટ્ઠઙ્ગતો અહોસીતિ દસ્સેન્તો ‘‘મહાસિવત્થેરો…પે… ધમ્મેસૂતિ સાવકપારમિઞાણે નિટ્ઠઙ્ગતો’’તિ અવોચ.

બુદ્ધગુણા પન નયતો આગતા, તે નયગ્ગાહતો યાથાવતો જાનન્તો સાવકપારમિઞાણે તથાજાનનવસેન નિટ્ઠઙ્ગતત્તા સાવકપારમિઞાણમેવ તસ્સ અપરાપરુપ્પત્તિવસેન, તેન તેન ભાવેતબ્બકિચ્ચબહુતાવસેન ચ ‘‘ધમ્મેસૂ’’તિ પુથુવચનેન વુત્તં. અનન્તાપરિમેય્યાનં અનઞ્ઞવિસયાનં બુદ્ધગુણાનં નયતો પરિગ્ગણ્હનેન થેરસ્સ સાતિસયો ભગવતિ પસાદો ઉપ્પજ્જતીતિ આહ ‘‘ભિય્યોસોમત્તાયા’’તિઆદિ. ‘‘સુટ્ઠુ અક્ખાતો’’તિ વત્વા તં એવસ્સ સુટ્ઠુ અક્ખાતતં દસ્સેતું ‘‘નિય્યાનિકો મગ્ગો’’તિ વુત્તં. સ્વાક્ખાતતા હિ ધમ્મસ્સ યદત્થં દેસિતો, તદત્થસાધનેન વેદિતબ્બા. ફલત્થાય નિય્યાતીતિ અનન્તરવિપાકત્તા, અત્તનો ઉપ્પત્તિસમનન્તરમેવ ફલનિપ્ફાદનવસેન પવત્તતીતિ અત્થો. વટ્ટચારકતો નિય્યાતીતિ વા નિય્યાનિકો, નિય્યાનસીલોતિ વા. રાગદોસમોહનિમ્મદનસમત્થોતિ ઇધાપિ ‘‘પસન્નોસ્મિ ભગવતીતિ દસ્સેતી’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. વઙ્કાદીતિ આદિ-સદ્દેન જિમ્હકુટિલે, અઞ્ઞે ચ પટિપત્તિદોસે સઙ્ગણ્હાતિ. ભગવા તુમ્હાકં બુદ્ધસુબુદ્ધતા વિય ધમ્મસુધમ્મતા, સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિ ચ ધમ્મેસુ નિટ્ઠઙ્ગમનેન સાવકપારમિઞાણે નિટ્ઠઙ્ગતત્તા મય્હં સુટ્ઠુ વિભૂતા સુપાકટા જાતાતિ દસ્સેન્તો થેરો ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘોતિ પસીદિ’’ન્તિ અવોચ.

કુસલધમ્મદેસનાવણ્ણના

૧૪૫. અનુત્તરભાવોતિ સેટ્ઠભાવો. અનુત્તરો ભગવા યેન ગુણેન, સો અનુત્તરભાવો, તં અનુત્તરિયં. યસ્મા તસ્સાપિ ગુણસ્સ કિઞ્ચિ ઉત્તરિતરં નત્થિ એવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સા તુમ્હાકં દેસના અનુત્તરાતિ વદતી’’તિ. કુસલેસુ ધમ્મેસૂતિ કુસલધમ્મનિમિત્તં. નિમિત્તત્થે હિ એતં ભુમ્મં, તસ્મા કુસલધમ્મદેસનાહેતુપિ ભગવાવ અનુત્તરોતિ અત્થો. ભૂમિં દસ્સેન્તોતિ વિસયં દસ્સેન્તો. કુસલધમ્મદેસનાય હિ કુસલા ધમ્મા વિસયો. વુત્તપદેતિ ‘‘કુસલેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ એવં વુત્તવાક્યે, એવં વા વુત્તધમ્મકોટ્ઠાસે. ‘‘પઞ્ચધા’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ છેકટ્ઠેનપિ કુસલં ઇચ્છિતબ્બં ‘‘કુસલો ત્વં રથસ્સ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાન’’ન્તિઆદીસૂતિ (મ. નિ. ૨.૮૭)? સચ્ચમેતં, સો પન છેકટ્ઠો કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેનેવ સઙ્ગહિતોતિ વિસું ન ગહિતો. ‘‘કચ્ચિ નુ ભોતો કુસલં, કચ્ચિ ભોતો અનામય’’ન્તિ (જા. ૧.૧૫.૧૪૬; ૨.૨૨.૨૦૦૮) જાતકે આગતત્તા ‘‘જાતકપરિયાયં પત્વા આરોગ્યટ્ઠેન કુસલં વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ગહપતયો, ઇમે ધમ્મા કુસલા વા અકુસલા વા સાવજ્જા વા અનવજ્જા વા’’તિઆદીસુ સુત્તપદેસેસુ ‘‘કુસલા’’તિ વુત્તધમ્મા એવ ‘‘અનવજ્જા’’તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘સુત્તન્તપરિયાયં પત્વા અનવજ્જટ્ઠેન કુસલં વટ્ટતી’’તિ. અભિધમ્મે ‘‘કોસલ્લ’’ન્તિ પઞ્ઞા આગતાતિ યોનિસોમનસિકારહેતુકસ્સ કુસલસ્સ કોસલ્લસમ્મૂતટ્ઠો, દરથાભાવદીપનતો નિદ્દરથટ્ઠો, ‘‘કુસલસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા’’તિ વત્વા ઇટ્ઠવિપાકનિદ્દિસનતો સુખવિપાકટ્ઠો ચ અભિધમ્મનયસિદ્ધોતિ આહ ‘‘અભિધમ્મ…પે… વિપાકટ્ઠેના’’તિ. બાહિતિકસુત્તે (મ. નિ. ૨.૩૫૮) ભગવતો કાયસમાચારાદિકે વણ્ણેન્તેન ધમ્મભણ્ડાગારિકેન ‘‘યો ખો મહારાજ કાયસમાચારો અનવજ્જો’’તિ કુસલો કાયસમાચારો રઞ્ઞો પસેનદિસ્સ વુત્તો. ન હિ ભગવતો સુખવિપાકકમ્મં અત્થીતિ સબ્બસાવજ્જરહિતા કાયસમાચારાદયો ‘‘કુસલા’’તિ વુત્તા, ઇધ પન ‘‘કુસલેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ બોધિપક્ખિયધમ્મા ‘‘કુસલા’’તિ વુત્તા, તે ચ સમથવિપસ્સના મગ્ગસમ્પયુત્તા એકન્તેન સુખવિપાકા એવાતિ અવજ્જરહિતતામત્તં ઉપાદાય અનવજ્જત્થો કુસલ-સદ્દોતિ આહ ‘‘ઇમસ્મિં પન…પે… દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘ફલસતિપટ્ઠાનં પન ઇધ અનધિપ્પેત’’ન્તિ ઇદઞ્ચ વચનં સમત્થિતં હોતિ સવિપાકસ્સેવ ગહણન્તિ કત્વા.

‘‘ચુદ્દસવિધેના’’તિઆદિ સતિપટ્ઠાને (દી. નિ. ૨.૩૭૬; મ. નિ. ૧.૧૦૯) વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. પગ્ગહટ્ઠેનાતિ કુસલપક્ખસ્સ પગ્ગણ્હનસભાવેન. કિચ્ચવસેનાતિ અનુપ્પન્નાકુસલાનુપ્પાદનાદિકિચ્ચવસેન. તતો એવ ચસ્સ ચતુબ્બિધતા. ઇજ્ઝનટ્ઠેનાતિ નિપ્પજ્જનસભાવેન. છન્દાદયો એવ ઇદ્ધિપાદેસુ વિસિટ્ઠસભાવા, ઇતરે અવિસિટ્ઠા, તેસમ્પિ વિસેસો છન્દાદિકતોતિ આહ ‘‘છન્દાદિવસેન નાનાસભાવા’’તિ.

અધિમોક્ખાદિસભાવવસેનાતિ પસાદાધિમોક્ખાદિસલક્ખણવસેન. ઉપત્થમ્ભનટ્ઠેનાતિ સમ્પયુત્તધમ્માનં ઉપત્થમ્ભનકભાવેન. અકમ્પિયટ્ઠેનાતિ પટિપક્ખેહિ અકમ્પિયસભાવેન. સલક્ખણેનાતિ અધિમોક્ખાદિસભાવેન. નિય્યાનટ્ઠેનાતિ સંકિલેસપક્ખતો, વટ્ટચારકતો ચ નિગ્ગમનટ્ઠેન. ઉપટ્ઠાનાદિનાતિ ઉપટ્ઠાનધમ્મવિચયપગ્ગહસમ્પિયાયનપસ્સમ્ભનસમાધાનઅજ્ઝુપેક્ખનસઙ્ખાતેન અત્તનો સભાવેન. હેતુટ્ઠેનાતિ નિબ્બાનસ્સ સમ્પાપકહેતુભાવેન. દસ્સનાદિનાતિ દસ્સનાભિનિરોપનપરિગ્ગહસમુટ્ઠાપનવોદાપનપગ્ગહુપટ્ઠાનસમાધાનસઙ્ખાતેન અત્તનો સભાવેન.

સાસનસ્સ પરિયોસાનદસ્સનત્થન્તિ સાસનં નામ નિપ્પરિયાયતો સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા. તત્થ યે સમથવિપસ્સનાસહગતા, તે સાસનસ્સ આદિ, મગ્ગપરિયાપન્ના મજ્ઝે, ફલભૂતા પરિયોસાનં, તંદસ્સનત્થં. તેનાહ ‘‘સાસનસ્સ હી’’તિઆદિ.

પુન એતદાનુત્તરિયં ભન્તેતિ યથારદ્ધાય દેસનાય નિગમનં. વુત્તસ્સેવ અત્થસ્સ પુન વચનઞ્હિ નિગમનં વુત્તં. તં દેસનન્તિ તં કુસલેસુ ધમ્મેસુ દેસનાપ્પકારં, દેસનાવિધિં, દેસેતબ્બઞ્ચ, સકલં વા સમ્પુણ્ણં અનવસેસં અભિજાનાતિ અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન જાનાતિ, અસેસં અભિજાનનતો એવ ઉત્તરિ ઉપરિ અભિઞ્ઞેય્યં નત્થિ. ઇતોતિ ભગવતા અભિઞ્ઞાતતો. અઞ્ઞો પરમત્થવસેન ધમ્મો વા પઞ્ઞત્તિવસેન પુગ્ગલો વા અયં નામ યં ભગવા ન જાનાતીતિ ઇદં નત્થિ ન ઉપલબ્ભતિ સબ્બસ્સેવ સમ્મદેવ તુમ્હેહિ અભિઞ્ઞાતત્તા. કુસલેસુ ધમ્મેસુ અભિજાનને, દેસનાયઞ્ચ ભગવતો ઉત્તરિતરો નત્થિ.

આયતનપણ્ણત્તિદેસનાવણ્ણના

૧૪૬. આયતનપઞ્ઞાપનાસૂતિ ચક્ખાદીનં, રૂપાદીનઞ્ચ આયતનાનં સમ્બોધનેસુ, તેસં અજ્ઝત્તિકબાહિરવિભાગતો, સભાગવિભાગતો, સમુદયતો, અત્થઙ્ગમતો, આહારતો, આદીનવતો, નિસ્સરણતો ચ દેસનાયન્તિ અત્થો.

ગબ્ભાવક્કન્તિદેસનાવણ્ણના

૧૪૭. ગબ્ભોક્કમનેસૂતિ ગબ્ભભાવેન માતુકુચ્છિયં અવક્કમનેસુ અનુપ્પવેસેસુ, ગબ્ભે વા માતુકુચ્છિસ્મિં અવક્કમનેસુ. પવિસતીતિ પચ્ચયવસેન તત્થ નિબ્બત્તેન્તો પવિસન્તો વિય હોતીતિ કત્વા વુત્તં. ઠાતીતિ સન્તાનટ્ઠિતિયા પવત્તતિ, તથાભૂતો ચ તત્થ વસન્તો વિય હોતીતિ આહ ‘‘વસતી’’તિ. પકતિલોકિયમનુસ્સાનં પઠમા ગબ્ભાવક્કન્તીતિ પચુરમનુસ્સાનં ગબ્ભાવક્કન્તિ દેસનાવસેન ઇધ પઠમા. ‘‘દુતિયા ગબ્ભાવક્કન્તી’’તિઆદીસુપિ એવં યોજના વેદિતબ્બા.

અલમેવાતિ યુત્તમેવ.

ખિપિતું ન સક્કોન્તીતિ તથા વાતાનં અનુપ્પજ્જનમેવ વદતિ. સેસન્તિ પુન ‘‘એતદાનુત્તરિય’’તિઆદિ પાઠપ્પદેસં વદતિ.

આદેસનવિધાદેસનાવણ્ણના

૧૪૮. પરસ્સ ચિત્તં આદિસતિ એતેહીતિ આદેસનાનિ, યથાઉપટ્ઠિતનિમિત્તાદીનિ, તાનિ એવ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અસંકિણ્ણરૂપેન ઠિતત્તા આદેસનવિધા, આદેસનાભાગા, તાસુ આદેસનવિધાસુ. તેનાહ ‘‘આદેસનકોટ્ઠાસેસૂ’’તિ. આગતનિમિત્તેનાતિ યસ્સ આદિસતિ, તસ્સ, અત્તનો ચ ઉપગતનિમિત્તેન, નિમિત્તપ્પત્તસ્સ લાભાલાભાદિઆદિસનવિધિદસ્સનસ્સ પવત્તત્તા ‘‘ઇદં નામ ભવિસ્સતી’’તિ વુત્તં. પાળિયં પન ‘‘એવમ્પિ તે મનો’’તિઆદિના પરસ્સ ચિત્તાદિસનમેવ આગતં, તં નિદસ્સનમત્તં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તથા હિ ‘‘ઇદં નામ ભવિસ્સતી’’તિ વુત્તસ્સેવ અત્થસ્સ વિભાવનવસેન વત્થુ આગતં. ગતનિમિત્તં નામ ગમનનિમિત્તં. ઠિતનિમિત્તં નામ અત્તનો સમીપે ઠાનનિમિત્તં, પરસ્સ ગમનવસેન, ઠાનવસેન ચ ગહેતબ્બનિમિત્તં. મનુસ્સાનં પરચિત્તવિદૂનં, ઇતરેસમ્પિ વા સવનવસેન પરસ્સ ચિત્તં ઞત્વા કથેન્તાનં સદ્દં સુત્વા. યક્ખપિસાચાદીનન્તિ હિઙ્કારયક્ખાનઞ્ચેવ કણ્ણપિસાચાદિપિસાચાનં, કુમ્ભણ્ડનાગાદીનઞ્ચ.

વિતક્કવિપ્ફારવસેનાતિ વિપ્ફારિકભાવેન પવત્તવિતક્કસ્સ વસેન. ઉપ્પન્નન્તિ તતો સમુટ્ઠિતં. વિપ્પલપન્તાનન્તિ કસ્સચિ અત્થસ્સ અબોધનતો વિરૂપં, વિવિધં વા પલપન્તાનં. સુત્તપમત્તાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન વેદનાટ્ટખિત્તચિત્તાદીનં સઙ્ગહો. મહાઅટ્ઠકથાયં પન ‘‘ઇદં વક્ખામિ, એવં વક્ખામીતિ વિતક્કયતો વિતક્કવિપ્ફારસદ્દો નામ ઉપ્પજ્જતી’’તિ (અભિ. અટ્ઠ. ૧.વચીકમ્મદ્વારકથાપિ) આગતત્તા જાગરન્તાનં પકતિયં ઠિતાનં અવિપ્પલપન્તાનં વિતક્કવિપ્ફારસદ્દો કદાચિ ઉપ્પજ્જતીતિ વિઞ્ઞાયતિ, યો લોકે ‘‘મન્તજપ્પો’’તિ વુચ્ચતિ. યસ્સ મહાઅટ્ઠકથાયં અસોતવિઞ્ઞેય્યતા વુત્તા. તાદિસઞ્હિ સન્ધાય વિઞ્ઞત્તિસહજમેવ ‘‘જિવ્હાતાલુચલનાદિકરવિતક્કસમુટ્ઠિતં સુખુમસદ્દં દિબ્બસોતેન સુત્વા આદિસતીતિ સુત્તે વુત્ત’’ન્તિ (ધ. સ. મૂલટી. વચીકમ્મદ્વારકથાવણ્ણના) આનન્દાચરિયો અવોચ. વુત્તલક્ખણો એવ પન નાતિસુખુમો અત્તનો, અચ્ચાસન્નપ્પદેસે ઠિતસ્સ ચ મંસસોતસ્સાપિ આપાથં ગચ્છતીતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. તસ્સાતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ. તસ્સ વસેનાતિ તસ્સ વિતક્કસ્સ વસેન. એવં અયમ્પિ આદેસનવિધા ચેતોપરિયઞાણવસેનેવ આગતાતિ વેદિતબ્બા. કેચિ પન ‘‘તસ્સ વસેનાતિ તસ્સ સદ્દસ્સ વસેના’’તિ અત્થં વદન્તિ, તં અયુત્તં. ન હિ સદ્દગ્ગહણેન તંસમુટ્ઠાપકચિત્તં ગય્હતિ, સદ્દગ્ગહણાનુસારેનપિ તદત્થસ્સેવ ગહણં હોતિ, ન ચિત્તસ્સ. એતેનેવ યદેકે ‘‘યં વિતક્કયતોતિ યમત્થં વિતક્કયતો’’તિ વત્વા ‘‘તસ્સ વસેનાતિ તસ્સ અત્થસ્સ વસેના’’તિ વણ્ણેન્તિ, તમ્પિ પટિક્ખિત્તં.

મનસા સઙ્ખરીયન્તીતિ મનોસઙ્ખારા, વેદનાસઞ્ઞા. પણિહિતાતિ પુરિમપરિબન્ધવિનયેન પધાનભાવેન નિહિતા ઠપિતા. તેનાહ ‘‘ચિત્તસઙ્ખારા સુટ્ઠપિતા’’તિ. વિતક્કસ્સ વિતક્કનં નામ ઉપ્પાદનમેવાતિ આહ ‘‘પવત્તેસ્સતી’’તિ. ‘‘પજાનાતી’’તિ પુબ્બે વુત્તપદસમ્બન્ધદસ્સનવસેન આનેતિ. આગમનેનાતિ ઝાનસ્સ આગમનટ્ઠાનવસેન. પુબ્બભાગેનાતિ મગ્ગસ્સ સબ્બપુબ્બભાગેન વિપસ્સનારમ્ભેન. ઉભયં પેતં યો સયં ઝાનલાભી, અધિગતમગ્ગો ચ અઞ્ઞં તદત્થાય પટિપજ્જન્તં દિસ્વા ‘‘અયં ઇમિના નીહારેન પટિપજ્જન્તો અદ્ધા ઝાનં લભિસ્સતિ, મગ્ગં અધિગમિસ્સતી’’તિ અભિઞ્ઞાય વિના અનુમાનવસેન જાનાતિ, તં દસ્સેતું વુત્તં. તેનાહ ‘‘આગમનેન જાનાતિ નામા’’તિઆદિ. અનન્તરાતિ વુટ્ઠિતકાલં સન્ધાયાહ. તદા હિ પવત્તવિતક્કપજાનનેનેવ ઝાનસ્સ હાનભાગિયતાદિવિસેસપજાનનં.

કિં પનિદં ચેતોપરિયઞાણં પરસ્સ ચિત્તં પરિચ્છિજ્જ જાનન્તં ઇદ્ધિચિત્તભાવતો અવિસેસતો સબ્બેસમ્પિ ચિત્તં જાનાતીતિ? નોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. ન અરિયાનન્તિ યેન ચિત્તેન તે અરિયા નામ જાતા, તં લોકુત્તરચિત્તં ન જાનાતિ અપ્પટિવિદ્ધભાવતો. યથા હિ પુથુજ્જનો સબ્બેસમ્પિ અરિયાનં લોકુત્તરચિત્તં ન જાનાતિ અપ્પટિવિદ્ધત્તા, એવં અરિયોપિ હેટ્ઠિમો ઉપરિમસ્સ લોકુત્તરચિત્તં ન જાનાતિ અપ્પટિવિદ્ધત્તા એવ. યથા પન ઉપરિમો હેટ્ઠિમં ફલસમાપત્તિં ન સમાપજ્જતિ, કિં એવં સો તસ્સ લોકુત્તરચિત્તં ન જાનાતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ઉપરિમો પન હેટ્ઠિમસ્સ જાનાતી’’તિ, પટિવિદ્ધત્તાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઉપરિમો હેટ્ઠિમં ન સમાપજ્જતી’’તિ વત્વા તત્થ કારણમાહ ‘‘તેસઞ્હી’’તિઆદિ. તેસન્તિ અરિયાનં. હેટ્ઠિમા હેટ્ઠિમા સમાપત્તિ ભૂમન્તરપ્પત્તિયા પટિપ્પસ્સદ્ધિકપ્પા. તેનાહ ‘‘તત્રુપપત્તિયેવ હોતી’’તિ, ન ઉપરિભૂમિપત્તિ. નિમિત્તાદિવસેન ઞાતસ્સ કદાચિ બ્યભિચારોપિ સિયા, ન પન અભિઞ્ઞાઞાણેન ઞાતસ્સાતિ આહ ‘‘ચેતો…પે… નત્થી’’તિ. ‘‘તં ભગવા’’તિઆદિ સેસં નામ.

દસ્સનસમાપત્તિદેસનાવણ્ણના

૧૪૯. બ્રહ્મજાલેતિ બ્રહ્મજાલસુત્તવણ્ણનાયં. ઉત્તરપદલોપેન હેસ નિદ્દેસો. આતપ્પન્તિ વીરિયં આતપ્પતિ કોસજ્જં સબ્બમ્પિ સંકિલેસપક્ખન્તિ. કુસલવીરિયસ્સેવ હેત્થ ગહણં અપ્પમાદાદિપદન્તરસન્નિધાનતો. પદહિતબ્બતોતિ પદહનતો, ભાવનં ઉદ્દિસ્સ વાયમનતોતિ અત્થો. અનુયુઞ્જિતબ્બતોતિ અનુયુઞ્જનતો. ઈદિસાનં પદાનં બહુલંકત્તુવિસયતાય ઇચ્છિતબ્બત્તા આતપ્પપદસ્સ વિય ઇતરેસમ્પિ કત્તુસાધનતા દટ્ઠબ્બા. પટિપત્તિયં નપ્પમજ્જતિ એતેનાતિ અપ્પમાદો, સતિઅવિપ્પવાસો. સમ્મા મનસિ કરોતિ એતેનાતિ સમ્મામનસિકારો, તથાપવત્તો કુસલચિત્તુપ્પાદો. ભાવનાનુયોગમેવ તથા વદતિ. દેસનાક્કમેન પઠમા, દસ્સનસમાપત્તિ નામ કરજકાયે પટિક્કૂલાકારસ્સ સમ્મદેવ દસ્સનવસેન પવત્તસમાપત્તિભાવતો. નિપ્પરિયાયેનેવાતિ વુત્તલક્ખણદસ્સનસમાપત્તિસન્નિસ્સયત્તા, દસ્સનમગ્ગફલભાવતો ચ પઠમસામઞ્ઞફલં પરિયાયેન વિના દસ્સનસમાપત્તિ.

અતિક્કમ્મ છવિમંસલોહિતં અટ્ઠિં પચ્ચવેક્ખતીતિ તાનિ અપચ્ચવેક્ખિત્વા અટ્ઠિમેવ પચ્ચવેક્ખતિ. અટ્ઠિઆરમ્મણા દિબ્બચક્ખુપાદકજ્ઝાનસમાપત્તીતિ વુત્તનયેન અટ્ઠિઆરમ્મણા દિબ્બચક્ખુઅધિટ્ઠાના પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિ. યો હિ ભિક્ખુ આલોકકસિણે ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તં પાદકં કત્વા અધિગતદિબ્બચક્ખુઞાણો હુત્વા સવિઞ્ઞાણકે કાયે અટ્ઠિં પરિગ્ગહેત્વા તત્થ પટિક્કૂલમનસિકારવસેન પઠમં ઝાનં નિબ્બત્તેતિ, તસ્સાયં પઠમજ્ઝાનસમાપત્તિ દુતિયા દસ્સનસમાપત્તિ. તેન વુત્તં ‘‘અટ્ઠિ અટ્ઠી’’તિઆદિ. યો પનેત્થ પાળિયં દ્વત્તિંસાકારમનસિકારો વુત્તો, સો મગ્ગસોધનવસેન વુત્તો. તત્થ વા કતપરિચયસ્સ સુખેનેવ વુત્તનયા અટ્ઠિપચ્ચવેક્ખણા સમિજ્ઝતીતિ. તેનેવેત્થ ‘‘ઇમં ચેવા’’તિ ‘‘અતિક્કમ્મ ચા’’તિ ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો વુત્તો. તં ઝાનન્તિ યથાવુત્તં પઠમજ્ઝાનં. અયન્તિ અયં સકદાગામિફલસમાપત્તિ. સાતિસયં ચતુસચ્ચદસ્સનાગમનતો પરિયાયેન વિના મુખ્યા દુતિયા દસ્સનસમાપત્તિ. યાવ તતિયમગ્ગા વત્તતીતિ આહ ‘‘ખીણાસવસ્સ વસેન ચતુત્થા દસ્સનસમાપત્તિ કથિતા’’તિ.

પાળિયં પુરિસસ્સ ચાતિ ચ-સદ્દો બ્યતિરેકે, તેન યથાવુત્તસમાપત્તિદ્વયતો વુચ્ચમાનંયેવ ઇમસ્સ વિસેસં જોતેતિ. અવિચ્છેદેન પવત્તિયા સોતસદિસતાય વિઞ્ઞાણમેવ વિઞ્ઞાણસોતં, તદેતં વિઞ્ઞાણં પુરિમતો અનન્તરપચ્ચયં લભિત્વા પચ્છિમસ્સ અનન્તરપચ્ચયો હુત્વા પવત્તતીતિ અયં અસ્સ સોતાગતતાય સોતસદિસતા, તસ્મા પજાનિતબ્બભાવેન વુત્તં એકમેવ ચેત્થ વિઞ્ઞાણં, તસ્મા અટ્ઠકથાયં ‘‘વિઞ્ઞાણસોતન્તિ વિઞ્ઞાણમેવા’’તિ વુત્તં. દ્વીહિપિ ભાગેહીતિ ઓરભાગપરભાગેહિ. ઇધલોકો હિસ્સ ઓરભાગો, પરલોકો પરભાગો દ્વિન્નમ્પિ વસેનેતં સમ્બન્ધન્તિ. તેનાહ ‘‘ઇધલોકે પતિટ્ઠિત’’ન્તિઆદિ. વિઞ્ઞાણસ્સ ખણે ખણે ભિજ્જન્તસ્સ કામં નત્થિ કસ્સચિ પતિટ્ઠિતતા, તણ્હાવસેન પન તં ‘‘પતિટ્ઠિત’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘છન્દરાગવસેના’’તિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘કબળીકારે ચે ભિક્ખવે આહારે અત્થિ રાગો, અત્થિ નન્દી, અત્થિ તણ્હા, પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં વિરુળ્હં. યત્થ પતિટ્ઠિતં વિઞ્ઞાણં વિરુળ્હં…પે… અત્થિ તત્થ આયતિં પુનબ્ભવાભિનિબ્બત્તી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૬૪; કથા. ૨૯૬; મહાનિ. ૭).

કમ્મન્તિ કુસલાકુસલકમ્મં, ઉપયોગવચનમેતં. કમ્મતો ઉપગચ્છન્તન્તિ કમ્મભાવેન ઉપગચ્છન્તં, વિઞ્ઞાણન્તિ અધિપ્પાયો. અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણઞ્હિ યેન કમ્મુના સહગતં, અઞ્ઞદત્થુ તબ્ભાવમેવ ઉપગતં હુત્વા પવત્તતિ. ઇધલોકે પતિટ્ઠિતં નામ ઇધ કતૂપચિતકમ્મભાવૂપગમનતો. કમ્મભવં આકડ્ઢન્તન્તિ કમ્મવિઞ્ઞાણં અત્તના સમ્પયુત્તકમ્મં જવાપેત્વા પટિસન્ધિનિબ્બત્તનેન તદભિમુખં આકડ્ઢન્તં. તેનેવ પટિસન્ધિનિબ્બત્તનસામત્થિયેન પરલોકે પતિટ્ઠિતં નામ અત્તનો ફલસ્સ તત્થ પતિટ્ઠાપનેન. કેચિ પન ‘‘અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં પરતો વિપાકં દાતું અસમત્થં ઇધલોકે પતિટ્ઠિતં નામ, દાતું સમત્થં પન પરલોકે પતિટ્ઠિતં નામા’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં ‘‘ઉભયતો અબ્બોચ્છિન્ન’’ન્તિ વુત્તત્તા. યઞ્ચ તેહિ ‘‘પરલોકે પતિટ્ઠિત’’ન્તિ વુત્તં, તં ઇધલોકેપિ પતિટ્ઠિતમેવ. ન હિ તસ્સ ઇધલોકે પતિટ્ઠિતભાવેન વિના પરલોકે પતિટ્ઠિતભાવો સમ્ભવતિ. સેક્ખપુથુજ્જનાનં ચેતોપરિયઞાણન્તિ સેક્ખાનં, પુથુજ્જનાનઞ્ચ ચેતસો પરિચ્છિન્દનકઞાણં. કથિતં પરિચ્છિન્દિતબ્બસ્સ ચેતસો છન્દરાગવસેન પતિટ્ઠિતભાવજોતનતો.

ચતુત્થાય દસ્સનસમાપત્તિયા તતિયદસ્સનસમાપત્તિયં વુત્તપ્પટિક્ખેપેન અત્થો વેદિતબ્બો.

પુરિમાનં દ્વિન્નં સમાપત્તીનં પુબ્બે સમથવસેન અત્થસ્સ વુત્તત્તા ઇદાનિ વિપસ્સનાવસેન દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. નિચ્ચલમેવ પુબ્બે વુત્તસ્સ અત્થસ્સ અપનેતબ્બતો. અત્થન્તરત્થતાય દસ્સિયમાનાય પદં ચલિતં નામ હોતિ. અપરો નયોતિ એત્થ પઠમજ્ઝાનસ્સ પઠમદસ્સનસમાપત્તિભાવે અપુબ્બં નત્થિ. દુતિયજ્ઝાનં દુતિયાતિ એત્થ પન ‘‘અટ્ઠિકવણ્ણકસિણવસેન પટિલદ્ધદુતિયજ્ઝાનં દુતિયા દસ્સનસમાપત્તી’’તિ વદન્તિ, તતિયજ્ઝાનમ્પિ તથેવ પટિલદ્ધં. દસ્સનસમાપત્તિભાવો પન યો ભિક્ખુ આલોકકસિણે ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તં પાદકં કત્વા અધિગતદિબ્બચક્ખુકો હુત્વા સવિઞ્ઞાણકે અટ્ઠિં પરિગ્ગહેત્વા તત્થ વણ્ણકસિણવસેન હેટ્ઠિમાનિ તીણિ ઝાનાનિ નિબ્બત્તેતિ, તસ્સ. તતિયજ્ઝાનં તતિયા દસ્સનસમાપત્તિ અધિટ્ઠાનભૂતસ્સ દિબ્બચક્ખુઞાણસ્સ વસેન. ચતુત્થજ્ઝાનં ચતુત્થાતિ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા તં પાદકં કત્વા અધિગતદિબ્બચક્ખુઞાણસ્સ તં ચતુત્થજ્ઝાનં ચતુત્થા દસ્સનસમાપત્તિ. ઇધાપિ સેક્ખપુથુજ્જનાનં ચેતસો પરિચ્છિન્દનેન તતિયા દસ્સનસમાપત્તિ, અરહતો ચિત્તસ્સ પરિચ્છિન્દનેન ચતુત્થા દસ્સનસમાપત્તિ વેદિતબ્બા. એવઞ્હેસા અત્થવણ્ણના પાળિયા સંસન્દેય્ય. ‘‘પઠમમગ્ગો’’તિઆદીસુ અટ્ઠિઆરમ્મણપઠમજ્ઝાનપાદકો પઠમમગ્ગો પઠમા દસ્સનસમાપત્તિ. અટ્ઠિઆરમ્મણદુતિયજ્ઝાનપાદકો દુતિયમગ્ગો દુતિયા દસ્સનસમાપત્તિ. પરચિત્તઞાણસહગતા ચતુત્થજ્ઝાનપાદકા તતિયચતુત્થમગ્ગા તતિયચતુત્થદસ્સનસમાપત્તિયોતિ. પુરિસસ્સ વિઞ્ઞાણપજાનનં પનેત્થ અસમ્મોહવસેન દટ્ઠબ્બં.

પુગ્ગલપણ્ણત્તિદેસનાવણ્ણના

૧૫૦. પુગ્ગલપણ્ણત્તીસૂતિ પુગ્ગલાનં પઞ્ઞાપનેસુ. ગુણવિસેસવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં અસઙ્કરતો ઠપનેસુ. લોકવોહારવસેનાતિ લોકસમ્મુતિવસેન. લોકવોહારો હેસ, યદિદં ‘‘સત્તો પુગ્ગલો’’તિઆદિ. રૂપાદીસુ સત્તવિસત્તતાય સત્તો. તસ્સ તસ્સ સત્તનિકાયસ્સ પૂરણતો ગલનતો, મરણવસેન પતનતો ચ પુગ્ગલો. સન્તતિયા નયનતો નરો. અત્તભાવસ્સ પોસનતો પોસો. એવં પઞ્ઞાપેતબ્બાસુ વોહરિતબ્બાસુ. ‘‘સબ્બમેતં પુગ્ગલો’’તિ ઇમિસ્સા સાધારણપઞ્ઞત્તિયા વિભાવનવસેન વુત્તં, ન ઇધાધિપ્પેતઅસાધારણપઞ્ઞત્તિયા, તસ્મા લોકપઞ્ઞત્તીસૂતિ સત્તલોકગતપઞ્ઞત્તીસુ. અનુત્તરો હોતિ અનઞ્ઞસાધારણત્તા તસ્સ પઞ્ઞાપનસ્સ.

દ્વીહિ ભાગેહીતિ કારણે, નિસ્સક્કે ચેતં પુથુવચનં, આવુત્તિઆદિવસેન ચાયમત્થો વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘અરૂપસમાપત્તિયા’’તિઆદિ, એતેન ‘‘સમાપત્તિયા વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન, મગ્ગેન સમુચ્છેદવિમોક્ખેન વિમુત્તત્તા ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ એવં પવત્તો તિપિટકચૂળનાગત્થેરવાદો, ‘‘નામકાયતો, રૂપકાયતો ચ વિમુત્તત્તા ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ એવં પવત્તો તિપિટકમહાધમ્મરક્ખિતત્થેરવાદો, ‘‘સમાપત્તિયા વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન એકવારં વિમુત્તોવ મગ્ગેન સમુચ્છેદવિમોક્ખેન એકવારં વિમુત્તત્તા ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ એવં પવત્તો તિપિટકચૂળાભયત્થેરવાદો ચાતિ ઇમેસં તિણ્ણમ્પિ થેરવાદાનં એકજ્ઝં સઙ્ગહો કતોતિ દટ્ઠબ્બં. વિમુત્તોતિ કિલેસેહિ વિમુત્તો, કિલેસવિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદનેહિ વા કાયદ્વયતો વિમુત્તોતિ અત્થો. અરૂપસમાપત્તીનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. અરહત્તપ્પત્તઅનાગામિનોતિ ભૂતપુબ્બગતિયા વુત્તં. ન હિ અરહત્તપ્પત્તો અનાગામી નામ હોતિ. પાળીતિ પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિપાળિ. અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વાતિ અટ્ઠ સમાપત્તિયો સહજાતનામકાયેન પટિલભિત્વા. પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તીતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય સઙ્ખારગતં, મગ્ગપઞ્ઞાય ચત્તારિ સચ્ચાનિ પસ્સિત્વા ચત્તારોપિ આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ. દિસ્વાતિ દસ્સનહેતુ. ન હિ આસવે પઞ્ઞાય પસ્સન્તિ, દસ્સનકારણા પન પરિક્ખીણા ‘‘દિસ્વા પરિક્ખીણા’’તિ વુત્તા દસ્સનાયત્તપરિક્ખીણત્તા. એવઞ્હિ દસ્સનં આસવાનં ખયસ્સ પુરિમકિરિયાભાવેન વુત્તં.

પઞ્ઞાય વિસેસતો મુત્તોતિ પઞ્ઞાવિમુત્તો અનવસેસતો આસવાનં પરિક્ખીણત્તા. અટ્ઠવિમોક્ખપટિક્ખેપવસેનેવ, ન તદેકદેસભૂતરૂપજ્ઝાનપટિક્ખેપવસેન. એવઞ્હિ અરૂપજ્ઝાનેકદેસાભાવેપિ અટ્ઠવિમોક્ખપટિક્ખેપો ન હોતીતિ સિદ્ધં હોતિ. અરૂપાવચરજ્ઝાનેસુ હિ એકસ્મિમ્પિ સતિ ઉભતોભાગવિમુત્તોયેવ નામ હોતિ, ન પઞ્ઞાવિમુત્તોતિ.

ફુટ્ઠન્તં સચ્છિકરોતીતિ ફુટ્ઠાનં અન્તો ફુટ્ઠન્તો, ફુટ્ઠાનં અરૂપજ્ઝાનાનં અનન્તરો કાલોતિ અધિપ્પાયો, અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં, ફુટ્ઠાનન્તરકાલમેવ સચ્છિકાતબ્બં, સચ્છિકતો સચ્છિકરણૂપાયેનાતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘સો ઝાનફસ્સ’’ન્તિઆદિ. એકચ્ચે આસવાતિ હેટ્ઠિમમગ્ગત્તયવજ્ઝા આસવા. યો હિ અરૂપજ્ઝાનેન રૂપકાયતો, નામકાયેકદેસતો ચ વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન વિમુત્તો, તેન નિરોધસઙ્ખાતો વિમોક્ખો આલોચિતો પકાસિતો વિય હોતિ, ન પન કાયેન સચ્છિકતો. નિરોધં પન આરમ્મણં કત્વા એકચ્ચેસુ આસવેસુ ખેપિતેસુ તેન સચ્છિકતો હોતિ, તસ્મા સો સચ્છિકાતબ્બં નિરોધં યથાલોચિતં નામકાયેન સચ્છિકરોતીતિ કાયસક્ખીતિ વુચ્ચતિ, ન તુ વિમુત્તોતિ એકચ્ચાનં આસવાનં અપરિક્ખીણત્તા.

દિટ્ઠન્તં પત્તોતિ દસ્સનસઙ્ખાતસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગઞાણસ્સ અનન્તરં પત્તોતિ અત્થો. ‘‘દિટ્ઠત્તા પત્તો’’તિપિ પાઠો, તેન ચતુસચ્ચદસ્સનસઙ્ખાતાય દિટ્ઠિયા નિરોધસ્સ પત્તતં દીપેતિ. તેનાહ ‘‘દુક્ખા સઙ્ખારા’’તિઆદિ. પઠમફલતો પટ્ઠાય યાવ અગ્ગમગ્ગા દિટ્ઠિપ્પત્તોતિ આહ ‘‘એસોપિ કાયસક્ખી વિય છબ્બિધો હોતી’’તિ. ઇદં દુક્ખન્તિ ‘‘ઇદં દુક્ખં, એત્તકં દુક્ખં, ન ઇતો ઉદ્ધં દુક્ખ’’ન્તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. યસ્મા ઇદં યાથાવસરસતો પજાનાતિ, પજાનન્તો ચ ઠપેત્વા તણ્હં પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે ‘‘દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિ પજાનાતિ. તણ્હં પન ઇદં દુક્ખં ઇતો સમુદેતિ, તસ્મા ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. યસ્મા ઇદં દુક્ખઞ્ચ સમુદયો ચ નિબ્બાનં પત્વા નિરુજ્ઝન્તિ વૂપસમન્તિ અપ્પવત્તિં ગચ્છન્તિ, તસ્મા તં ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. અરિયો પન અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો તં દુક્ખનિરોધં ગચ્છતિ, તેન તં ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિની પટિપદા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. એત્તાવતા નાનક્ખણે સચ્ચવવત્થાનં દસ્સિતં. ઇદાનિ તં એકક્ખણે દસ્સેતું ‘‘તથાગતપ્પવેદિતા’’તિઆદિ વુત્તં. તથાગતપ્પવેદિતાતિ તથાગતેન બોધિમણ્ડે પટિવિદ્ધા વિદિતા પાકટા કતા. ધમ્માતિ ચતુસચ્ચધમ્મા. વોદિટ્ઠા હોન્તીતિ સુદિટ્ઠા હોન્તિ. વોચરિતાતિ સુચરિતા, તેસુ તેન પઞ્ઞા સુટ્ઠુ ચરાપિતાતિ અત્થો. અયન્તિ અયં એવરૂપો પુગ્ગલો ‘‘દિટ્ઠિપ્પત્તો’’તિ વુચ્ચતિ.

સદ્ધાય વિમુત્તોતિ સદ્દહનવસેન વિમુત્તો, એતેન સબ્બથા અવિમુત્તસ્સપિ સદ્ધામત્તેન વિમુત્તભાવં દસ્સેતિ. સદ્ધાવિમુત્તોતિ વા સદ્ધાય અધિમુત્તોતિ અત્થો. વુત્તનયેનેવાતિ કાયસક્ખિમ્હિ વુત્તનયેનેવ. નો ચ ખો યથા દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સાતિ યથા દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ આસવા પરિક્ખીણા, ન એવં સદ્ધાય વિમુત્તસ્સાતિ અત્થો. કિં પન નેસં કિલેસપ્પહાને નાનત્તં અત્થીતિ? નત્થિ. અથ કસ્મા સદ્ધાવિમુત્તો દિટ્ઠિપ્પત્તં ન પાપુણાતીતિ? આગમનીયનાનત્તેન. દિટ્ઠિપ્પત્તો હિ આગમનમ્હિ કિલેસે વિક્ખમ્ભેન્તો અપ્પદુક્ખેન, અકિલમન્તો ચ સક્કોતિ વિક્ખમ્ભેતું, સદ્ધાવિમુત્તો દુક્ખેન કિલમન્તો વિક્ખમ્ભેતિ, તસ્મા દિટ્ઠિપ્પત્તં ન પાપુણાતિ. તેનાહ ‘‘એતેસુ હી’’તિઆદિ.

આરમ્મણં યાથાવતો ધારેતિ અવધારેતીતિ ધમ્મો, પઞ્ઞા. પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમન્તિ પઞ્ઞાપધાનં. પઞ્ઞં વાહેતીતિ પઞ્ઞાવાહી, પઞ્ઞં સાતિસયં પવત્તેતીતિ અત્થો. પઞ્ઞા વા ઇમં પુગ્ગલં વાહેતિ, નિબ્બાનાભિમુખં ગમેતીતિ અત્થો. સદ્ધાનુસારિનિદ્દેસેપિ એસેવ નયો.

તસ્માતિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૭૦, ૭૭૬) વુત્તત્તા, તતો એવ વિસુદ્ધિમગ્ગે, તં સંવણ્ણનાસુ (વિસુદ્ધિ. ટી. ૨.૭૭૬) વુત્તનયેનેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

પધાનદેસનાવણ્ણના

૧૫૧. પદહનવસેનાતિ ભાવનાનુયોગવસેન. સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા પધાનાતિ વુત્તા વિવેકનિસ્સિતાદિભાવેન પદહિતબ્બતો ભાવેતબ્બતો.

પટિપદાદેસનાવણ્ણના

૧૫૨. દુક્ખેન કસિરેન સમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સાતિ પુબ્બભાગે આગમનકાલે કિચ્છેન દુક્ખેન સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન કિલમન્તસ્સ કિલેસે વિક્ખમ્ભેત્વા લોકુત્તરસમાધિં ઉપ્પાદેન્તસ્સ. દન્ધં તં ઠાનં અભિજાનન્તસ્સાતિ વિક્ખમ્ભિતેસુ કિલેસેસુ વિપસ્સનાપરિવાસે ચિરં વસિત્વા તં લોકુત્તરસમાધિસઙ્ખાતં ઠાનં દન્ધં સણિકં અભિજાનન્તસ્સ પટિવિજ્ઝન્તસ્સ, સચ્છિકરોન્તસ્સ પાપુણન્તસ્સાતિ અત્થો. અયં વુચ્ચતીતિ યા એસા એવં ઉપ્પજ્જતિ, અયં કિલેસવિક્ખમ્ભનપટિપદાય દુક્ખત્તા, વિપસ્સનાપરિવાસપઞ્ઞાય ચ દન્ધત્તા મગ્ગકાલે એકચિત્તક્ખણે ઉપ્પન્નાપિ પઞ્ઞા આગમનવસેન ‘‘દુક્ખપટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞા નામા’’તિ વુચ્ચતિ. ઉપરિ તીસુ પદેસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

ભસ્સસમાચારાદિદેસનાવણ્ણના

૧૫૩. ભસ્સસમાચારેતિ વચીસમાચારે. ઠિતોતિ યથારદ્ધં તં અવિચ્છેદવસેન કથેન્તો. તેનાહ ‘‘કથામગ્ગં અનુપચ્છિન્દિત્વા કથેન્તો’’તિ. મુસાવાદૂપસઞ્હિતન્તિ અન્તરન્તરા પવત્તેન મુસાવાદેન ઉપસંહિતં. વિભૂતિ વુચ્ચતિ વિસુંભાવો, તત્થ નિયુત્તન્તિ વેભૂતિકં, તદેવ વેભૂતિયં, પેસુઞ્ઞં. તેનાહ ‘‘ભેદકરવાચ’’ન્તિ. કરણુત્તરિયલક્ખણતો સારમ્ભતો જાતાતિ સારમ્ભજા. તસ્સા પવત્તિઆકારદસ્સનત્થં ‘‘ત્વં દુસ્સીલો’’તિઆદિ વુત્તં. બહિદ્ધાકથા અમનાપા, મનાપાપિ પરસ્સ ચિત્તવિઘાતાવહત્તા કરણુત્તરિયપક્ખિયમેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘તુય્હ’’ન્તિઆદિમાહ. વિક્ખેપકથાપવત્તન્તિ વિક્ખેપકથાવસેન પવત્તં. જયપુરેક્ખારો હુત્વાતિ અત્તનો જયં પુરક્ખત્વા. યં કિઞ્ચિ ન ભાસતીતિ યોજના. ‘‘મન્તા’’તિ વુચ્ચતિ પઞ્ઞા, મન્તનં જાનનન્તિ કત્વા. ‘‘મન્તા’’તિ ઇદં ‘‘મન્તેત્વા’’તિ ઇમિના સમાનત્થં નિપાતપદન્તિ આહ ‘‘ઉપપરિક્ખિત્વા’’તિ. યુત્તકથમેવાતિ અત્તનો, સુણન્તસ્સ ચ યુત્તરૂપમેવ કથં. હદયે નિદહિતબ્બયુત્તન્તિ અત્થસમ્પત્તિયા, બ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા અત્થવેદાદિપટિલાભનિમિત્તત્તા ચિત્તે ઠપેતબ્બં, વિમુત્તાયતનભાવેન મનસિ કાતબ્બન્તિ અત્થો. સબ્બઙ્ગસમ્પન્નાપિ વાચા અકાલે ભાસિતા અભાજને ભાસિતા વિય ન અત્થાવહાતિ આહ ‘‘યુત્તપત્તકાલેના’’તિ. અયઞ્ચ ચતુરઙ્ગસમન્નાગતા સુભાસિતવાચા સચ્ચસમ્બોધાવહાદિતાય સત્તાનં મહિદ્ધિકા મહાનિસંસાતિ દસ્સેતું ‘‘એવં ભાસિતા હી’’તિઆદિ વુત્તં.

સીલાચારેતિ સીલે ચ આચારે ચ પરિસુદ્ધસીલે ચેવ પરિસુદ્ધમનોસમાચારે ચ. ઠિતોતિ પતિટ્ઠહન્તો. સચ્ચં એતસ્સ અત્થીતિ સચ્ચોતિ આહ ‘‘સચ્ચકથો’’તિ. એસ નયો સદ્ધોતિ એત્થાપિ. તેનાહ ‘‘સદ્ધાસમ્પન્નો’’તિ. ‘‘નનુ ચ હેટ્ઠા સચ્ચં કથિતમેવા’’તિ કસ્મા વુત્તં? હેટ્ઠા હિ વચીસમાચારં કથેન્તેન સચ્ચં કથિતં, પટિપક્ખપટિક્ખેપવસેન ઇધ સીલં કથેન્તેન તં પરિપુણ્ણં કત્વા દસ્સેતું સચ્ચં સરૂપેનેવ કથિતં. ‘‘પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય કથાય આરબ્ભન્તરઞ્ચેતં, તથાપિ સચ્ચં વત્વા અનન્તરમેવ સચ્ચસ્સ કથનં પુનરુત્તં હોતીતિ પરસ્સ ચોદનાવસરો મા હોતૂ’’તિ તત્થ પરિહારં દાતુકામો ‘‘ઇધ કસ્મા પુન વુત્ત’’ન્તિ આહ. હેટ્ઠા વાચાસચ્ચં કથિતં ચતુરઙ્ગસમન્નાગતં સુભાસિતવાચં દસ્સેન્તેન. અન્તમસો…પે… દસ્સેતું ઇધ વુત્તં ‘‘એવં સીલં સુપરિસુદ્ધં હોતી’’તિ. ઇમસ્મિં પનત્થે ‘‘એવં પરિત્તકં ખો, રાહુલ, તેસં સામઞ્ઞં, યેસં નત્થિ સમ્પજાનમુસાવાદે લજ્જા’’તિઆદિ નયપ્પવત્તં રાહુલોવાદસુત્તં દસ્સેતબ્બં.

ગુત્તા સતિકવાટેન પિદહિતા દ્વારા એતેનાતિ ગુત્તદ્વારોતિ આહ ‘‘છસુ ઇન્દ્રિયેસૂ’’તિઆદિ. પરિયેસનપટિગ્ગણ્હનપરિભોગવિસ્સજ્જનવસેન ભોજને મત્તં જાનાતીતિ ભોજને મત્તઞ્ઞૂ. સમન્તિ અવિસમં. સમચારિતા હિ કાયવિસમાદીનિ પહાય કાયસમાદિપૂરણં. નિસજ્જાયાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, તેન ‘‘આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિ એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. ભાવનાય ચિત્તપરિસોધનઞ્હિ જાગરિયાનુયોગો, ન નિદ્દાવિનોદનમત્તં. નિત્તન્દીતિ વિગતથિનમિદ્ધો. સા પન નિત્તન્દિતા કાયાલસિયવિગમને પાકટા હોતીતિ વુત્તં ‘‘કાયાલસિયવિરહિતો’’તિ. ‘‘આરદ્ધવીરિયો’’તિ ઇમિના દુવિધોપિ વીરિયારમ્ભો ગહિતોતિ તં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘કાયિકવીરિયેનાપી’’તિઆદિ વુત્તં. સઙ્ગમ્મ ગણવિહારો સહવાસો સઙ્ગણિકા, સા પન કિલેસેહિપિ એવં હોતીતિ તતો વિસેસેતું ‘‘ગણસઙ્ગણિક’’ન્તિ વુત્તં. ગણેન સઙ્ગણિકં ગણસઙ્ગણિકન્તિ. આરમ્ભવત્થુવસેનાતિ અનધિગતવિસેસાધિગમકારણવસેન એકવિહારી, ન કેવલં એકીભાવવસેન. કિલેસસઙ્ગણિકન્તિ કિલેસસહિતચિત્તતં. યથા તથાતિ વિપસ્સનાવસેન, પટિસઙ્ખાનવસેન વા. સમથવસેન આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનં. વિપસ્સનાવસેન લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં.

કલ્યાણપટિભાનોતિ સુન્દરપટિભાનો, સા પનસ્સ પટિભાનસમ્પદા વચનચાતુરિયસહિતાવ ઇચ્છિતાતિ આહ ‘‘વાક્કરણ…પે… સમ્પન્નો ચા’’તિ. ‘‘પટિભાન’’ન્તિ હિ ઞાણમ્પિ વુચ્ચતિ ઞાણસ્સ ઉપટ્ઠિતવચનમ્પિ. તત્થ અત્થયુત્તં કારણયુત્તં પટિભાનમસ્સાતિ યુત્તપટિભાનો. પુચ્છિતાનન્તરમેવ સીઘં બ્યાકાતું અસમત્થતાય નો મુત્તપટિભાનં અસ્સાતિ નો મુત્તપટિભાનો. ઇધ પન વિકિણ્ણવાચો મુત્તપટિભાનો અધિપ્પેતોતિ અધિપ્પાયેન ‘‘સીલસમાચારસ્મિઞ્હિ ઠિતભિક્ખુ મુત્તપટિભાનો ન હોતી’’તિ વુત્તં. ગમનસમત્થાયાતિ અસ્સુતં ધમ્મં ગમેતું સમત્થાય. ધારણસમત્થાયાતિ સાતિસયં સતિવીરિયસહિતતાય યથાસુતં યથાપરિયત્તં ધમ્મં ધારેતું સમત્થાય. મુનનતો અનુમિનનતો મુતીતિ અનુમાન પઞ્ઞાય નામં. તીહિ પદેહીતિ ‘‘ગતિમા ધિતિમા મુતિમા’’તિ તીહિ પદેહિ. હેટ્ઠાતિ હેટ્ઠા ‘‘આરદ્ધવીરિયો’’તિ વુત્તટ્ઠાને. ઇધાતિ ‘‘ધિતિમા’’તિ વુત્તટ્ઠાને. વીરિયમ્પિ હેટ્ઠા ગુણભૂતં ગહિતન્તિ વુત્તોવાયમત્થો. હેટ્ઠાતિ ‘‘જાગરિયાનુયોગમનુયુત્તો, ઝાયી’’તિ એત્થ વિપસ્સનાપઞ્ઞા કથિતા. ઇધાતિ ‘‘ધિતિમા મુતિમા’’તિ એત્થ બુદ્ધવચનગણ્હનપઞ્ઞા કથિતા કરણપુબ્બાપરકોસલ્લપઞ્ઞાદીપનતો. કિલેસકામોપિ વત્થુકામો વિય યથાપવત્તો અસ્સાદીયતીતિ વુત્તં ‘‘વત્થુકામકિલેસકામેસુ અગિદ્ધો’’તિ.

અનુસાસનવિધાદેસનાદિવણ્ણના

૧૫૪. અત્તનો ઉપાયમનસિકારેનાતિ અત્તનિ સમ્ભૂતેન પથમનસિકારેન ભાવનામનસિકારેન. પટિપજ્જમાનોતિ વિસુદ્ધિં પટિપજ્જમાનો.

૧૫૫. કિલેસવિમુત્તિઞાણેતિ કિલેસપ્પહાનજાનને.

૧૫૬. પરિયાદિયમાનોતિ પરિચ્છિજ્જ ગણ્હન્તોતિ અત્થો. સુદ્ધક્ખન્ધેયેવ અનુસ્સરતિ નામગોત્તં પરિયાદિયિતું અસક્કોન્તો. વુત્તમેવત્થં વિવરિતું ‘‘એકો હી’’તિઆદિ વુત્તં. સક્કોતિ પરિયાદિયિતું. અસક્કોન્તસ્સ વસેન ગહિતં, ‘‘અમુત્રાસિં એવંનામો’’તિઆદિ વુત્તન્તિ અત્થો. અસક્કોન્તસ્સાતિ ચ આરોહને અસક્કોન્તસ્સ, ઓરોહને પન ઞાણસ્સ થિરભૂતત્તા. તેનાહ ‘‘સુદ્ધક્ખન્ધેયેવ અનુસ્સરન્તો’’તિઆદિ. એતન્તિ પુબ્બાપરવિરોધં. ન સલ્લક્ખેસિ દિટ્ઠાભિનિવેસેન કુણ્ઠઞાણત્તા. તેનાહ ‘‘દિટ્ઠિગતિકત્તા’’તિ. ઠાનન્તિ એકસ્મિં પક્ખે અવટ્ઠાનં. નિયમોતિ વાદનિયમો પટિનિયતવાદતા. તેનાહ ‘‘ઇમં ગહેત્વા’’તિઆદિ.

૧૫૭. પિણ્ડગણનાયાતિ ‘‘એકં દ્વે’’તિઆદિના અગણેત્વા સઙ્કલનપદુપ્પાદનાદિના પિણ્ડનવસેન ગણનાય. અચ્છિદ્દકવસેનાતિ અવિચ્છિન્દકગણનાવસેન ગણના કમગણનં મુઞ્ચિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં રુક્ખે એત્તકાનિ પણ્ણાની’’તિ વા ‘‘ઇમસ્મિં જલાસયે એત્તકાનિ ઉદકાળ્હકાની’’તિ વા એવં ગણેતબ્બસ્સ એકજ્ઝમ્પિ પિણ્ડેત્વા ગણના. કમગણના હિ અન્તરન્તરા વિચ્છિજ્જ પવત્તિયા પચ્છિન્દિકા. સા પનેસા ગણના સવનન્તરં અનપેક્ખિત્વા મનસાવ ગણેતબ્બતો ‘‘મનોગણના’’તિપિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘મનોગણનાયા’’તિ. પિણ્ડગણનમેવ દસ્સેતિ, ન વિભાગગણનં. સઙ્ખાતું ન સક્કા અઞ્ઞેહિ અસઙ્ખ્યેય્યાભાવતો. પઞ્ઞાપારમિયા પૂરિતભાવં દસ્સેન્તો ઇતરાસં પૂરણેન વિના તસ્સા પૂરણં નત્થીતિ ‘‘દસન્નં પારમીનં પૂરિતત્તા’’તિ આહ. તેનાહ ‘‘સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ સુપ્પટિવિદ્ધત્તા’’તિ. એત્તકન્તિ દસ્સેથાતિ દીપેતિ થેરો. યં પન પાળિયં ‘‘સાકારં સઉદ્દેસં અનુસ્સરતી’’તિ વુત્તં, તં તસ્સ અનુસ્સરણમત્તં સન્ધાય વુત્તં, ન આયુનો વસ્સાદિગણનાય પરિચ્છિન્દનં તસ્સ અવિસયભાવતો.

૧૫૮. તુમ્હાકં સમ્માસમ્બુદ્ધાનં યેવ અનુત્તરા અનઞ્ઞસાધારણત્તા. ઇદાનિ તસ્સા દેસનાય મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણસ્સ વિય વિભાગાભાવં દસ્સેતું ‘‘અતીતબુદ્ધાપી’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમિનાપિ કારણેનાતિ અનુત્તરભાવેન, અઞ્ઞેહિ બુદ્ધેહિ એકસદિસભાવેન ચ.

૧૫૯. આસવાનં આરમ્મણભાવૂપગમનેન સાસવા. ઉપેચ્ચ આધીયન્તીતિ ઉપાધી, દોસારોપનાનિ, સહ ઉપાધીહીતિ સઉપાધિકા. અનરિયિદ્ધિયઞ્હિ અત્તનો ચિત્તદોસેન એકચ્ચે ઉપારમ્ભં દદન્તિ, સ્વાયમત્થો કેવટ્ટસુત્તેન દીપેતબ્બો. નો ‘‘અરિયા’’તિ વુચ્ચતિ સાસવભાવતો. નિદ્દોસેહિ ખીણાસવેહિ પવત્તેતબ્બતો નિદ્દોસા દોસેહિ સહ અપ્પવત્તનતો. તતો એવ અનુપારમ્ભા. અરિયાનં ઇદ્ધીતિ અરિયિદ્ધીતિ વુચ્ચતિ.

અપ્પટિક્કૂલસઞ્ઞીતિ ઇટ્ઠસઞ્ઞી ઇટ્ઠાકારેન પવત્તચિત્તો. પટિક્કૂલેતિ અમનુઞ્ઞે અનિટ્ઠે. ધાતુસઞ્ઞન્તિ ‘‘ધાતુયો’’તિ સઞ્ઞં. ઉપસંહરતીતિ ઉપનેતિ પવત્તેતિ. અનિટ્ઠસ્મિં વત્થુસ્મિન્તિ અનિટ્ઠે સત્તસઞ્ઞિતે આરમ્મણે. મેત્તાય વા ફરતીતિ મેત્તં હિતેસિતં ઉપસંહરન્તો સબ્બત્થકમેવ તં તત્થ ફરતિ. ધાતુતો વા ઉપસંહરતીતિ ધમ્મસભાવચિન્તનેન ધાતુસો, પચ્ચવેક્ખણાય ધાતુમનસિકારં વા તત્થ પવત્તેતિ. અપ્પટિક્કૂલે સત્તે ઞાતિમિત્તાદિકે યાથાવતો ધમ્મસભાવચિન્તનેન અનિચ્ચસઞ્ઞાય વિસભાગભૂતે ‘‘કેસાદિ અસુચિકોટ્ઠાસમેવા’’તિ અસુભસઞ્ઞં ફરતિ અસુભમનસિકારં પવત્તેતિ. છળઙ્ગુપેક્ખાયાતિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠછળારમ્મણાપાથે પરિસુદ્ધપકતિભાવાવિજહનલક્ખણાય છસુ દ્વારેસુ પવત્તનતો ‘‘છળઙ્ગુપેક્ખાયા’’તિ લદ્ધનામાય તત્રમજ્ઝત્તુપેક્ખાય.

તં દેસનન્તિ તં દ્વીસુ ઇદ્ધિવિધાસુ દેસનપ્પકારં દેસનાવિધિં. અસેસં સકલન્તિ અસેસં નિરવસેસં સમ્પુણ્ણં અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન જાનાતિ. અસેસં અભિજાનતો તતો ઉત્તરિ અભિઞ્ઞેય્યં નત્થિ. ઇતોતિ ભગવતો અભિઞ્ઞાતતો. અઞ્ઞો પરમત્થવસેન ધમ્મો વા પઞ્ઞત્તિવસેન પુગ્ગલો વા અયં નામ યં ભગવા ન જાનાતીતિ ઇદં નત્થિ ન ઉપલબ્ભતિ સબ્બસ્સેવ સમ્મદેવ તુમ્હેહિ અભિઞ્ઞાતત્તા. દ્વીસુ ઇદ્ધિવિધાસુ અભિજાનને, દેસનાયઞ્ચ ભગવતો ઉત્તરિતરો નત્થિ. ઇમિનાપીતિ પિ-સદ્દો ન કેવલં વુત્તત્થસમુચ્ચયત્થો, અથ ખો અવુત્તત્થસમુચ્ચયત્થોપિ દટ્ઠબ્બો. યં તં ભન્તેતિઆદિનાપિ હિ ભગવતો ગુણદસ્સનં તસ્સેવ પસાદસ્સ કારણવિભાવનં.

અઞ્ઞથાસત્થુગુણદસ્સનાદિવણ્ણના

૧૬૦. પુબ્બે ‘‘એતદાનુત્તરિયં ભન્તે’’તિઆદિના યથાવુત્તબુદ્ધગુણા દસ્સિતા, તતો અઞ્ઞો એવાયં પકારો ‘‘યં તં ભન્તે’’તિઆદિના આરદ્ધોતિ આહ ‘‘અપરેનાપિ આકારેના’’તિ. બુદ્ધાનં સમ્માસમ્બોધિયા સદ્દહનતો વિસેસતો સદ્ધા કુલપુત્તા નામ બોધિસત્તા, મહાબોધિસત્તાતિ અધિપ્પાયો. તે હિ મહાભિનીહારતો પટ્ઠાય મહાબોધિયં સત્તા આસત્તા લગ્ગા નિયતભાવૂપગમનેન કેનચિ અસંહારિયભાવતો. યતો નેસં ન કથઞ્ચિ તત્થ સદ્ધાય અઞ્ઞથત્તં હોતિ, એતેનેવ તેસં કમ્મફલં સદ્ધાયપિ અઞ્ઞથત્તાભાવો દીપિતો દટ્ઠબ્બો. તસ્માતિ યસ્મા અતિસયવચનિચ્છાવસેન, ‘‘અનુપ્પત્તં તં ભગવતા’’તિ સદ્દન્તરસન્નિધાનેન ચ વિસિટ્ઠવિસયં ‘‘સદ્ધેન કુલપુત્તેના’’તિ ઇદં પદં, તસ્મા. લોકુત્તરધમ્મસમધિગમમૂલકત્તા સબ્બબુદ્ધગુણસમધિગમસ્સ ‘‘નવ લોકુત્તરધમ્મા’’તિ વુત્તં. ‘‘આરદ્ધવીરિયેના’’તિઆદીસુ સમાસપદેસુ ‘‘વીરિયં થામો’’તિઆદીનિ અવયવપદાનિ. આદિ-સદ્દેન પરક્કમપદં સઙ્ગણ્હાતિ, ન ધોરય્હપદં. ન હિ તં વીરિયવેવચનં, અથ ખો વીરિયવન્તવાચકં. ધુરાય નિયુત્તોતિ હિ ધોરય્હો. તેનાહ ‘‘તં ધુરં વહનસમત્થેન મહાપુરિસેના’’તિ. પગ્ગહિતવીરિયેનાતિ અસિથિલવીરિયેન. થિરવીરિયેનાતિ ઉસ્સોળ્હીભાવૂપગમનેન થિરભાવપ્પત્તવીરિયેન. અસમધુરેહીતિ અનઞ્ઞસાધારણધુરેહિ. પરેસં અસય્હસહના હિ લોકનાથા. તં સબ્બં અચિન્તેય્યાપરિમેય્યભેદં બુદ્ધાનં ગુણજાતં. પારમિતા, બુદ્ધગુણા, વેનેય્યસત્તાતિ યસ્મા ઇદં તયં સબ્બેસમ્પિ બુદ્ધાનં સમાનમેવ, તસ્મા આહ ‘‘અતીતાનાગત…પે… ઊનો નત્થી’’તિ.

કામસુખલ્લિકાનુયોગન્તિ કામસુખે અલ્લીના હુત્વા અનુયુઞ્જનં. કો જાનાતિ પરલોકં ‘‘અત્થી’’તિ, એત્થ ‘‘કો એકવિસયોયં ઇન્દ્રિયગોચરો’’તિ એવંદિટ્ઠિ હુત્વાતિ અધિપ્પાયો. સુખોતિ ઇટ્ઠો સુખાવહો. પરિબ્બાજિકાયાતિ તાપસપરિબ્બાજિકાય તરુણિયા. મુદુકાયાતિ સુખુમાલાય. લોમસાયાતિ તરુણમુદુલોમવતિયા. મોળિબન્ધાહીતિ મોળિં કત્વા બન્ધકેસાહિ. પરિચારેન્તીતિ અત્તનો પારિચારિકં કરોન્તિ, ઇન્દ્રિયાનિ વા તત્થ પરિતો ચારેન્તિ. લામકન્તિ પટિકિલિટ્ઠં. ગામવાસીનં બાલાનં ધમ્મં. પુથુજ્જનાનમિદન્તિ પોથુજ્જનિકં. યથા પન તં ‘‘પુથુજ્જનાનમિદ’’ન્તિ વત્તબ્બતં લભતિ, તં દસ્સેતું ‘‘પુથુજ્જનેહિ સેવિતબ્બ’’ન્તિ આહ. અનરિયેહિ સેવિતબ્બન્તિ વા અનરિયં. યસ્મા પન નિદ્દોસત્થો અરિયત્થો, તસ્મા ‘‘અનરિયન્તિ ન નિદ્દોસ’’ન્તિ વુત્તં. અનત્થસંયુત્તન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકાદિવિવિધવિપુલાનત્થસઞ્હિતં. અત્તકિલમથાનુયોગન્તિ અત્તનો કિલમથસ્સ ખેદનસ્સ અનુયુઞ્જનં. દુક્ખં એતસ્સ અત્થીતિ દુક્ખં. દુક્ખમનં એતસ્સાતિ દુક્ખમં.

આભિચેતસિકાનન્તિ અભિચેતો વુચ્ચતિ અભિક્કન્તં વિસુદ્ધં ચિત્તં, અધિચિત્તં વા, તસ્મિં અભિચેતસિ જાતાનીતિ આભિચેતસિકાનિ, અભિચેતોસન્નિસ્સિતાનિ વા. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનન્તિ દિટ્ઠધમ્મે સુખવિહારાનં, દિટ્ઠધમ્મો વુચ્ચતિ પચ્ચક્ખો અત્તભાવો, તત્થ સુખવિહારભૂતાનન્તિ અત્થો, રૂપાવચરઝાનાનમેતં અધિવચનં. તાનિ હિ અપ્પેત્વા નિસિન્ના ઝાયિનો ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે અસંકિલિટ્ઠં નેક્ખમ્મસુખં વિન્દન્તિ, તસ્મા ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાની’’તિ વુચ્ચન્તીતિ. કથિતા ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારો’’તિ સપ્પીતિકત્તા, લોકુત્તરવિપાકસુખુમસઞ્હિતત્તા ચ. સહ મગ્ગેન વિપસ્સનાપાદકજ્ઝાનં કથિતં ‘‘ચત્તારોમે ચુન્દ સુખલ્લિકાનુયોગા એકન્તનિબ્બિદાયા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૧૮૪) ચતુત્થજ્ઝાનિકફલસમાપત્તીતિ ચતુત્થજ્ઝાનિકા ફલસમાપત્તિ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારભાવેન કથિતા. ચત્તારિ રૂપાવચરાનિ ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારજ્ઝાનાની’’તિ કથિતાનીતિ અત્થો. નિકામલાભીતિ નિકામેન લાભી અત્તનો ઇચ્છાવસેન લાભી. ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતું સમત્થોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘યથાકામલાભી’’તિ. અદુક્ખલાભીતિ સુખેનેવ પચ્ચનીકધમ્માનં સમુચ્છિન્નત્તા સમાપજ્જિતું સમત્થો. અકસિરલાભીતિ અકસિરાનં વિપુલાનં લાભી, યથાપરિચ્છેદેનેવ વુટ્ઠાતું સમત્થો. એકચ્ચો હિ લાભીયેવ હોતિ, ન પન સક્કોતિ ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતું. એકચ્ચો તથા સમાપજ્જિતું સક્કોતિ, પારિબન્ધકે પન કિચ્છેન વિક્ખમ્ભેતિ. એકચ્ચો તથા ચ સમાપજ્જતિ, પારિબન્ધકે ચ અકિચ્છેનેવ વિક્ખમ્ભેતિ, ન સક્કોતિ નાળિકયન્તં વિય યથાપરિચ્છેદે વુટ્ઠાતું. ભગવા પન સબ્બસો સમુચ્છિન્નપારિબન્ધકત્તા વસિભાવસ્સ સમ્મદેવ સમધિગતત્તા સબ્બમેતં સમ્મદેવ સક્કોતિ.

અનુયોગદાનપ્પકારવણ્ણના

૧૬૧. દસસહસ્સિલોકધાતુયાતિ ઇમાય લોકધાતુયા સદ્ધિં ઇમં લોકધાતું પરિવારેત્વા ઠિતાય દસસહસ્સિલોકધાતુયા. જાતિખેત્તભાવેન હિ તં એકજ્ઝં ગહેત્વા ‘‘એકિસ્સા લોકધાતુયા’’તિ વુત્તં, તત્તકાય એવ જાતિખેત્તભાવો ધમ્મતાવસેન વેદિતબ્બો. ‘‘પરિગ્ગહવસેના’’તિ કેચિ. સબ્બેસમ્પિ બુદ્ધાનં તત્તકં એવ જાતિખેત્તં. ‘‘તન્નિવાસીનંયેવ ચ દેવાનં ધમ્માભિસમયો’’તિ વદન્તિ. પકમ્પનદેવતૂપસઙ્કમનાદિના જાતચક્કવાળેન સમાનયોગક્ખમટ્ઠાનં જાતિખેત્તં. સરસેનેવ આણાપવત્તનટ્ઠાનં આણાખેત્તં. બુદ્ધઞાણસ્સ વિસયભૂતં ઠાનં વિસયખેત્તં. ઓક્કમનાદીનં છન્નમેવ ગહણં નિદસ્સનમત્તં મહાભિનીહારાદિકાલેપિ તસ્સ પકમ્પનલબ્ભનતો. આણાખેત્તં નામ, યં એકચ્ચં સંવટ્ટતિ, વિવટ્ટતિ ચ. આણા વત્તતિ તન્નિવાસિદેવતાનં સિરસા સમ્પટિચ્છનેન, તઞ્ચ ખો કેવલં બુદ્ધાનં આનુભાવેનેવ, ન અધિપ્પાયવસેન. ‘‘યાવતા પન આકઙ્ખેય્યા’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૧) વચનતો તતો પરમ્પિ આણા પવત્તેય્યેવ.

નુપ્પજ્જન્તીતિ પન અત્થીતિ ‘‘ન મે આચરિયો અત્થિ, સદિસો મે ન વિજ્જતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૮૫; ૨.૩૪૧; મહાવ. ૧૧; કથા. ૪૦૫) ઇમિસ્સા લોકધાતુયા ઠત્વા વદન્તેન ભગવતા, ઇમસ્મિંયેવ સુત્તે ‘‘કિં પનાવુસો, સારિપુત્ત, અત્થેતરહિ અઞ્ઞો સમણો વા બ્રાહ્મણો વા ભગવતા સમસમો સમ્બોધિય’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૧૬૧) એવં પુટ્ઠો ‘‘અહં ભન્તે નોતિ વદેય્ય’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૧૬૧) વત્વા તસ્સ કારણં દસ્સેતું ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો, યં એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વે અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૬૧; મ. નિ. ૩.૧૨૯; અ. નિ. ૧.૨૭૭; નેત્તિ. ૫૭; મિ. પ. ૫.૧.૧) ઇમં સુત્તં દસ્સેન્તેન ધમ્મસેનાપતિના ચ બુદ્ધખેત્તભૂતં ઇમં લોકધાતું ઠપેત્વા અઞ્ઞત્થ અનુપ્પત્તિ વુત્તા હોતીતિ અધિપ્પાયો.

એકતોતિ સહ, એકસ્મિં કાલેતિ અત્થો. સો પન કાલો કથં પરિચ્છિન્નોતિ? ચરિમભવે પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય યાવ ધાતુપરિનિબ્બાનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ બોધિપલ્લઙ્કે’’તિઆદિમાહ. નિસિન્નકાલતો પટ્ઠાયાતિ પટિલોમક્કમેન વદતિ. ખેત્તપરિગ્ગહો કતોવ હોતિ ‘‘ઇદં બુદ્ધાનં જાતિખેત્ત’’ન્તિ. કેન પન પરિગ્ગહો કતો? ઉપ્પજ્જમાનેન બોધિસત્તેન. પરિનિબ્બાનતો પટ્ઠાયાતિ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાનતો પટ્ઠાય. એત્થન્તરેતિ ચરિમભવે બોધિસત્તસ્સ પટિસન્ધિગ્ગહણં, ધાતુપરિનિબ્બાનન્તિ ઇમેહિ દ્વીહિ પરિચ્છિન્ને એતસ્મિં અન્તરે.

તિપિટકઅન્તરધાનકથાવણ્ણના

‘‘ન નિવારિતા’’તિ વત્વા તત્થ કારણં દસ્સેતું ‘‘તીણિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. પટિપત્તિઅન્તરધાનેન સાસનસ્સ ઓસક્કિતત્તા અપરસ્સ ઉપ્પત્તિ લદ્ધાવસરા હોતિ. પટિપદાતિ પટિવેધાવહા પુબ્બભાગપટિપદા.

‘‘પરિયત્તિ પમાણ’’ન્તિ વત્વા તમત્થં બોધિસત્તં નિદસ્સનં કત્વા દસ્સેતું ‘‘યથા’’તિઆદિ વુત્તં. તયિદં હીનં નિદસ્સનં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. નિય્યાનિકધમ્મસ્સ હિ ઠિતિં દસ્સેન્તો અનિય્યાનિકધમ્મં નિદસ્સેતિ.

માતિકાય અન્તરહિતાયાતિ ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિઆદિ (પારા. ૩૯, ૪૪; પાચિ. ૪૫) નયપ્પવત્તાય સિક્ખાપદપાળિમાતિકાય અન્તરહિતાય. નિદાનુદ્દેસસઙ્ખાતે પાતિમોક્ખે, પબ્બજ્જાઉપસમ્પદાકમ્મેસુ ચ સાસનં તિટ્ઠતિ. યથા વા પાતિમોક્ખે ધરન્તે એવ પબ્બજ્જા ઉપસમ્પદા ચ, એવં સતિ એવ તદુભયે પાતિમોક્ખં તદુભયાભાવે પાતિમોક્ખાભાવતો. તસ્મા તયિદં તયં સાસનસ્સ ઠિતિહેતૂતિ આહ ‘‘પાતિમોક્ખપબ્બજ્જાઉપસમ્પદાસુ ઠિતાસુ સાસનં તિટ્ઠતી’’તિ. યસ્મા વા ઉપસમ્પદાધીનં પાતિમોક્ખં અનુપસમ્પન્નસ્સ અનિચ્છિતત્તા, ઉપસમ્પદા ચ પબ્બજ્જાધીના, તસ્મા પાતિમોક્ખે, તં સિદ્ધિયા સિદ્ધાસુ પબ્બજ્જુપસમ્પદાસુ ચ સાસનં તિટ્ઠતિ. ઓસક્કિતં નામાતિ પચ્છિમકપટિવેધસીલભેદદ્વયં એકતો કત્વા તતો પરં વિનટ્ઠં નામ હોતિ, પચ્છિમકપટિવેધતો પરં પટિવેધસાસનં, પચ્છિમકસીલભેદતો પરં પટિપત્તિસાસનં વિનટ્ઠં નામ હોતીતિ અત્થો.

સાસનઅન્તરહિતવણ્ણના

એતેન કામં ‘‘સાસનટ્ઠિતિયા પરિયત્તિ પમાણ’’ન્તિ વુત્તં, પરિયત્તિ પન પટિપત્તિહેતુકાતિ પટિપત્તિયા અસતિ સા અપ્પતિટ્ઠા હોતિ પટિવેધો વિય, તસ્મા પટિપત્તિઅન્તરધાનં સાસનોસક્કનસ્સ વિસેસકારણન્તિ દસ્સેત્વા તયિદં સાસનોસક્કનં ધાતુપરિનિબ્બાનોસાનન્તિ દસ્સેતું ‘‘તીણિ પરિનિબ્બાનાની’’તિઆદિ વુત્તં. ધાતૂનં સન્નિપાતનાદિ બુદ્ધાનં અધિટ્ઠાનેનેવાતિ વેદિતબ્બં.

તાતિ રસ્મિયો. કારુઞ્ઞન્તિ પરિદેવનકારુઞ્ઞં. જમ્બુદીપે, દીપન્તરેસુ, દેવનાગબ્રહ્મલોકેસુ ચ વિપ્પકિરિત્વા ઠિતાનં ધાતૂનં મહાબોધિપલ્લઙ્કટ્ઠાને એકજ્ઝં સન્નિપાતનં, રસ્મિવિસ્સજ્જનં, તત્થ તેજોધાતુયા ઉટ્ઠાનં, એકજાલિભાવો ચાતિ સબ્બમેતં સત્થુ અધિટ્ઠાનવસેનેવાતિ વેદિતબ્બં.

અનચ્છરિયત્તાતિ દ્વીસુપિ ઉપ્પજ્જમાનેસુ અચ્છરિયત્તાભાવદોસતોતિ અત્થો. બુદ્ધા નામ મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણં વિય એકસદિસાતિ તેસં દેસનાપિ એકરસા એવાતિ આહ ‘‘દેસનાય ચ વિસેસાભાવતો’’તિ, એતેન ચ અનચ્છરિયત્તમેવ સાધેતિ. ‘‘વિવાદભાવતો’’તિ એતેન વિવાદાભાવત્થં દ્વે એકતો ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ દસ્સેતિ.

તત્થાતિ મિલિન્દપઞ્હે (મિ. પ. ૫.૧.૧). એકુદ્દેસોતિ એકો એકવિધો અભિન્નો ઉદ્દેસો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

એકં એવ બુદ્ધં ધારેતીતિ એકબુદ્ધધારણી, એતેન એવંસભાવા એતે બુદ્ધગુણા, યેન દુતિયં બુદ્ધગુણં ધારેતું અસમત્થા અયં લોકધાતૂતિ દસ્સેતિ. પચ્ચયવિસેસનિપ્ફન્નાનઞ્હિ ધમ્માનં સભાવવિસેસો ન સક્કા નિવારેતુન્તિ. ‘‘ન ધારેય્યા’’તિ વત્વા તમેવ અધારણં પરિયાયેહિ પકાસેન્તો ‘‘ચલેય્યા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચલેય્યાતિ પરિપ્ફન્દેય્ય. કમ્પેય્યાતિ પવેધેય્ય. નમેય્યાતિ એકપસ્સેન નતા ભવેય્ય. ઓણમેય્યાતિ ઓસીદેય્ય. વિનમેય્યાતિ વિવિધા ઇતો ચિતો ચ નમેય્ય. વિકિરેય્યાતિ વાતેન ભુસમુટ્ઠિ વિય વિપ્પકિરેય્ય. વિધમેય્યાતિ વિનસ્સેય્ય. વિદ્ધંસેય્યાતિ સબ્બસો વિદ્ધસ્તા ભવેય્ય. તથાભૂતા ચ ન કત્થચિ તિટ્ઠેય્યાતિ આહ ‘‘ન ઠાનં ઉપગચ્છેય્યા’’તિ.

ઇદાનિ તત્થ નિદસ્સનં દસ્સેન્તો ‘‘યથા મહારાજા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સમુપાદિકાતિ સમં ઉદ્ધં પજ્જતિ પવત્તતીતિ સમુપાદિકા, ઉદકસ્સ ઉપરિ સમંગામિનીતિ અત્થો. વણ્ણેનાતિ સણ્ઠાનેન. પમાણેનાતિ આરોહેન. કિસથૂલેનાતિ કિસથૂલભાવેન, પરિણાહેનાતિ અત્થો. દ્વિન્નમ્પીતિ દ્વેપિ, દ્વિન્નમ્પિ વા સરીરભારં.

છાદેન્તન્તિ રોચેન્તં રુચિં ઉપ્પાદેન્તં. તન્દીકતોતિ તેન ભોજનેન તન્દીભૂતો. અનોણમિતદણ્ડજાતોતિ યાવદત્થભોજનેન ઓણમિતું અસમત્થતાય અનોણમિતદણ્ડો વિય જાતો. સકિં ભુત્તોવાતિ એકં વડ્ઢિતકં ભુત્તમત્તોવ મરેય્યાતિ. અતિધમ્મભારેનાતિ ધમ્મેન નામ પથવી તિટ્ઠેય્ય, સકિં તેનેવ ચલતિ વિનસ્સતીતિ અધિપ્પાયેન પુચ્છતિ. પુન થેરો રતનં નામ લોકે કુટુમ્બં સન્ધારેન્તં, અભિમતઞ્ચ લોકેન; તં અત્તનો ગરુસભાવતાય સકટભઙ્ગસ્સ કારણં અતિભારભૂતં દિટ્ઠમેવં ધમ્મો ચ હિતસુખવિસેસેહિ તંસમઙ્ગિનં ધારેન્તો, અભિમતો ચ વિઞ્ઞૂનં ગમ્ભીરપ્પમેય્યભાવેન ગરુસભાવત્તા અતિભારભૂતો પથવિચલનસ્સ કારણં હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇધ મહારાજ દ્વે સકટા’’તિઆદિમાહ, એતેનેવ તથાગતસ્સ માતુકુચ્છિઓક્કમનાદિકાલે પથવિકમ્પનકારણં સંવણ્ણિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એકસ્સાતિ એકસ્મા, એકસ્સ વા સકટસ્સ રતનં તસ્મા સકટતો ગહેત્વાતિ અત્થો.

ઓસારિતન્તિ ઉચ્ચારિતં, કથિતન્તિ અત્થો.

અગ્ગોતિ સબ્બસત્તેહિ અગ્ગો.

સભાવપકતિકાતિ સભાવભૂતા અકિત્તિમા પકતિકા. કારણમહન્તત્તાતિ કારણાનં મહન્તતાય, મહન્તેહિ બુદ્ધકરધમ્મેહિ પારમિસઙ્ખાતેહિ કારણેહિ બુદ્ધગુણાનં નિબ્બત્તિતોતિ વુત્તં હોતિ. પથવિઆદીનિ મહન્તાનિ વત્થૂનિ, મહન્તા ચ સક્કભાવાદયો અત્તનો અત્તનો વિસયે એકેકાવ, એવં સમ્માસમ્બુદ્ધોપિ મહન્તો અત્તનો વિસયે એકો એવ. કો ચ તસ્સ વિસયો? બુદ્ધભૂમિ, યાવતકં વા ઞેય્યમેવં ‘‘આકાસો વિય અનન્તવિસયો ભગવા એકો એવ હોતી’’તિ વદન્તો ‘‘એકિસ્સા લોકધાતુયા’’તિ વુત્તલોકધાતુતો અઞ્ઞેસુપિ ચક્કવાળેસુ અપરસ્સ બુદ્ધસ્સ અભાવં દસ્સેતિ.

‘‘સમ્મુખા મેત’’ન્તિઆદિના પવત્તિતં અત્તનો બ્યાકરણં અવિપરીતત્થતાય સત્થરિ પસાદુપ્પાદનેન સમ્માપટિપજ્જમાનસ્સ અનુક્કમેન લોકુત્તરધમ્માવહમ્પિ હોતીતિ આહ ‘‘ધમ્મસ્સ…પે… પટિપદ’’ન્તિ. વાદસ્સ અનુપતનં અનુપ્પવત્તિ વાદાનુપાતોતિ આહ ‘‘વાદોયેવા’’તિ.

અચ્છરિયઅબ્ભુતવણ્ણના

૧૬૨. ઉદાયીતિ નામં, મહાસરીરતાય પન થેરો મહાઉદાયીતિ પઞ્ઞાયિત્થ, યસ્સ વસેન વિનયે નિસીદનસ્સ દસા અનુઞ્ઞાતા. પઞ્ચવણ્ણાતિ ખુદ્દિકાદિભેદતો પઞ્ચપ્પકારા. પીતિસમુટ્ઠાનેહિ પણીતરૂપેહિ અતિબ્યાપિતદેહો ‘‘નિરન્તરં પીતિયા ફુટસરીરો’’તિ વુત્તો, તતો એવસ્સા પરિયાયતો ફરણલક્ખણમ્પિ વુત્તં. અપ્પ-સદ્દો ‘‘અપ્પકસિરેનેવા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૦૧; ૫.૧૫૮; અ. નિ. ૭.૭૧) વિય ઇધ અભાવત્થોતિ આહ ‘‘અપ્પિચ્છતાતિ નિત્તણ્હતા’’તિ. તીહાકારેહીતિ યથાલાભયથાબલયથાસારુપ્પપ્પકારેહિ.

ન ન કથેતિ કથેતિયેવ. ચીવરાદિહેતુન્તિ ચીવરુપ્પાદાદિહેતુભૂતં પયુત્તકથં ન કથેતિ. વેનેય્યવસેનાતિ વિનેતબ્બપુગ્ગલવસેન. કથેતિ ‘‘એવમયં વિનયં ઉપગચ્છતી’’તિ. ‘‘સબ્બાભિભૂ સબ્બવિદૂહમસ્મી’’તિઆદિકા (મ. નિ. ૧.૨૮૫; ૨.૩૪૧; મહાવ. ૧૧; કથા. ૪૦૫; ધ. પ. ૩૫૩) ગાથાપિ ‘‘દસબલસમન્નાગતો, ભિક્ખવે, તથાગતો’’તિઆદિકા (સં. નિ. ૨.૨૧, ૨૨) સુત્તન્તાપિ.

૧૬૩. અભિક્ખણન્તિ અભિણ્હં. નિગ્ગાથકત્તા, પુચ્છનવિસ્સજ્જનવસેન પવત્તિતત્તા ચ ‘‘વેય્યાકરણ’’ન્તિ વુત્તં. સેસં સબ્બં સુવિઞ્ઞેય્યં એવાતિ.

સમ્પસાદનીયસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના.