૧૧. દસુત્તરસુત્તવણ્ણના

૩૫૦. આવુસો ભિક્ખવેતિ સાવકાનં આલપનન્તિ સાવકાનં આમન્તનવસેન આલપનસમુદાચારો, ન કેવલં ‘‘ભિક્ખવે’’તિ, સો પન બુદ્ધાનં આલપનં. તેનાહ ‘‘બુદ્ધા હી’’તિઆદિ. સત્થુસમુદાચારવસેન અસમુદાચારો એવેત્થ સત્થુ ઉચ્ચટ્ઠાને ઠપનં. સમ્પતિ આગતત્તા કત્થચિ ન નિબદ્ધો વાસો એતેસન્તિ અનિબદ્ધવાસા, અન્તેવાસિકા. કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સપ્પાયસેનાસનં ગવેસન્તા યં કિઞ્ચિ દિસં ગચ્છન્તીતિ દિસાગમનીયા. ઇદાનિ તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘બુદ્ધકાલે’’તિઆદિ વુત્તં.

અસુભકમ્મટ્ઠાનન્તિ એકાદસવિધં અસુભકમ્મટ્ઠાનં. તત્થાપિ પુગ્ગલવેમત્તતં ઞત્વા તદનુરૂપં તદનુરૂપમેવ દેતિ. મોહચરિતસ્સપિ કામં આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં સપ્પાયં, કમ્મટ્ઠાનભાવનાય પન ભાજનભૂતં કાતું સમ્મોહવિગમાય પઠમં ઉદ્દેસપરિપુચ્છાધમ્મસ્સવનધમ્મસાકચ્છાસુ નિયોજેતબ્બોતિ વુત્તં ‘‘મોહચરિતસ્સ…પે… આચિક્ખતી’’તિ. સદ્ધાચરિતસ્સ વિસેસતો પુરિમા છ અનુસ્સતિયો સપ્પાયા, તાસં પન અનુયુઞ્જને અયં પુબ્બભાગપટિપત્તીતિ દસ્સેતું ‘‘પસાદનીયસુત્તન્તે’’તિઆદિ વુત્તં. ઞાણચરિતસ્સાતિ બુદ્ધિચરિતસ્સ, તસ્સ પન મરણસ્સતિ, ઉપસમાનુસ્સતિ, ચતુધાતુવવત્થાનં, આહારેપટિકૂલસઞ્ઞા વિસેસતો સપ્પાયા, તેસં પન ઉપકારધમ્મદસ્સનત્થં ‘‘અનિચ્ચતાદિ…પે… કથેતી’’તિ વુત્તં. તત્થેવાતિ સત્થુ સન્તિકે એવ. તેમાસિકં પટિપદન્તિ તીહિ માસેહિ સન્નિટ્ઠાપેતબ્બં પટિપદં.

ઇમે ભિક્ખૂતિ ઇમિસ્સા ધમ્મદેસનાય ભાજનભૂતા ભિક્ખૂ. ‘‘એવં આગન્ત્વા ગચ્છન્તે પન ભિક્ખૂ’’તિ ઇદં ‘‘બુદ્ધકાલે’’તિઆદિના તદુદ્દેસિકવસેન વુત્તભિક્ખૂ સન્ધાય વુત્તં, ન ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ’’તિ અનન્તરં વુત્તભિક્ખૂ. તેનાહ ‘‘પેસેતી’’તિ. અપલોકેથાતિ આપુચ્છથ. ‘‘પણ્ડિતા’’તિઆદિ સેવનભજનેસુ કારણવચનં. ‘‘સોતાપત્તિફલે વિનેતી’’તિઆદિ યેભુય્યવસેન વુત્તં. આયસ્મા હિ ધમ્મસેનાપતિ ભિક્ખૂ યેભુય્યેન સોતાપત્તિફલં પાપેત્વા વિસ્સજ્જેતિ ‘‘એવમેતે નિયતા સમ્બોધિપરાયણા’’તિ. આયસ્મા પન મહામોગ્ગલ્લાનો ‘‘સબ્બાપિ ભવૂપપત્તિ જિગુચ્છિતબ્બાવા’’તિ ભિક્ખૂ યેભુય્યેન ઉત્તમત્થંયેવ પાપેતિ.

સાવકેહિ વિનેતું સક્કુણેય્યા સાવકવેનેય્યા નામ ન સાવકેહેવ વિનેતબ્બાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સાવકવેનેય્યા નામા’’તિઆદિ. દસધા માતિકં ઠપેત્વાતિ એકકતો પટ્ઠાય યાવ દસકા દસધા દસધા માતિકં ઠપેત્વા વિભત્તોતિ દસુત્તરો. દસુત્તરો ગતોતિપિ દસુત્તરોતિ એકકતો પટ્ઠાય યાવ દસકા દસહિ ઉત્તરો અધિકો હુત્વા ગતો પવત્તોતિપિ દસુત્તરો. એકેકસ્મિં પબ્બેતિ એકકતો પટ્ઠાય યાવ દસકા દસસુ પબ્બેસુ એકેકસ્મિં પબ્બે. દસ દસ પઞ્હાતિ ‘‘કતમો ધમ્મો બહુકારો અપ્પમાદો કુસલેસુ ધમ્મેસૂ’’તિઆદિના દસ દસ પઞ્હા. વિસેસિતાતિ વિસ્સજ્જિતા. દસુત્તરં પવક્ખામીતિ દેસિયમાનં દેસનં નામકિત્તનમુખેન પટિજાનાતિ વણ્ણભણનત્થં. પવક્ખામીતિ પકારેહિ વક્ખામિ. તથા હેત્થ પઞ્ઞાસાધિકાનં પઞ્ચન્નં પઞ્હસતાનં વસેન દેસના પવત્તા. ધમ્મન્તિ ઇધ ધમ્મ-સદ્દો પરિયત્તિપરિયાયો ‘‘ઇધ ભિક્ખુ ધમ્મં પરિયાપુણાતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૫.૭૩) વિય. સુત્તલક્ખણો ચાયં ધમ્મોતિ આહ ‘‘ધમ્મન્તિ સુત્ત’’ન્તિ. સ્વાયં ધમ્મો યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાનસ્સ નિબ્બાનાવહો. તતો એવ વટ્ટદુક્ખસમુચ્છેદાય હોતિ, સ ચાયમસ્સ આનુભાવો સબ્બેસં ખન્ધાનં પમોચનુપાયભાવતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘નિબ્બાનપ્પત્તિયા’’તિઆદિમાહ. તેન વુત્તં ‘‘નિબ્બાનપ્પત્તિયા’’તિઆદિ.

ઉચ્ચં કરોન્તોતિ ઉદગ્ગં ઉળારં પણીતં કત્વા દસ્સેન્તો, પગ્ગણ્હન્તોતિ અત્થો. પેમં જનેન્તોતિ ભત્તિં ઉપ્પાદેન્તો. ઇદઞ્ચ દેસનાય પગ્ગણ્હનં બુદ્ધાનમ્પિ આચિણ્ણં એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘એકાયનો’’તિઆદિમાહ.

એકધમ્મવણ્ણના

૩૫૧. (ક) કાર-સદ્દો ઉપ-સદ્દેન વિનાપિ ઉપકારત્થં વદતિ, ‘‘બહુકારા, ભિક્ખવે, માતાપિતરો પુત્તાન’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૨.૩૪) વિયાતિ આહ ‘‘બહુકારોતિ બહૂપકારો’’તિ.

(ખ) વડ્ઢને વુત્તે નાનન્તરિયતાય ઉપ્પાદનં વુત્તમેવ હોતીતિ ‘‘ભાવેતબ્બોતિ વડ્ઢેતબ્બો’’તિ વુત્તો. ઉપ્પાદનપુબ્બિકા હિ વડ્ઢનાતિ. નનુ ચ ‘‘એકો ધમ્મો ઉપ્પાદેતબ્બો’’તિ ઉપ્પાદનં પેત્થ વિસું ગહિતં એવાતિ? અઞ્ઞવિસયત્તા તસ્સ નાયં વિરોધો. તથા હિ ‘‘એકો ધમ્મો પરિઞ્ઞેય્યો’’તિ તીહિપિ પરિઞ્ઞાહિ પરિઞ્ઞેય્યતં વત્વાપિ ‘‘એકો ધમ્મો પહાતબ્બો’’તિ પહાતબ્બતા વુત્તા.

(ગ) તીહિ પરિઞ્ઞાહીતિ ઞાતતીરણપહાનપરિઞ્ઞાહિ.

(ઘ) પહાનાનુપસ્સનાયાતિ પજહનવસેન પવત્તાય અનુપસ્સનાય. મિસ્સકવસેન ચેતં અનુપસ્સનાગહણં દટ્ઠબ્બં.

(ઙ) સીલસમ્પદાદીનં પરિહાનાવહો પરિહાનાય સંવત્તનકો.

(ચ) ઝાનાદિવિસેસં ગમેતીતિ વિસેસગામી.

(છ) દુપ્પચ્ચક્ખકરોતિ અનુપચિતઞાણસમ્ભારેહિ પચ્ચક્ખં કાતું અસક્કુણેય્યો.

(ઝ) અભિજાનિતબ્બોતિ અભિમુખં ઞાણેન જાનિતબ્બો.

સબ્બત્થ માતિકાસૂતિ દુકાદિવસેન વુત્તાસુ સબ્બાસુ માતિકાસુ. એત્થ ચ આયસ્મા ધમ્મસેનાપતિ તે ભિક્ખૂ ભાવનાય નિયોજેત્વા ઉત્તમત્થે પતિટ્ઠાપેતુકામો પઠમં તાવ ભાવનાય ઉપકારધમ્મં ઉદ્દેસવસેન દસ્સેન્તો ‘‘એકો ધમ્મો બહુકારો’’તિ વત્વા તેન ઉપકારકેન ઉપકત્તબ્બં દસ્સેન્તો ‘‘એકો ધમ્મો ભાવેતબ્બો’’તિ આહ. અયઞ્ચ ભાવના વિપસ્સનાવસેન ઇચ્છિતાતિ આહ ‘‘એકો ધમ્મો પરિઞ્ઞેય્યો’’તિ. પરિઞ્ઞા ચ નામ યાવદેવ પહાતબ્બપજહનત્થાતિ આહ ‘‘એકો ધમ્મો પહાતબ્બો’’તિ. પજહન્તેન ચ હાનભાગિયં નીહરિત્વા વિસેસભાગિયે અવટ્ઠાતબ્બન્તિ આહ ‘‘એકો ધમ્મો હાનભાગિયો, એકો ધમ્મો વિસેસભાગિયો’’તિ. વિસેસભાગિયે અવટ્ઠાનઞ્ચ દુપ્પટિવિજ્ઝનેન, દુપ્પટિવિજ્ઝપટિવિજ્ઝનઞ્ચે ઇજ્ઝતિ, નિપ્ફાદેતબ્બનિપ્ફાદનં સિદ્ધમેવ હોતીતિ આહ ‘‘એકો ધમ્મો દુપ્પટિવિજ્ઝો, એકો ધમ્મો ઉપ્પાદેતબ્બો’’તિ. તયિદં દ્વયં અભિઞ્ઞેય્યાદિજાનનેન હોતીતિ આહ ‘‘એકો ધમ્મો અભિઞ્ઞેય્યો’’તિ. અભિઞ્ઞેય્યઞ્ચે અભિઞ્ઞાતં, સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકતમેવ હોતીતિ. એત્તાવતા ચ નિટ્ઠિતકિચ્ચોવ હોતિ, નાસ્સ ઉત્તરિ કિઞ્ચિ કરણીયન્તિ એવં તાવ મહાથેરો એકકવસેન તેસં ભિક્ખૂનં પટિપત્તિવિધિં ઉદ્દિસન્તો ઇમાનિ દસ પદાનિ ઇમિના અનુક્કમેન ઉદ્દિસિ.

(ક) એવં અનિયમતો ઉદ્દિટ્ઠધમ્મે સરૂપતો નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘કતમો એકો ધમ્મો’’તિઆદિના દેસનં આરભિ. તેન વુત્તં ‘‘ઇતિ આયસ્મા સારિપુત્તો’’તિઆદિ. એસ નયો દુકાદીસુ. વેળુકારોતિ વેનો. સો હિ વેળુવિકારેહિ કિલઞ્જાદિકરણેન ‘‘વેળુકારો’’તિ વુત્તો. અન્તો, બહિ ચ સબ્બગતગણ્ઠિં નીહરણેન નિગ્ગણ્ઠિં કત્વા. એકેકકોટ્ઠાસેતિ એકકાદીસુ દસસુ કોટ્ઠાસેસુ એકેકસ્મિં કોટ્ઠાસે.

સબ્બત્થકં ઉપકારકન્તિ સબ્બત્થકમેવ સમ્મા પટિપત્તિયા ઉપકારવન્તં. ઇદાનિ તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. વિપસ્સનાગબ્ભં ગણ્હાપનેતિ યથા ઉપરિ વિપસ્સના પરિપચ્ચતિ તિક્ખા વિસદા હુત્વા મગ્ગેન ઘટેતિ, એવં પુબ્બભાગવિપસ્સનાવડ્ઢને. અત્થપટિસમ્ભિદાદીસૂતિ અત્થપટિસમ્ભિદાદીસુ નિપ્ફાદેતબ્બેસુ, તેસં સમ્ભારસમ્ભરણન્તિ અત્થો. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ. ઠાનાટ્ઠાનેસૂતિ ઠાને, અટ્ઠાને ચ જાનિતબ્બે. મહાવિહારસમાપત્તિયન્તિ મહતિયં ઝાનાદિવિહારસમાપત્તિયં. વિપસ્સનાઞાણાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન મનોમયિદ્ધિ આદિકાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. અટ્ઠસુ વિજ્જાસૂતિ અમ્બટ્ઠસુત્તે (દી. નિ. ૧.૨૭૯) આગતનયાસુ અટ્ઠસુ વિજ્જાસુ.

તેનેવ ભગવા થોમેતીતિ યોજના. નન્તિ અપ્પમાદં.

થામસમ્પન્નેનાતિ ઞાણબલસમન્નાગતેન. દીપેત્વાતિ ‘‘એવમ્પિ અપ્પમાદો કુસલાનં ધમ્માનં સમ્પાદને બહુપકારો’’તિ પકાસેત્વા. યં કિઞ્ચિ અનવજ્જપક્ખિકમત્થં અપ્પમાદે પક્ખિપિત્વા કથેતું યુત્તન્તિ દસ્સેતું ‘‘યં કિઞ્ચી’’તિઆદિ વુત્તં.

(ખ) કાયગતાસતીતિ રસ્સં અકત્વા નિદ્દેસો, નિદ્દેસેન વા એતં સમાસપદં દટ્ઠબ્બં. ‘‘અટ્ઠિકાનિ પુઞ્જકિતાનિ તેરોવસ્સિકાનિ…પે… પૂતીનિ ચુણ્ણિકજાતાની’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૭૯) એવં પવત્તમનસિકારો ‘‘ચુણ્ણિકમનસિકારો’’તિ વદન્તિ. અપરે પન ભણન્તિ ‘‘ચુણ્ણિકઇરિયાપથેસુ પવત્તમનસિકારો’’તિ. એત્થ ઉપ્પન્નસતિયાતિ એતસ્મિં યથાવુત્તે એકૂનતિંસવિધે ઠાને ઉપ્પન્નાય સતિયા. સુખસમ્પયુત્તાતિ નિપ્પરિયાયતો સુખસમ્પયુત્તા, પરિયાયતો પન ચતુત્થજ્ઝાને ઉપેક્ખાપિ ‘‘સુખ’’ન્તિ વત્તબ્બતં લભતિ સન્તસભાવત્તા.

(ગ) પચ્ચયભૂતો આરમ્મણાદિવિસયોપિ આરમ્મણભાવેન વણો વિય આસવે પગ્ઘરતિ, સો સમ્પયોગસમ્ભવાભાવેપિ સહ આસવેહીતિ સાસવો. તથા ઉપાદાનાનં હિતોતિ ઉપાદાનિયો. ઇતરથા પન પચ્ચયભાવેન વિધિ પટિક્ખેપો.

(ઘ) અસ્મીતિ માનોતિ ‘‘અસ્મી’’તિ પવત્તો માનો.

(ચ) વિપરિયાયેનાતિ ‘‘અનિચ્ચે અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના નયેન પવત્તો પથમનસિકારો.

(છ) ઇધ પન વિપસ્સનાનન્તરો મગ્ગો ‘‘આનન્તરિકો ચેતોસમાધી’’તિ અધિપ્પેતો. કસ્મા? વિપસ્સનાય અનન્તરત્તા, અત્તનો વા પવત્તિયા અનન્તરં ફલદાયકત્તા. સદ્દત્થતો પન અનન્તરં ફલં અનન્તરં, તસ્મિં અનન્તરે નિયુત્તા, તં વા અરહતિ, અનન્તરપયોજનોતિ વા આનન્તરિકો.

(જ) ફલન્તિ ફલપઞ્ઞા. પચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞા અધિપ્પેતા અકુપ્પારમ્મણતાય.

(ઝ) અત્તનો ફલં આહરતીતિ આહારો, પચ્ચયોતિ આહ ‘‘આહારટ્ઠિતિકાતિ પચ્ચયટ્ઠિતિકા’’તિ. અયં એકો ધમ્મોતિ અયં પચ્ચયસઙ્ખાતો એકો ધમ્મોતિ પચ્ચયતાસમઞ્ઞેન એકં કત્વા વદતિ. ઞાતપરિઞ્ઞાય અભિઞ્ઞાયાતિ ઞાતપરિઞ્ઞાસઙ્ખાતાય અભિઞ્ઞાય.

(ઞ) અકુપ્પા ચેતોવિમુત્તીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિ અકુપ્પભાવેન ઉક્કંસગતત્તા. અઞ્ઞથા સબ્બાપિ ફલસમાપત્તિયો અકુપ્પા એવ પટિપક્ખેહિ અકોપનીયત્તા.

અભિઞ્ઞાયાતિ ‘‘અભિઞ્ઞેય્યો’’તિ એત્થ લદ્ધઅભિઞ્ઞાય. પરિઞ્ઞાયાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પહાતબ્બસચ્છિકાતબ્બેહીતિ પહાતબ્બસચ્છિકાતબ્બપદેહિ. પહાનપરિઞ્ઞાવ કથિતા પહાનસચ્છિકિરિયાનં એકાવારતાય પરિઞ્ઞાય સહેવ ઇજ્ઝનતો. સચ્છિકાતબ્બોતિ વિસેસતો ફલં કથિતં. એકસ્મિંયેવ સત્તમે એવ પદે લબ્ભતિ. ફલં પન અનેકેસુપિ પદેસુ લબ્ભતિ પઠમટ્ઠમનવમદસમેસુ લબ્ભનતો. યસ્મા તં નિપ્પરિયાયતો દસમે એવ લબ્ભતિ, ઇતરેસુ પરિયાયતો તસ્મા ‘‘લબ્ભતિ એવા’’તિ સાસઙ્કં વદતિ.

સભાવતો વિજ્જમાનાતિ યેન બહુકારાદિસભાવેન દેસિતા, તેન સભાવેન પરમત્થતો ઉપલબ્ભમાના. યાથાવાતિ અવિપરીતા. તથાસભાવાતિ તંસભાવા. ન તથા ન હોન્તીતિ અવિતથત્તા તથાવ હોન્તિ. તતો એવ વુત્તપ્પકારતો અઞ્ઞથા ન હોન્તીતિ પઞ્ચહિપિ પદેહિ તેસં ધમ્માનં યથાભૂતમેવ વદતિ. સમ્માતિ ઞાયેન. યં પન ઞાતં, તં હેતુયુત્તં કારણયુત્તમેવ હોતીતિ આહ ‘‘હેતુના કારણેના’’તિ. ઓકપ્પનં જનેસીતિ જિનવચનભાવેન અભિપ્પસાદં ઉપ્પાદેસિ.

એકધમ્મવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દ્વેધમ્મવણ્ણના

૩૫૨. (ક) ‘‘સબ્બત્થા’’ તિ ઇદં ‘‘સીલપૂરણાદીસૂ’’તિ એતેન સદ્ધિં સમ્બન્ધિતબ્બં. ‘‘સીલપૂરણાદીસુ સબ્બત્થ અપ્પમાદો વિય ઉપકારકા’’તિ એતેન સતિસમ્પજઞ્ઞાનમ્પિ અપ્પમાદસ્સ વિય સબ્બત્થ ઉપકારકતા પકાસિતા હોતિ અત્થતો નાતિવિલક્ખણત્તા તતો તેસં. સતિઅવિપ્પવાસો હિ અપ્પમાદો, સો ચ અત્થતો સબ્બત્થ અવિજહિતા સતિ એવ, સા ચ ખો ઞાણસમ્પયુત્તા એવ દટ્ઠબ્બા, ઇતરાય તથારૂપસમત્થતાભાવતો.

(ખ) તેસં પઞ્ચસતમત્તાનં ભિક્ખૂનં પુબ્બભાગપટિપત્તિવસેન દેસિતત્તા પુબ્બભાગા કથિતા.

(છ) અયોનિસોમનસિકારો સંકિલેસસ્સ મૂલકારણભાવેન પવત્તો હેતુ, પરિબ્રૂહનભાવેન પવત્તો પચ્ચયો. યોનિસોમનસિકારેપિ એસેવ નયો. યથા ચ સત્તાનં સંકિલેસાય, વિસુદ્ધિયા ચ પચ્ચયભૂતા અયોનિસોમનસિકારો, યોનિસોમનસિકારોતિ ‘‘ઇમે દ્વે ધમ્મા દુપ્પટિવિજ્ઝા’’તિ એત્થ નીહરિત્વા વુત્તા, એવં ઇમેહિ ધમ્મા નીહરિત્વા વત્તબ્બાતિ દસ્સેન્તો ‘‘તથા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અસુભજ્ઝાનાદયો ચત્તારો વિસંયોગા નામ કામયોગાદિપટિપક્ખભાવતો. ‘‘એવં પભેદા’’તિ ઇમિના ‘‘અવિજ્જાભાગિનો ધમ્મા, વિજ્જાભાગિનો ધમ્મા, કણ્હા ધમ્મા, સુક્કા ધમ્મા’’તિ (ધ. સ. ૧૦૧, ૧૦૪) એવમાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

(ઝ) પચ્ચયેહિ સમેચ્ચ સમ્ભુય્ય કતત્તા પઞ્ચક્ખન્ધા સઙ્ખતા ધાતુ. કેનચિ અનભિસઙ્ખતત્તા નિબ્બાનં અસઙ્ખતા ધાતુ.

(ઞ) તિસ્સો વિજ્જા વિજ્જનટ્ઠેન, વિદિતકરણટ્ઠેન ચ વિજ્જા. વિમુત્તીતિ અરહત્તફલં પટિપક્ખતો સબ્બસો વિમુત્તત્તા.

અભિઞ્ઞાદીનીતિ અભિઞ્ઞાપઞ્ઞાદીનિ. એકકસદિસાનેવ પુરિમવારે વિય વિભજ્જ કથેતબ્બતો. મગ્ગો કથિતોતિ એત્થ ‘‘મગ્ગોવ કથિતો’’તિ એવમત્થં અગ્ગહેત્વા ‘‘મગ્ગો કથિતોવા’’તિ એવમત્થો ગહેતબ્બો ‘‘અનુપ્પાદે ઞાણ’’ન્તિ ઇમિના ફલસ્સ ગહિતત્તા. સચ્છિકાતબ્બપદે ફલં કથિતન્તિ એત્થાપિ ‘‘ફલમેવ કથિત’’ન્તિ અગ્ગહેત્વા ‘‘ફલં કથિતમેવા’’તિ અત્થો ગહેતબ્બો વિજ્જાગ્ગહણેન તદઞ્ઞસ્સ સઙ્ગહિતત્તા. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ.

દ્વેધમ્મવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તયોધમ્મવણ્ણના

૩૫૩. (છ) સોતિ અનાગામિમગ્ગો. સબ્બસો કામાનં નિસ્સરણં સમુચ્છેદવસેન પજહનતો. આરુપ્પે અરહત્તમગ્ગો નામ અરૂપજ્ઝાનં પાદકં કત્વા ઉપ્પન્નો અગ્ગમગ્ગો. પુન ઉપ્પત્તિનિવારણતોતિ રૂપાનં ઉપ્પત્તિયા સબ્બસો નિવારણતો. નિરુજ્ઝન્તિ સઙ્ખારા એતેનાતિ નિરોધો, અગ્ગમગ્ગો. તેન હિ કિલેસવટ્ટે નિરોધિતે ઇતરમ્પિ વટ્ટદ્વયં નિરોધિતમેવ હોતિ. તસ્સ પન નિરોધસ્સ પરિયોસાનત્તા અગ્ગફલં ‘‘નિરોધો’’તિ વત્તબ્બતં લબ્ભતીતિ આહ ‘‘અરહત્તફલં નિરોધોતિ અધિપ્પેત’’ન્તિ. ‘‘અરહત્તફલેન હિ નિબ્બાને દિટ્ઠે’’ તિ ઇદં અરહત્તમગ્ગેન નિબ્બાનદસ્સનસ્સાયં નિબ્બત્તીતિ કત્વા વુત્તં. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘અરહત્તસઙ્ખાતનિરોધસ્સ પચ્ચયત્તા’’ તિ ઇદમ્પિ વચનં સમત્થિતં હોતિ.

(જ) અતીતં સારમ્મણન્તિ અતીતકોટ્ઠાસારમ્મણં ઞાણં, અતીતા ખન્ધાયતનધાતુયો આરબ્ભ પવત્તનકઞાણન્તિ અત્થો. ‘‘મગ્ગો કથિતોવા’’તિ અવધારણં દટ્ઠબ્બં, તથા ‘‘સચ્છિકાતબ્બે ફલં કથિતમેવા’’તિ.

(ઞ) આસવાનં ખયે ઞાણન્તિ ચ આસવાનં ખયન્તે ઞાણન્તિ અધિપ્પાયો, અઞ્ઞથા મગ્ગો કથિતો સિયા.

તયોધમ્મવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુધમ્મવણ્ણના

૩૫૪. (ક) દારુમયં ચક્કં દારુચક્કં, તથા રતનચક્કં. આણટ્ઠેન ધમ્મો એવ ધમ્મચક્કં. ઇરિયાપથાનં અપરાપરપ્પવત્તિતો ઇરિયાપથચક્કં, તથા સમ્પત્તિચક્કં વેદિતબ્બં.

અનુચ્છવિકે દેસેતિ પુઞ્ઞકિરિયાય, સમ્માપટિપત્તિયા અનુરૂપદેસે. સેવનં કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમનં. ભજનં ભત્તિવસેન પયિરુપાસનં. અત્તનો સમ્મા ઠપનન્તિ અત્તનો ચિત્તસન્તાનસ્સ યોનિસો ઠપનં સદ્ધાદીસુ નિવેસનન્તિ આહ ‘‘સચે’’તિઆદિ. ઇદમેવેત્થ પમાણન્તિ ઇદમેવ પુબ્બેકતપુઞ્ઞતાસઙ્ખાતં સમ્પત્તિચક્કમેત્થ એતેસુ સમ્પત્તિચક્કેસુ પમાણભૂતં ઇતરેસં કારણભાવતો. તેનાહ ‘‘યેન હી’’તિઆદિ. સો એવ ચ કતપુઞ્ઞો પુગ્ગલો અત્તાનં સમ્મા ઠપેતિ અકતપુઞ્ઞસ્સ તદભાવતો. પઠમો લોકિયોવ, તત્થાપિ કામાવચરોવ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં દસુત્તરસુત્તે. પુબ્બભાગે લોકિયાવાતિ મગ્ગસ્સ પુબ્બભાગે પવત્તનકા લોકિયા એવ. તત્થ કારણં વુત્તમેવ.

(ચ) કામયોગવિસંયોગો અનાગામિમગ્ગો, દિટ્ઠિયોગવિસંયોગો સોતાપત્તિમગ્ગો, ઇતરે દ્વે અરહત્તમગ્ગોતિ એવં અનાગામિમગ્ગાદિવસેન વેદિતબ્બા.

(છ) પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભિન્તિ ય્વાયં અપ્પગુણસ્સ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભી, તં. કામસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તીતિ તતો વુટ્ઠિતં આરમ્મણવસેન કામસહગતા હુત્વા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ ચોદેન્તિ તુદેન્તિ. તસ્સ કામાનુપક્ખન્દાનં સઞ્ઞામનસિકારાનં વસેન સો પઠમજ્ઝાનસમાધિ હાયતિ પરિહાયતિ, તસ્મા ‘‘હાનભાગિયો સમાધી’’તિ વુત્તો. તદનુધમ્મતાતિ તદનુરૂપસભાવો. ‘‘સતિ સન્તિટ્ઠતી’’તિ ઇદં મિચ્છાસતિં સન્ધાય વુત્તં. યસ્સ હિ પઠમજ્ઝાનાનુરૂપસભાવા પઠમજ્ઝાનં સન્તતો પણીતતો દિસ્વા અસ્સાદયમાના અપેક્ખમાના અભિનન્દમાના નિકન્તિ હોતિ, તસ્સ નિકન્તિવસેન સો પઠમજ્ઝાનસમાધિ નેવ હાયતિ, ન વડ્ઢતિ, ઠિતિકોટ્ઠાસિકો હોતિ, તેન વુત્તં ‘‘ઠિતિભાગિયો સમાધી’’તિ.

અવિતક્કસહગતાતિ અવિતક્કં દુતિયજ્ઝાનં સન્તતો પણીતતો મનસિ કરોતો આરમ્મણવસેન અવિતક્કસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા. સમુદાચરન્તીતિ પગુણપઠમજ્ઝાનતો વુટ્ઠિતં દુતિયજ્ઝાનાધિગમત્થાય ચોદેન્તિ તુદેન્તિ, તસ્સ ઉપરિ દુતિયજ્ઝાનુપક્ખન્દાનં સઞ્ઞામનસિકારાનં વસેન સો પઠમજ્ઝાનસમાધિ વિસેસભૂતસ્સ દુતિયજ્ઝાનસ્સ ઉપ્પત્તિપદટ્ઠાનતાય ‘‘વિસેસભાગિયો સમાધી’’તિ વુત્તો. નિબ્બિદાસહગતાતિ તમેવ પઠમજ્ઝાનલાભિં ઝાનતો વુટ્ઠિતં નિબ્બિદાસઙ્ખાતેન વિપસ્સનાઞાણેન સહગતા. વિપસ્સનાઞાણઞ્હિ ઝાનઙ્ગેસુ પભેદેન ઉપટ્ઠહન્તેસુ નિબ્બિન્દતિ ઉક્કણ્ઠતિ, તસ્મા ‘‘નિબ્બિદા’’તિ વુચ્ચતિ. સમુદાચરન્તીતિ નિબ્બાનસચ્છિકરણત્થાય ચોદેન્તિ તુદેન્તિ. વિરાગૂપસઞ્હિતોતિ વિરાગસઙ્ખાતેન નિબ્બાનેન ઉપસઞ્હિતો. વિપસ્સનાઞાણઞ્હિ ‘‘સક્કા ઇમિના મગ્ગેન વિરાગં નિબ્બાનં સચ્છિકાતુ’’ન્તિ પવત્તિતો ‘‘વિરાગૂપસઞ્હિત’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તંસમ્પયુત્તા સઞ્ઞામનસિકારાપિ વિરાગૂપસઞ્હિતા એવ નામ. તસ્સ તેસં સઞ્ઞામનસિકારાનં વસેન સો પઠમજ્ઝાનસમાધિ અરિયમગ્ગપટિવેધસ્સ પદટ્ઠાનતાય ‘‘નિબ્બેધભાગિયો સમાધી’’તિ વુત્તો. સબ્બસમાપત્તિયોતિ દુતિયજ્ઝાનાદિકા સબ્બા સમાપત્તિયો. અત્થો વેદિતબ્બોતિ હાનભાગિયાદિઅત્થો તાવ વિત્થારેત્વા વેદિતબ્બો.

મગ્ગો કથિતો ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં ઉદ્ધટત્તા. ફલં કથિતં સરૂપેનેવ.

ચતુધમ્મવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચધમ્મવણ્ણના

૩૫૫. (ખ) ‘‘પઞ્ચઙ્ગિકો સમ્માસમાધી’’તિ સમાધિઅઙ્ગભાવેન પઞ્ઞા ઉદ્દિટ્ઠાતિ પીતિફરણતાદિવચનેન હિ તમેવ વિભજતિ. તેનાહ ‘‘પીતિં ફરમાના ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિ.‘‘સો ઇમમેવ કાયં વિવેકજેન પીતિસુખેન અભિસન્દેતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૪૨૭) નયેન પીતિયા, સુખસ્સ ચ ફરણં વેદિતબ્બં. સરાગવિરાગતાદિવિભાગદસ્સનવસેન પરેસં ચેતો ફરમાના. આલોકફરણેતિ કસિણાલોકસ્સ ફરણે સતિ તેનેવ આલોકેન ફરિતપ્પદેસે. તસ્સ સમાધિસ્સ રૂપદસ્સનપચ્ચયત્તા પચ્ચવેક્ખણઞાણં પચ્ચવેક્ખણનિમિત્તં.

પીતિફરણતા સુખફરણતાતિ આરમ્મણે ઠત્વા ચતુત્થજ્ઝાનસ્સ ઉપ્પાદનતો તા ‘‘પાદા વિયા’’તિ વુત્તા. ચેતોફરણતા આલોકફરણતાતિ તંતંકિચ્ચસાધનતો તા ‘‘હત્થા વિયા’’તિ વુત્તા. અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં સમાધાનસ્સ સરીરભાવતો ‘‘મજ્ઝિમકાયો વિયા’’તિ વુત્તં. પચ્ચવેક્ખણનિમિત્તં ઉત્તમઙ્ગભાવતો ‘‘સીસં વિયા’’તિ વુત્તં.

(જ) સબ્બસો કિલેસદુક્ખદરથપરિળાહાનં વિગતત્તા લોકિયસમાધિસ્સ સાતિસયમેત્થ સુખન્તિ વુત્તં ‘‘અપ્પિતપ્પિતક્ખણે સુખત્તા પચ્ચુપ્પન્નસુખો’’તિ. પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ વસેન પચ્છિમં પચ્છિમં લદ્ધાસેવનતાય સન્તતરપણીતતરભાવપ્પત્તિ હોતીતિ આહ ‘‘પુરિમો પુરિમો…પે… સુખવિપાકો’’તિ.

કિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધિયાતિ કિલેસાનં પટિપ્પસ્સમ્ભનેન લદ્ધત્તા. કિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધિભાવન્તિ કિલેસાનં પટિપ્પસ્સમ્ભનભાવં. લદ્ધત્તા પત્તત્તા તબ્ભાવં ઉપગતત્તા. લોકિયસમાધિસ્સ પચ્ચનીકાનિ નીવરણપઠમજ્ઝાનનિકન્તિઆદીનિ નિગ્ગહેતબ્બાનિ, અઞ્ઞે કિલેસા વારેતબ્બા, ઇમસ્સ પન અરહત્તસમાધિસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધસબ્બકિલેસત્તા ન નિગ્ગહેતબ્બં, વારેતબ્બઞ્ચ અત્થીતિ મગ્ગાનન્તરં સમાપત્તિક્ખણે ચ અપ્પયોગેન અધિગતત્તા, ઠપિતત્તા ચ અપરિહાનવસેન વા ઠપિતત્તા નસઙ્ખારનિગ્ગય્હવારિવાવટો. ‘‘સતિવેપુલ્લપ્પત્તત્તા’’તિ એતેન અપ્પવત્તમાનાયપિ સતિયા સતિબહુલતાય સતો એવ નામાતિ દસ્સેતિ, ‘‘યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેના’’તિ એતેન પરિચ્છિન્દનસતિયા સતોતિ દસ્સેતિ. સેસેસુ ઞાણઙ્ગેસુ. પઞ્ચઞાણિકોતિ એત્થ વુત્તસમાધિમુખેન પઞ્ચ ઞાણાનેવ ઉદ્દિટ્ઠાનિ, નિદ્દિટ્ઠાનિ ચ.

મગ્ગો કથિતો ઇન્દ્રિયસીસેન સમ્માવાયામાદીનં કથિતત્તા. ફલં કથિતં અસેક્ખાનં સીલક્ખન્ધાદીનં કથિતત્તા.

પઞ્ચધમ્મવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

છધમ્મવણ્ણના

૩૫૬. મગ્ગો કથિતોતિ એત્થ વત્તબ્બં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

સત્તધમ્મવણ્ણના

૩૫૭. (ઞ) હેતુનાતિ આદિઅન્તવન્તતો, અનચ્ચન્તિકતો, તાવકાલિકતો, નિચ્ચપટિક્ખેપતોતિ એવં આદિના હેતુના. નયેનાતિ ‘‘યથા ઇમે સઙ્ખારા એતરહિ, એવં અતીતે, અનાગતે ચ અનિચ્ચા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્મા’’તિ અતીતાનાગતેસુ નયનનયેન. કામં ખીણાસવસ્સ સબ્બેસં સઙ્ખારાનં અનિચ્ચતાદિ સુદિટ્ઠા સુપ્પટિવિદ્ધા, તં પન અસમ્મોહનવસેન કિચ્ચતો, વિપસ્સનાય પન આરમ્મણકરણવસેનાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિપસ્સનાઞાણેન સુદિટ્ઠા હોન્તી’’તિ. કિલેસવસેન ઉપ્પજ્જમાનો પરિળાહો વત્થુકામસન્નિસ્સયો, વત્થુકામાવસ્સયો ચાતિ વુત્તં ‘‘દ્વેપિ સપરિળાહટ્ઠેન અઙ્ગારકાસુ વિયા’’તિ. નિન્નસ્સેવાતિ [નિન્નસ્સ (અટ્ઠકથાયં)] નિન્નભાવસ્સેવ. અન્તો વુચ્ચતિ લામકટ્ઠેન તણ્હા. બ્યન્તં વિગતન્તં ભૂતન્તિ બ્યન્તીભૂતન્તિ આહ ‘‘નિરતિભૂતં, [નિયતિભૂતં (અટ્ઠકથાયં) વિગતન્તિભૂતં (?)] નિત્તણ્હન્તિ અત્થો’’તિ. ઇધ સત્તકે. ભાવેતબ્બપદે મગ્ગો કથિતો બોજ્ઝઙ્ગાનં વુત્તત્તા.

પઠમભાણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અટ્ઠધમ્મવણ્ણના

૩૫૮. (ક) આદિબ્રહ્મચરિયિકાયાતિ આદિબ્રહ્મચરિયા એવ આદિબ્રહ્મચરિયિકા યથા ‘‘વિનયો એવ વેનયિકો’’તિ, તસ્સા આદિબ્રહ્મચરિયિકાય. કા પન સાતિ આહ ‘‘પઞ્ઞાયા’’તિ. સિક્ખત્તયસઙ્ગહસ્સાતિ અધિસીલસિક્ખાદિસિક્ખત્તયસઙ્ગહસ્સ. ઉપચારજ્ઝાનસહગતા તરુણસમથપઞ્ઞાવ ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાવસેન પવત્તા તરુણવિપસ્સનાપઞ્ઞા [તરુણસમથવિપસ્સનાપઞ્ઞા (અટ્ઠકથાયં)]. આદિભૂતાયાતિ પઠમાવયવભૂતાય, દેસનાવસેન ચેતં વુત્તં. ઉપ્પત્તિકાલે પન નત્થિ મગ્ગધમ્માનં આદિમજ્ઝપરિયોસાનતા એકચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નત્તા એકજ્ઝંયેવ ઉપ્પજ્જનતો. પેમન્તિ દળ્હભત્તિ, તં પન વલ્લભવસેન પવત્તમાનં ગેહસિતસદિસં હોતીતિ ‘‘ગેહસિતપેમ’’ન્તિ વુત્તં. ગરુકરણવસેન પવત્તિયા ગરુ ચિત્તં એતસ્સાતિ ગરુચિત્તો, તસ્સ ભાવો ગરુચિત્તભાવો, ગરુમ્હિ ગરુકારો. ‘‘કિલેસા ન ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ વત્વા તત્થ કારણમાહ ‘‘ઓવાદાનુસાસનિં લભતી’’તિ. ગરૂનઞ્હિ સન્તિકે ઓવાદાનુસાસનિં લભિત્વા યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જન્તસ્સ કિલેસા ન ઉપ્પજ્જન્તિ. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ.

(છ) પેતાતિ પેતમહિદ્ધિકા. અસુરાનન્તિ દેવાસુરાનં. પેતાસુરા પન પેતા એવાતિ તેસં પેતેહિ સઙ્ગહો અવુત્તસિદ્ધોવ. આવાહનં ગચ્છન્તીતિ સમ્ભોગસંસગ્ગમુખેન પેતેહેવ અસુરાનં સઙ્ગહણે કારણં દસ્સેતિ.

(જ) અપ્પિચ્છસ્સાતિ નિઇચ્છસ્સ. અભાવત્થો હેત્થ અપ્પ-સદ્દો ‘‘અપ્પડંસમકસવાતાતપા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૧૦.૧૧) વિય. પચ્ચયેસુ અપ્પિચ્છો પચ્ચયઅપ્પિચ્છો, ચીવરાદિપચ્ચયેસુ ઇચ્છારહિતો. અધિગમઅપ્પિચ્છોતિ ઝાનાદિઅધિગમવિભાવને ઇચ્છારહિતો. પરિયત્તિઅપ્પિચ્છોતિ પરિયત્તિયં બાહુસચ્ચવિભાવને ઇચ્છારહિતો. ધુતઙ્ગઅપ્પિચ્છોતિ ધુતઙ્ગેસુ અપ્પિચ્છો ધુતઙ્ગવિભાવેન ઇચ્છારહિતો. સન્તગુણનિગૂહનેનાતિ અત્તનિ સંવિજ્જમાનાનં ઝાનાદિગુણાનઞ્ચેવ બાહુસચ્ચગુણસ્સ ચ ધુતઙ્ગગુણસ્સ ચ નિગૂહનેન છાદનેન. સમ્પજ્જતીતિ નિપ્પજ્જતિ સિજ્ઝતિ. નો મહિચ્છસ્સાતિ મહતિયા ઇચ્છાય સમન્નાગતસ્સ, ઇચ્છં વા મહન્તસ્સ નો સમ્પજ્જતિ અનુધમ્મસ્સાપિ અનિચ્છનતો.

પવિવિત્તસ્સાતિ પકારેહિ વિવિત્તસ્સ. તેનાહ ‘‘કાયચિત્તઉપધિવિવેકેહિ વિવિત્તસ્સા’’તિ. ‘‘અટ્ઠઆરમ્ભવત્થુવસેના’’તિ એતેન ભાવનાભિયોગવસેન એકીભાવોવ ઇધ ‘‘કાયવિવેકો’’તિ અધિપ્પેતો, ન ગણસઙ્ગણિકાભાવમત્તન્તિ દસ્સેતિ. કમ્મન્તિ યોગકમ્મં.

સત્તેહિ કિલેસેહિ ચ સઙ્ગણનં સમોધાનં સઙ્ગણિકા, સા આરમિતબ્બટ્ઠેન આરામો એતસ્સાતિ સઙ્ગણિકારામો, તસ્સ. તેનાહ ‘‘ગણસઙ્ગણિકાય ચેવા’’તિઆદિ. આરદ્ધવીરિયસ્સાતિ પગ્ગહિતવીરિયસ્સ, તઞ્ચ ખો ઉપધિવિવેકે નિન્નતાવસેન ‘‘અયં ધમ્મો’’તિ વચનતો. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ. વિવટ્ટસન્નિસ્સિતંયેવ હિ સમાધાનં ઇધાધિપ્પેતં, તથા પઞ્ઞાપિ. કમ્મસ્સકતાપઞ્ઞાય હિ પતિટ્ઠતો કમ્મવસેન ‘‘ભવેસુ નાનપ્પકારો અનત્થો’’તિ જાનન્તો કમ્મક્ખયકરઞાણં અભિપત્થેતિ, તદત્થઞ્ચ ઉસ્સાહં કરોતિ. માનાદયો સત્તસન્તાનં સંસારે પપઞ્ચેન્તિ વિત્થારેન્તીતિ પપઞ્ચાતિ આહ ‘‘નિપ્પપઞ્ચસ્સાતિ વિગતમાનતણ્હાદિટ્ઠિપપઞ્ચસ્સા’’તિ.

મગ્ગો કથિતો સરૂપેનેવ.

નવધમ્મવણ્ણના

૩૫૯. (ખ) વિસુદ્ધિન્તિ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિં, અચ્ચન્તવિસુદ્ધિમેવ વા. ચતુપારિસુદ્ધિસીલન્તિ પાતિમોક્ખસંવરાદિનિરુપક્કિલિટ્ઠતાય ચતુબ્બિધપરિસુદ્ધિવન્તં સીલં. પારિસુદ્ધિપધાનિયઙ્ગન્તિ પુગ્ગલસ્સ પરિસુદ્ધિયા પધાનભૂતં અઙ્ગં. તેનાહ ‘‘પરિસુદ્ધભાવસ્સ પધાનઙ્ગ’’ન્તિ. સમથસ્સ વિસુદ્ધિભાવો વોદાનં પગુણભાવેન પરિચ્છિન્નન્તિ આહ ‘‘અટ્ઠ પગુણસમાપત્તિયો’’તિ. વિગતુપક્કિલેસઞ્હિ ‘‘પગુણ’’ન્તિ વત્તબ્બતં લબ્ભતિ, ન સઉપક્કિલેસં હાનભાગિયાદિભાવપ્પત્તિતો. સત્તદિટ્ઠિમલવિસુદ્ધિતો નામરૂપપરિચ્છેદો દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ. પચ્ચયપરિગ્ગહો અદ્ધત્તયકઙ્ખામલવિધમનતો કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ. યસ્મા નામરૂપં નામ સપ્પચ્ચયમેવ, તસ્મા તં પરિગ્ગણ્હન્તેન અત્થતો તસ્સ સપ્પચ્ચયતાપિ પરિગ્ગહિતા એવ હોતીતિ વુત્તં ‘‘દિટ્ઠિવિસુદ્ધીતિ સપ્પચ્ચયં નામરૂપદસ્સન’’ન્તિ. યસ્મા પન નામરૂપસ્સ પચ્ચયં પરિગ્ગણ્હન્તેન તીસુ અદ્ધાસુ કઙ્ખામલવિતરણપચ્ચયાકારાવબોધવસેનેવ હોતિ, તસ્મા ‘‘પચ્ચયાકારઞાણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં યથા કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ ‘‘ધમ્મટ્ઠિતિઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. મગ્ગામગ્ગે ઞાણન્તિ મગ્ગામગ્ગે વવત્થપેત્વા ઠિતઞાણં. ઞાણન્તિ ઇધ તરુણવિપસ્સના કથિતા તેસં ભિક્ખૂનં અજ્ઝાસયવસેન ‘‘ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધી’’તિ વુટ્ઠાનગામિનિયા વિપસ્સનાય વુચ્ચમાનત્તા. યદિ ‘‘ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધી’’તિ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના અધિપ્પેતા, ‘‘પઞ્ઞા’’તિ ચ અરહત્તફલપઞ્ઞા, મગ્ગો પન કથન્તિ? મગ્ગો બહુકારપદે વિરાગગ્ગહણેન ગહિતો. વક્ખતિ હિ ‘‘ઇધ બહુકારપદે મગ્ગો કથિતો’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૫૯).

(છ) ચક્ખાદિધાતુનાનત્તન્તિ ચક્ખાદિરૂપાદિચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિધાતૂનં વેમત્તતં નિસ્સાય. ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિનાનત્તન્તિ ચક્ખુસમ્ફસ્સસોતસમ્ફસ્સઘાનસમ્ફસ્સાદિસમ્ફસ્સવિભાગં. સઞ્ઞાનાનત્તન્તિ એત્થ રૂપસઞ્ઞાદિસઞ્ઞાનાનત્તમ્પિ લબ્ભતેવ, તં પન કામસઞ્ઞાદિગ્ગહણેનેવ ગય્હતિ. કામસઞ્ઞાદીતિ આદિ-સદ્દેન બ્યાપાદસઞ્ઞાદીનં ગહણં. સઞ્ઞાનિદાનત્તા પપઞ્ચસઙ્ખાનં ‘‘સઞ્ઞાનાનત્તં પટિચ્ચ સઙ્કપ્પનાનત્ત’’ન્તિ વુત્તં, ‘‘યં સઙ્કપ્પેતિ, તં પપઞ્ચેતી’’તિ વચનતો ‘‘સઙ્કપ્પનાનત્તં પટિચ્ચ છન્દનાનત્ત’’ન્તિ વુત્તં. છન્દનાનત્તન્તિ ચ તણ્હાછન્દસ્સ નાનત્તં. રૂપપરિળાહોતિ રૂપવિસયો રૂપાભિપત્થનાવસેન પવત્તો કિલેસપરિળાહો. સદ્દપરિળાહોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. કિલેસો હિ ઉપ્પજ્જમાનો અપ્પત્તેપિ આરમ્મણે પત્તો વિય પરિળાહોવ ઉપ્પજ્જતિ. તથાભૂતસ્સ પન કિલેસછન્દસ્સ વસેન રૂપાદિપરિયેસના હોતીતિ આહ ‘‘પરિળાહનાનત્તતાય રૂપપરિયેસનાદિનાનત્તં ઉપ્પજ્જતી’’તિ. તથા પરિયેસન્તસ્સ સચે તં રૂપાદિ લબ્ભેય્ય, તં સન્ધાયાહ ‘‘પરિયેસનાદિનાનત્તતાય રૂપપટિલાભાદિનાનત્તં ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

(જ) મરણાનુપસ્સનાઞાણેતિ મરણસ્સ અનુપસ્સનાવસેન પવત્તઞાણે, મરણાનુસ્સતિસહગતપઞ્ઞાયાતિ અત્થો. આહારં પરિગ્ગણ્હન્તસ્સાતિ ગમનાદિવસેન આહારં પટિક્કૂલતો પરિગ્ગણ્હન્તસ્સ. ઉક્કણ્ઠન્તસ્સાતિ નિબ્બિન્દન્તસ્સ કત્થચિપિ અસજ્જન્તસ્સ.

દસધમ્મવણ્ણના

૩૬૦. (ઝ) નિજ્જરકારણાનીતિ પજહનકારણાનિ. ઇમસ્મિં અભિઞ્ઞાપદે મગ્ગો કથીયતીતિ કત્વા ‘‘અયં હેટ્ઠા..પે… પુન ગહિતા’’તિ વુત્તં. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘ઇધ અભિઞ્ઞાપદે મગ્ગો કથિતો’’ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૬૦) કિઞ્ચાપિ નિજ્જિણ્ણા મિચ્છાદિટ્ઠીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. યથા મિચ્છાદિટ્ઠિ વિપસ્સનાય નિજ્જિણ્ણાપિ ન સમુચ્છિન્નાતિ સમુચ્છેદપ્પહાનદસ્સનત્થં પુન ગહિતા, એવં મિચ્છાસઙ્કપ્પાદયોપિ વિપસ્સનાય પહીનાપિ અસમુચ્છિન્નતાય ઇધ પુન ગહિતાતિ અયમત્થો ‘‘મિચ્છાસઙ્કપ્પો’’તિઆદીસુ સબ્બપદેસુ વત્તબ્બોતિ દસ્સેતિ ‘‘એવં સબ્બપદેસુ નયો નેતબ્બો’’તિ ઇમિના.

એત્થ ચાતિ ‘‘સમ્માવિમુત્તિપચ્ચયા ચ અનેકે કુસલા ધમ્મા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તી’’તિ એતસ્મિં પાળિપદે. એત્થ ચ સમુચ્છેદવસેન, પટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન ચ પટિપક્ખધમ્મા સમ્મદેવ વિમુચ્ચનં સમ્માવિમુત્તિ, તપ્પચ્ચયા ચ મગ્ગફલેસુ અટ્ઠ ઇન્દ્રિયાનિ ભાવનાપારિપૂરિં ઉપગચ્છન્તીતિ મગ્ગસમ્પયુત્તાનિપિ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ ઉદ્ધટાનિ. મગ્ગવસેન હિ ફલેસુ ભાવના પારિપૂરી નામાતિ. અભિનન્દનટ્ઠેનાતિ અતિવિય સિનેહનટ્ઠેનિદઞ્હિ. સોમનસ્સિન્દ્રિયં ઉક્કંસગતસાતસભાવં સમ્પયુત્તધમ્મે સિનેહન્તં તેમેન્તં વિય પવત્તતિ. પવત્તસન્તતિઆધિપતેય્યટ્ઠેનાતિ વિપાકસન્તાનસ્સ જીવને અધિપતિભાવેન. ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ વુત્તસ્સેવ અત્થસ્સ નિગમનં.

અદ્ધેન સહ છટ્ઠાનિ પઞ્હસતાનિ, પઞ્ઞાસાધિકાનિ સહ પઞ્હસતાનીતિ અત્થો.

એત્થ ચ આયસ્મા ધમ્મસેનાપતિ ‘‘દસસુ નાથકરણધમ્મેસુ પતિટ્ઠાય દસકસિણાયતનાનિ ભાવેન્તો દસઆયતનમુખેન પરિઞ્ઞં પટ્ઠપેત્વા પરિઞ્ઞેય્યધમ્મે પરિજાનન્તો દસમિચ્છત્તે, દસઅકુસલકમ્મપથે ચ પહાય દસકુસલકમ્મપથેસુ ચ અવટ્ઠિતો દસસુ અરિયાવાસેસુ આવસિતુકામો દસસઞ્ઞા ઉપ્પાદેન્તો દસનિજ્જરવત્થૂનિ અભિઞ્ઞાય દસઅસેક્ખધમ્મે અધિગચ્છતી’’તિ તેસં ભિક્ખૂનં ઓવાદં મત્થકં પાપેન્તો દેસનં નિટ્ઠપેસિ. પમોદવસેન પટિગ્ગણ્હનં અભિનન્દનન્તિ આહ ‘‘સાધુ સાધૂતિ અભિનન્દન્તા સિરસા સમ્પટિચ્છિંસૂ’’તિ. તાય અત્તમનતાયાતિ તાય યથાદેસિતદેસનાગતાય પહટ્ઠચિત્તતાય, તત્થ યથાલદ્ધઅત્થવેદધમ્મવેદેહીતિ અત્થો. ઇમમેવ સુત્તં આવજ્જમાનાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે તત્થ તત્થ આગતે અભિઞ્ઞેય્યાદિભેદે ધમ્મે અભિજાનનાદિવસેન સમન્નાહરન્તા. સહ પટિસમ્ભિદાહિ…પે… પતિટ્ઠહિંસૂતિ અત્તનો ઉપનિસ્સયસમ્પન્નતાય, થેરસ્સ ચ દેસનાનુભાવેન યથારદ્ધં વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કેત્વા પટિસમ્ભિદાપરિવારાય અભિઞ્ઞાય સણ્ઠહિંસૂતિ.

સુમઙ્ગલવિલાસિનિયા દીઘનિકાયટ્ઠકથાય

દસુત્તરસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના.