૧૦. સઙ્ગીતિસુત્તવણ્ણના

૨૯૬. દસસહસ્સચક્કવાળેતિ બુદ્ધખેત્તભૂતે દસસહસ્સપરિમાણે ચક્કવાળે. તત્થ હિ ઇમસ્મિં ચક્કવાળે દેવમનુસ્સાયેવ કતાધિકારા, ઇતરેસુ દેવા વિસેસભાગિનો. તેન વુત્તં ‘‘દસસહસ્સચક્કવાળે ઞાણજાલં પત્થરિત્વા’’તિ. ઞાણજાલપત્થરણન્તિ ચ તેસં તેસં સત્તાનં આસયાદિવિભાવનવસેન ઞાણસ્સ પવત્તનમેવ. તેનાહ ‘‘લોકં વોલોકયમાનો’’તિ, સત્તલોકં બ્યવલોકયમાનો આસયાનુસયચરિતાધિમુત્તિઆદિકે વિસેસતો ઓગાહેત્વા પસ્સન્તોતિ અત્થો. મઙ્ગલં ભણાપેસ્સન્તિ ‘‘તં તેસં આયતિં વિસેસાધિગમસ્સ વિજ્જાટ્ઠાનં હુત્વા દીઘરત્તં હિતાય સુખાય ભવિસ્સા’’તિ. તીહિ પિટકેહિ સમ્મસિત્વાતિ તિપિટકતો એકકદુકાદિના સઙ્ગહેતબ્બસ્સ સઙ્ગણ્હનવસેન સમ્મસિત્વા વીમંસિત્વા. ઞાતું ઇચ્છિતા અત્થા પઞ્હા, તે પન ઇમસ્મિં સુત્તે એકકાદિવસેન આગતા સહસ્સં, ચુદ્દસ ચાતિ આહ ‘‘ચુદ્દસપઞ્હાધિકેન પઞ્હસહસ્સેન પટિમણ્ડેત્વા’’તિ. એવમિધ સમ્પિણ્ડેત્વા દસ્સિતે પઞ્હે પરતો સુત્તપરિયોસાને ‘‘એકકવસેન દ્વે પઞ્હા કથિતા’’તિઆદિના (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૪૯) વિભાગેન પરિગણેત્વા સયમેવ દસ્સેસ્સતિ.

ઉબ્ભતકનવસન્ધાગારવણ્ણના

૨૯૭. ઉચ્ચાધિટ્ઠાનતાય તં સન્ધાગારં ભૂમિતો ઉબ્ભતં વિયાતિ ‘‘ઉબ્ભતક’’ન્તિ નામં લભતિ. તેનાહ ‘‘ઉચ્ચત્તા વા એવં વુત્ત’’ન્તિ. સન્ધાગારસાલાતિ એકા મહાસાલા. ઉય્યોગકરણાદીસુ હિ રાજાનો તત્થ ઠત્વા ‘‘એત્તકા પુરતો ગચ્છન્તુ, એત્તકા પચ્છા’’તિઆદિના તત્થ નિસીદિત્વા સન્ધં કરોન્તિ મરિયાદં બન્ધન્તિ, તસ્મા તં ઠાનં ‘‘સન્ધાગાર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઉય્યોગટ્ઠાનતો ચ આગન્ત્વા યાવ ગેહં ગોમયપરિભણ્ડાદિવસેન પટિજગ્ગનં કરોન્તિ, તાવ એકં દ્વે દિવસે તે રાજાનો તત્થ સન્થમ્ભન્તીતિપિ સન્ધાગારં, તેસં રાજૂનં સહ અત્થાનુસાસનઅગારન્તિપિ સન્ધાગારન્તિ. યસ્મા વા તે તત્થ સન્નિપતિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં કાલે કસિતું વટ્ટતિ, ઇમસ્મિં કાલેવપિતુ’’ન્તિઆદિના ઘરાવાસકિચ્ચં સન્ધરન્તિ, તસ્મા છિદ્દાવછિદ્દં ઘરાવાસં તત્થ સન્ધરન્તીતિપિ સન્ધાગારં, સા એવ સાલાતિ સન્ધાગારસાલા. દેવતાતિ ઘરદેવતા. નિવાસવસેન અનજ્ઝાવુત્થત્તા ‘‘કેનચિ વા મનુસ્સભૂતેના’’તિ વુત્તં. કમ્મકરણવસેન પન મનુસ્સા તત્થ નિસજ્જાદીનિ કપ્પેસુમેવ. ‘‘સયમેવ પન સત્થુ ઇધાગમનં અમ્હાકં પુઞ્ઞવસેનેવ, અહો મયં પુઞ્ઞવન્તો’’તિ હટ્ઠતુટ્ઠા એવં સમ્મા ચિન્તેસુન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘અમ્હેહી’’તિઆદિમાહ.

૨૯૮. અટ્ટકાતિ ચિત્તકમ્મકરણત્થં બદ્ધા મઞ્ચકા. મુત્તમત્તાતિ તાવદેવ સન્ધાગારે નવકમ્મસ્સ નિટ્ઠાપિતભાવમાહ, તેન‘‘અચિરકારિત’’ન્તિઆદિના વુત્તમેવત્થં વિભાવેતિ. અરઞ્ઞં આરામો આરમિતબ્બટ્ઠાનં એતેસન્તિ અરઞ્ઞારામા. સન્થરણં સન્થરિ, સબ્બો સકલો સન્થરિ એત્થાતિ સબ્બસન્થરિ, ભાવનપુંસકનિદ્દેસોયં. તેનાહ ‘‘યથા સબ્બં સન્થતં હોતિ, એવ’’ન્તિ.

૨૯૯. સમન્તપાસાદિકોતિ સમન્તતો સબ્બભાગેન પસાદાવહો ચાતુરિયસો. ‘‘અસીતિહત્થં ઠાનં ગણ્હાતી’’તિ ઇદં બુદ્ધાનં કાયપ્પભાય પકતિયા અસીતિહત્થે ઠાને અભિબ્યાપનતો વુત્તં. ઇદ્ધાનુભાવેન પન અનન્તં અપરિમાણં ઠાનં વિજ્જોતતેવ. નીલપીતલોહિતોદાતમઞ્જટ્ઠપભસ્સરવસેન છબ્બણ્ણા. સબ્બે દિસાભાગાતિ સરીરપ્પભાય બાહુલ્લતો વુત્તં.

અબ્ભમહિકાદીહિ ઉપક્કિલિટ્ઠં સુઞ્ઞં ન સોભતિ, તારકાચિતં પન અન્તલિક્ખં તાસં પભાહિ સમન્તતો વિજ્જોતમાનં વિરોચતીતિ આહ ‘‘સમુગ્ગતતારકં વિય ગગનતલ’’ન્તિ. સબ્બપાલિફુલ્લોતિ મૂલતો પટ્ઠાય યાવ સાખગ્ગા ફુલ્લો. ‘‘પટિપાટિયાઠપિતાન’’ન્તિઆદિ પરિકપ્પૂપમા. તથા હિ વિય-સદ્દગ્ગહણં કતં. સિરિયા સિરિં અભિભવમાનં વિયાતિ અત્તનો સોભાય તેસં સોભન્તિ અત્થો. ‘‘ભિક્ખૂપિ સબ્બેવા’’તિ ઇદં નેસં ‘‘અપ્પિચ્છા’’તિઆદિના વુત્તગુણેસુ લોકિયગુણાનં વસેન યોજેતબ્બં. ન હિ તે સબ્બેવ દસકથાવત્થુલાભિનો. તેન વુત્તં ‘‘સુત્તન્તં આવજ્જેત્વા…પે… અરહત્તં પાપુણિસ્સન્તી’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૨૯૬). તસ્મા યે તત્થ અરિયા, તે સબ્બેસમ્પિ પદાનં વસેન બોધિતા હોન્તિ. યે પન પુથુજ્જના, તે લોકિયગુણદીપકેહિ પદેહીતિ ન તથા હેટ્ઠા ‘‘અસીતિમહાથેરા’’તિઆદિ વુત્તં. પુબ્બે અરહત્તભાગિનો ગહિતા.

રૂપકાયસ્સ અસીતિઅનુબ્યઞ્જન-પટિમણ્ડિત-દ્વત્તિંસમહાપુરિસલક્ખણકાયપ્પભાબ્યામપ્પભાકેતુમાલાવિચિત્તતાવ (દી. નિ. ૨.૩૩; ૩.૨૦૦; મ. નિ. ૨.૩૮૫) બુદ્ધવેસો. છબ્બણ્ણા બુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેન્તસ્સ ભગવતો કાયસ્સ આલોકિતવિલોકિતાદીસુ પરમુક્કંસગતો બુદ્ધાવેણિકો અચ્ચન્તુપસમો બુદ્ધવિલાસો. અસ્સન્તિ તસ્સં.

સન્ધાગારાનુમોદનપટિસંયુત્તાતિ ‘‘સીતં ઉણ્હં પટિહન્તી’’તિઆદિના (ચૂળવ. ૨૯૫, ૩૧૫) નયેન સન્ધાગારગુણૂપસઞ્હિતા સન્ધાગારકરણપુઞ્ઞાનિસંસભાવિની. પકિણ્ણકકથાતિ સઙ્ગીતિઅનારુળ્હા સુણન્તાનં અજ્ઝાસયાનુરૂપતાય વિવિધવિપુલહેતૂપમાસમાલઙ્કતા નાનાનયવિચિત્તા વિત્થારકથા. તેનાહ ‘‘તદા હી’’તિઆદિ. આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિય નિરુપક્કિલેસતાય સુવિસુદ્ધેન, વિપુલોદારતાય અપરિમેય્યેન ચ અત્થેન સુણન્તાનં કાયચિત્તપરિળાહવૂપસમનતો. પથવોજં આકડ્ઢન્તો વિય અઞ્ઞેસં સુદુક્કરતાય, મહાસારતાય વા અત્થસ્સ. મહાજમ્બું મત્થકે ગહેત્વા ચાલેન્તો વિય ચાલનપચ્ચયટ્ઠાનવસેન પુબ્બેનાપરં અનુસન્ધાનતો. યોજનિય…પે… પાયમાનો વિય દેસનં ચતુસચ્ચયન્તે પક્ખિપિત્વા અત્થવેદધમ્મવેદસ્સેવ લભાપનેન સાતમધુરધમ્મામતરસૂપસંહરણતો. મધુગણ્ડન્તિ મધુપટલં.

૩૦૦. ‘‘તુણ્હીભૂતં તુણ્હીભૂત’’ન્તિ બ્યાપનિચ્છાયં ઇદં આમેડિતવચનન્તિ દસ્સેતું ‘‘યં યન્દિસ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અનુવિલોકેત્વાતિ એત્થ અનુ-સદ્દો ‘‘પરી’’તિ ઇમિના સમાનત્થો, વિલોકનઞ્ચેત્થ સત્થુ ચક્ખુદ્વયેનપિ ઇચ્છિતબ્બન્તિ ‘‘મંસચક્ખુના…પે… તતો તતો વિલોકેત્વા’’તિ સઙ્ખેપતો વત્વા તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘મંસચક્ખુના હી’’તિઆદિ વુત્તં. હત્થેન કુચ્છિતં કતં હત્થકુક્કુચ્ચં કુકતમેવ કુક્કુચ્ચન્તિ કત્વા. એવં પાદકુક્કુચ્ચં દટ્ઠબ્બં. નિચ્ચલા નિસીદિંસુ અત્તનો સુવિનીતભાવેન, બુદ્ધગારવેન ચ. ‘‘આલોકં પન વડ્ઢયિત્વા’’તિઆદિ કદાચિ ભગવા એવમ્પિ કરોતીતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં. ન હિ સત્થુ સાવકાનં વિય એવં પયોગસમ્પાદનીયમેતં ઞાણં. તિરોહિતવિદૂરવત્તનિપિ રૂપગતે મંસચક્ખુનો પવત્તિયા ઇચ્છિતત્તા વીમંસિતબ્બં. અરહત્તુપગં અરહત્તપદટ્ઠાનં. ચક્ખુતલેસુ નિમિત્તં ઠપેત્વાતિ ભાવનાનુયોગસમ્પત્તિયા સબ્બેસં તેસં ભિક્ખૂનં ચક્ખુતલેસુ લબ્ભમાનં સન્તિન્દ્રિયવિગતથિનમિદ્ધતાકારસઙ્ખાતં નિમિત્તં અત્તનો હદયે ઠપેત્વા સલ્લક્ખેત્વા. કસ્મા આગિલાયતિ કોટિસતસહસ્સહત્થિનાગાનં બલં ધારેન્તસ્સાતિ ચોદકસ્સ અધિપ્પાયો. આચરિયો એસ સઙ્ખારાનં સભાવો, યદિદં અનિચ્ચતા. યે પન અનિચ્ચા, તે એકન્તેનેવ ઉદયવયપટિપીળિતતાય દુક્ખા એવ, દુક્ખસભાવેસુ તેસુ સત્થુ કાયે દુક્ખુપ્પત્તિયા અયં પચ્ચયોતિ દસ્સેતું ‘‘ભગવતો હી’’તિઆદિ વુત્તં. પિટ્ઠિવાતો ઉપ્પજ્જિ, સો ચ ખો પુબ્બે કતકમ્મપચ્ચયા. સ્વાયમત્થો પરમત્થદીપનિયં ઉદાનટ્ઠકથાયં આગતનયેનેવ વેદિતબ્બો.

ભિન્નનિગણ્ઠવત્થુવણ્ણના

૩૦૧. હેટ્ઠા વુત્તમેવ પાસાદિકસુત્તવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૬૪).

૩૦૨. સ્વાખ્યાતં ધમ્મં દેસેતુકામોતિ સ્વાખ્યાતં કત્વા ધમ્મં કથેતુકામો, સત્થારા વા સ્વાખ્યાતં ધમ્મં સયં ભિક્ખૂનં કથેતુકામો. સત્થારા દેસિતધમ્મમેવ હિ તતો તતો ગહેત્વા સાવકા સબ્રહ્મચારીનં કથેન્તિ.

એકકવણ્ણના

૩૦૩. સમગ્ગેહિ ભાસિતબ્બન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમગ્ગેહિ હુત્વા ભાસિતબ્બં, સજ્ઝાયિતબ્બઞ્ચેવ વણ્ણેતબ્બઞ્ચાતિ અત્થો. યથા પન સમગ્ગેહિ સઙ્ગાયનં હોતિ, તમ્પિ દસ્સેતું ‘‘એકવચનેહી’’તિઆદિ વુત્તં. એકવચનેહીતિ વિરોધાભાવેન સમાનવચનેહિ. તેનાહ ‘‘અવિરુદ્ધવચનેહી’’તિઆદિ. સામગ્ગિરસં દસ્સેતુકામોતિ યસ્મિં ધમ્મે સઙ્ગાયને સામગ્ગિરસાનુભવનં ઇચ્છિતં દેસનાકુસલતાય, તત્થ એકકદુકતિકાદિવસેન બહુધા સામગ્ગિરસં દસ્સેતુકામો. સબ્બે સત્તાતિ અનવસેસા સત્તા, તે પન ભવભેદતો સઙ્ખેપેનેવ ભિન્દિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘કામભવાદીસૂ’’તિઆદિમાહ. બ્યધિકરણાનમ્પિ બાહિરત્થસમાસો હોતિ યથા ‘‘ઉરસિલોમો’’તિ આહ ‘‘આહારતો ઠિતિ એતેસન્તિ આહારટ્ઠિતિકા’’તિ. તિટ્ઠતિ એતેનાતિ ઠિતિ, આહારો ઠિતિ એતેસન્તિ આહારટ્ઠિતિકાતિ એવં વા એત્થ સમાસવિગ્ગહો દટ્ઠબ્બો. આહારટ્ઠિતિકાતિ પચ્ચયટ્ઠિતિકા, પચ્ચયાયત્તવુત્તિકાતિ અત્થો. પચ્ચયત્થો હેત્થ આહાર-સદ્દો ‘‘અયં આહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા કામચ્છન્દસ્સઉપ્પાદાયા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૧૮૩, ૨૩૨) વિય. એવઞ્હિ ‘‘સબ્બે સત્તા’’તિ ઇમિના અસઞ્ઞસત્તાપિ પરિગ્ગહિતા હોન્તિ. સા પનાયં આહારટ્ઠિતિકતા નિપ્પરિયાયતો સઙ્ખારધમ્મો, ન સત્તધમ્મો. તેનેવાહુ અટ્ઠકથાચરિયા ‘‘સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકાતિ આગતટ્ઠાને સઙ્ખારલોકો વેદિતબ્બો’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૩૬; પારા. અટ્ઠ. વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના; ઉદા. અટ્ઠ. ૩૦; ચૂળનિ. અટ્ઠ. ૬૫; ઉદા. અટ્ઠ. ૧૮૬) યદિ એવં ‘‘સબ્બે સત્તા’’તિ ઇદં કથન્તિ? પુગ્ગલાધિટ્ઠાના દેસનાતિ નાયં દોસો. યથાહ ભગવા ‘‘એકધમ્મે ભિક્ખવે ભિક્ખુ સમ્મા નિબ્બિન્દમાનો સમ્મા વિરજ્જમાનો સમ્મા વિમુચ્ચમાનો સમ્મા પરિયન્તદસ્સાવી સમ્મત્તં અભિસમેચ્ચ દિટ્ઠેવ ધમ્મે દુક્ખસ્સન્તકરો હોતિ, કતમસ્મિં એકધમ્મે? સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૨૭) એકો ધમ્મોતિ ‘‘સબ્બે સત્તા આહારટ્ઠિતિકા’’તિ ય્વાયં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય કથાય સબ્બેસં સઙ્ખારાનં પચ્ચયાયત્તવુત્તિતાય આહારપરિયાયેન સામઞ્ઞતો પચ્ચયધમ્મો વુત્તો, અયં આહારો નામ એકો ધમ્મો. યાથાવતો ઞત્વાતિ યથાસભાવતો અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા. સમ્મદક્ખાતોતિ તેનેવ અભિસમ્બુદ્ધાકારેન સમ્મદેવ દેસિતો.

ચોદકો વુત્તમ્પિ અત્થં યાથાવતો અપ્પટિપજ્જમાનો નેય્યત્થં સુત્તપદં નીતત્થતો દહન્તો ‘‘સબ્બે સત્તા’’તિ વચનમત્તે ઠત્વા ‘‘નનુ ચા’’તિઆદિના ચોદેતિ. આચરિયો અવિપરીતં તત્થ યથાધિપ્પેતમત્થં પવેદેન્તો ‘‘ન વિરુજ્ઝતી’’તિ વત્વા ‘‘તેસઞ્હિ ઝાનં આહારો હોતી’’તિ આહ. ઝાનન્તિ એકવોકારભવાવહં સઞ્ઞાય વિરજ્જનવસેન પવત્તં રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં. પાળિયં પન ‘‘અનાહારા’’તિ વચનં અસઞ્ઞભવે ચતુન્નં આહારાનં અભાવં સન્ધાય વુત્તં, ન પચ્ચયાહારસ્સ અભાવતો. ‘‘એવં સન્તેપી’’તિ ઇદં સાસને યેસુ ધમ્મેસુ વિસેસતો આહાર-સદ્દો નિરુળ્હો, ‘‘આહારટ્ઠિતિકા’’તિ એત્થ યદિ તે એવ ગય્હન્તિ, અબ્યાપિતદોસો આપન્નો. અથ સબ્બોપિ પચ્ચયધમ્મો આહારોતિ અધિપ્પેતો, ઇમાય આહારપાળિયા વિરોધો આપન્નોતિ દસ્સેતું આરદ્ધં. ‘‘ન વિરુજ્ઝતી’’તિ યેનાધિપ્પાયેન વુત્તં, તં વિવરન્તો ‘‘એતસ્મિઞ્હિ સુત્તે’’તિઆદિમાહ. કબળીકારાહારાદીનં ઓજટ્ઠમકરૂપાહરણાદિ નિપ્પરિયાયેન આહારભાવો. યથા હિ કબળીકારાહારો ઓજટ્ઠમકરૂપાહરણેન રૂપકાયં ઉપત્થમ્ભેતિ, એવં ફસ્સાદયો ચ વેદનાદિઆહરણેન નામકાયં ઉપત્થમ્ભેન્તિ, તસ્મા સતિપિ જનકભાવે ઉપત્થમ્ભકભાવો ઓજાદીસુ સાતિસયો લબ્ભમાનો મુખ્યો આહારટ્ઠોતિ તે એવ નિપ્પરિયાયેન આહારલક્ખણા ધમ્મા વુત્તા. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સઙ્ગીતિસુત્તે. પરિયાયેન પચ્ચયો આહારોતિ વુત્તો સબ્બો પચ્ચયો ધમ્મો અત્તનો ફલં આહરતીતિ ઇમં પરિયાયં લભતીતિ. તેનાહ ‘‘સબ્બધમ્માનઞ્હી’’તિઆદિ. તત્થ સબ્બધમ્માનન્તિ સબ્બેસં સઙ્ખતધમ્માનં. ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં સુત્તેન (અ. નિ. ૧૦.૬૧) સમત્થેતું ‘‘તેનેવાહા’’તિઆદિ વુત્તં. અયન્તિ પચ્ચયાહારો.

નિપ્પરિયાયાહારોપિ ગહિતોવ હોતિ, યાવતા સોપિ પચ્ચયભાવેનેવ જનકો, ઉપત્થમ્ભકો ચ હુત્વા તં તં ફલં આહરતીતિ વત્તબ્બતં લભતીતિ. તત્થાતિ પરિયાયાહારો, નિપ્પરિયાયાહારોતિ દ્વીસુ આહારેસુ. અસઞ્ઞભવે યદિપિ નિપ્પરિયાયાહારો ન લબ્ભતિ, પચ્ચયાહારો પન લબ્ભતિ પરિયાયાહારલક્ખણો. ઇદાનિ ઇમમેવત્થં વિત્થારેન દસ્સેતું ‘‘અનુપ્પન્ને હિ બુદ્ધે’’તિઆદિ વુત્તં. ઉપ્પન્ને બુદ્ધે તિત્થકરમતનિસ્સિતાનં ઝાનભાવનાય અસિજ્ઝનતો ‘‘અનુપ્પન્ને બુદ્ધે’’તિ વુત્તં. સાસનિકા તાદિસં ઝાનં ન નિબ્બત્તેન્તીતિ ‘‘તિત્થાયતને પબ્બજિતા’’તિ વુત્તં. તિત્થિયા હિ ઉપત્તિવિસેસે વિમુત્તિસઞ્ઞિનો, અઞ્ઞાવિરાગાવિરાગેસુ આદીનવાનિસંસદસ્સિનો વા હુત્વા અસઞ્ઞસમાપત્તિં નિબ્બત્તેત્વા અક્ખણભૂમિયં ઉપ્પજ્જન્તિ, ન સાસનિકા. વાયોકસિણે પરિકમ્મં કત્વાતિ વાયોકસિણે પઠમાદીનિ તીણિ ઝાનાનિ નિબ્બત્તેત્વા તતિયજ્ઝાને ચિણ્ણવસી હુત્વા તતો વુટ્ઠાય ચતુત્થજ્ઝાનાધિગમાય પરિકમ્મં કત્વા. તેનાહ ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા’’તિ. કસ્મા પનેત્થ વાયોકસિણેયેવ પરિકમ્મં વુત્તન્તિ? યદેત્થ વત્તબ્બં, તં બ્રહ્મજાલટીકાયં (દી. નિ. ટી. ૧.૪૧) વિત્થારિતમેવ. ધીતિ જિગુચ્છનત્થે નિપાતો, તસ્મા ધી ચિત્તન્તિ ચિત્તં જિગુચ્છામીતિ અત્થો. ધિબ્બતેતં ચિત્તન્તિ એતં મમ ચિત્તં જિગુચ્છિતં વત હોતુ. વતાતિ સમ્ભાવને, તેન જિગુચ્છં સમ્ભાવેન્તો વદતિ. નામાતિ ચ સમ્ભાવને એવ, તેન ચિત્તસ્સ અભાવં સમ્ભાવેતિ. ચિત્તસ્સ ભાવાભાવેસુ આદીનવાનિસંસે દસ્સેતું ‘‘ચિત્તઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. ખન્તિં રુચિં ઉપ્પાદેત્વાતિ ‘‘ચિત્તસ્સ અભાવો એવ સાધુ સુટ્ઠૂ’’તિ ઇમં દિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિં, તત્થ ચ અભિરુચિં ઉપ્પાદેત્વા.

તથા ભાવિતસ્સ ઝાનસ્સ ઠિતિભાગિયભાવપ્પત્તિયા અપરિહીનજ્ઝાનસ્સ તિત્થાયતને પબ્બજિતસ્સેવ તથા ઝાનભાવના હોતીતિ આહ ‘‘મનુસ્સલોકે’’તિ. પણિહિતો અહોસીતિ મરણસ્સ આસન્નકાલે ઠપિતો અહોસિ. યદિ ઠાનાદિના આકારેન નિબ્બત્તેય્ય, કમ્મબલેન યાવ ભેદા તેનેવાકારેન તિટ્ઠેય્ય વાતિ આહ ‘‘સો તેન ઇરિયાપથેના’’તિઆદિ.

એવ રૂપાનમ્પીતિ એવં અચેતનાનમ્પિ. પિ-સદ્દેન પગેવ સચેતનાનન્તિ દસ્સેતિ. કથં પન અચેતનાનં નેસં પચ્ચયાહારસ્સ ઉપકપ્પનન્તિ ચોદનં સન્ધાય તત્થ નિદસ્સનં દસ્સેન્તો ‘‘યથા’’તિઆદિમાહ.

યે ઉટ્ઠાનવીરિયેનેવ દિવસં વીતિનામેત્વા તસ્સ નિસ્સન્દફલમત્તં કિઞ્ચિદેવ લભિત્વા જીવિકં કપ્પેન્તિ, તે ઉટ્ઠાનફલૂપજીવિનો. યે પન અત્તનો પુઞ્ઞફલમેવ ઉપજીવેન્તિ, તે પુઞ્ઞફલૂપજીવિનો. નેરયિકાનં પન નેવ ઉટ્ઠાનવીરિયવસેન જીવિકાકપ્પનં, પુઞ્ઞફલસ્સ પન લેસોપિ નત્થીતિ વુત્તં ‘‘યે પન તે નેરયિકા…પે… ન પુઞ્ઞફલૂપજીવીતિ વુત્તા’’તિ. પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ આહરણેન મનોસઞ્ચેતનાહારોતિ વુત્તા, ન યસ્સ કસ્સચિ ફલસ્સાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘કિં પઞ્ચ આહારા અત્થી’’તિ ચોદેતિ. આચરિયો નિપ્પરિયાયાહારે અધિપ્પેતે સિયા તવ ચોદનાયાવસરો, સા પન એત્થ અનવસરાતિ દસ્સેતું ‘‘પઞ્ચ ન પઞ્ચાતિ ઇદં ન વત્તબ્બ’’ન્તિ વત્વા પરિયાયાહારસ્સેવ પનેત્થ અધિપ્પેતભાવં દસ્સેન્તો ‘‘નનુ પચ્ચયો આહારોતિ વુત્તમેત’’ન્તિ આહ. તસ્માતિ યસ્સ કસ્સચિ પચ્ચયસ્સ ‘‘આહારો’’તિ ઇચ્છિતત્તા. ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં પાળિયા સમત્થેન્તો ‘‘યં સન્ધાયા’’તિઆદિમાહ.

મુખ્યાહારવસેનપિ નેરયિકાનં આહારટ્ઠિતિકતં દસ્સેતું ‘‘કબળીકારં આહારં…પે… સાધેતી’’તિ વુત્તં. યદિ એવં નેરયિકા સુખપટિસંવેદિનોપિ હોન્તીતિ? નોતિ દસ્સેતું ‘‘ખેળોપિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. તયોતિ તયો અરૂપાહારા કબળીકારાહારસ્સ અભાવતો. અવસેસાનન્તિ અસઞ્ઞસત્તેહિ અવસેસાનં. કામભવાદીસુ નિબ્બત્તસત્તાનં પચ્ચયાહારો હિ સબ્બેસં સાધારણોતિ. એતં પઞ્હન્તિ ‘‘કતમો એકો ધમ્મો’’તિ એવં ચોદિતમેતં પઞ્હં. કથેત્વાતિ વિસ્સજ્જેત્વા.

‘‘તત્થ તત્થ…પે… દુક્ખં હોતી’’તિ એતેન યથા ઇધ પઠમસ્સ પઞ્હસ્સ નિય્યાતનં, દુતિયસ્સ ઉદ્ધરણં ન કતં, એવં ઇમિના એવ અધિપ્પાયેન ઇતો પરેસુ દુકતિકાદિપઞ્હેસુ તત્થ તત્થ આદિપરિયોસાનેસુ એવ ઉદ્ધરણનિય્યાતનાનિ કત્વા સેસેસુ ન કતન્તિ દસ્સેતિ. પટિચ્ચ એતસ્મા ફલં એતીતિ પચ્ચયો, કારણં, તદેવ અત્તનો ફલં સઙ્ખરોતીતિ સઙ્ખારોતિ આહ ‘‘ઇમસ્મિમ્પિ…પે… સઙ્ખારોતિ વુત્તો’’તિ. આહારપચ્ચયોતિ આહરણટ્ઠવિસિટ્ઠો પચ્ચયો. આહરણઞ્ચેત્થ ઉપ્પાદકત્તપ્પધાનં, સઙ્ખરણં ઉપત્થમ્ભકત્તપ્પધાનન્તિ અયમેતેસં વિસેસો. તેનાહ ‘‘અયમેત્થ હેટ્ઠિમતો વિસેસો’’તિ. નિપ્પરિયાયાહારે ગહિતે ‘‘સબ્બે સત્તા’’તિ વુત્તેપિ અસઞ્ઞસત્તા ન ગહિતા એવ ભવિસ્સન્તીતિ પદેસવિસયો સબ્બ-સદ્દો હોતિ યથા ‘‘સબ્બે તસન્તિદણ્ડસ્સા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૩૦). ન હેત્થ ખીણાસવાદીનં ગહણં હોતિ. પાકટો ભવેય્ય વિસેસસામઞ્ઞસ્સ વિસયત્તા પઞ્હાનં. નો ચ ગણ્હિંસુ અટ્ઠકથાચરિયા. ધમ્મો નામ નત્થિ સઙ્ખતોતિ અધિપ્પાયો. ઇધ દુતિયપઞ્હે ‘‘સઙ્ખારો’’તિ પચ્ચયો એવ કથિતોતિ સમ્બન્ધો.

યદા સમ્માસમ્બોધિસમધિગતો, તદા એવ સબ્બઞેય્યં સચ્છિકતં જાતન્તિ આહ ‘‘મહાબોધિમણ્ડે નિસીદિત્વા’’તિ. સયન્તિ સામંયેવ. અદ્ધનિયન્તિ અદ્ધાનક્ખમં ચિરકાલાવટ્ઠાયિ પારમ્પરિયવસેન. તેનાહ ‘‘એકેન હી’’તિઆદિ. પરમ્પરકથાનિયમેનાતિ પરમ્પરકથાકથનનિયમેન, નિયમિતત્થબ્યઞ્જનાનુપુબ્બિયા કથાયાતિ અત્થો. એકકવસેનાતિ એકં એકં પરિમાણં એતસ્સાતિ એકકો, પઞ્હો. તસ્સ એકકસ્સ વસેન. એકકં નિટ્ઠિતં વિસ્સજ્જનન્તિ અધિપ્પાયોતિ.

એકકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકવણ્ણના

૩૦૪. ચત્તારો ખન્ધાતિ તેસં તાવ નામનટ્ઠેન નામભાવં પઠમં વત્વા પચ્છા નિબ્બાનસ્સ વત્તુકામો આહ. તસ્સાપિ હિ તથા નામભાવં પરતો વક્ખતિ. ‘‘નામં કરોતિ નામયતી’’તિ એત્થ યં નામકરણં, તં નામન્તિ આહ ‘‘નામનટ્ઠેનાતિ નામકરણટ્ઠેના’’તિ, અત્તનોવાતિ અધિપ્પાયો. એવઞ્હિ સાતિસયમિદં તેસં નામકરણં હોતિ. તેનાહ ‘‘અત્તનો નામં કરોન્તાવ ઉપ્પજ્જન્તી’’તિઆદિ. ઇદાનિ તમત્થં બ્યતિરેકમુખેન વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. યસ્સ નામસ્સ કરણેનેવ તે ‘‘નામ’’ન્તિ વુચ્ચન્તિ, તં સામઞ્ઞનામં, કિત્તિમનામં, ગુણનામં વા ન હોતિ, અથ ખો ઓપપાતિકનામન્તિ પુરિમાનિ તીણિ નામાનિ ઉદાહરણવસેન દસ્સેત્વા ‘‘ન એવં વેદનાદીન’’ન્તિ તે પટિક્ખિપિત્વા ઇતરનામમેવ નામકરણટ્ઠેન નામન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘વેદનાદયો હી’’તિઆદિમાહ. ‘‘મહાપથવિઆદયો’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ પથવિઆપાદયો ઇધ નામન્તિ અનધિપ્પેતા, રૂપન્તિ પન અધિપ્પેતાતિ? સચ્ચમેતં, ફસ્સવેદનાદીનં વિય પન પથવિઆદીનં ઓપપાતિકનામતાસામઞ્ઞેન ‘‘પથવિઆદયો વિયા’’તિ નિદસ્સનં કતં, ન અરૂપધમ્મા વિય રૂપધમ્માનં નામસભાવત્તા. ફસ્સવેદનાદીનઞ્હિ અરૂપધમ્માનં સબ્બદાપિ ફસ્સાદિનામકત્તા, પથવિઆદીનં કેસકુમ્ભાદિનામન્તરાપત્તિ વિય નામન્તરાનાપજ્જનતો ચ સદા અત્તનાવ કતનામતાય ચતુક્ખન્ધનિબ્બાનાનિ નામકરણટ્ઠેન નામં. અથ વા અધિવચનસમ્ફસ્સો વિય અધિવચનનામમન્તરેન યે અનુપચિતસમ્ભારાનં ગહણં ન ગચ્છન્તિ, તે નામાયત્તગ્ગહણા નામં. રૂપં પન વિનાપિ નામસાધનં અત્તનો રુપ્પનસભાવેન ગહણં ઉપયાતીતિ રૂપં. તેનાહ ‘‘તેસુ ઉપ્પન્નેસૂ’’તિઆદિ. ઇધાપિ ‘‘યથાપથવિયા’’તિઆદીસુ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો નિદસ્સનવસેન આગતત્તા. ‘‘અતીતેપી’’તિઆદિના વેદનાદીસુ નામસઞ્ઞા નિરુળ્હા, અનાદિકાલિકા ચાતિ દસ્સેતિ.

ઇતિ અતીતાદિવિભાગવન્તાનમ્પિ વેદનાદીનં નામકરણટ્ઠેન નામભાવો એકન્તિકો, તબ્બિભાગરહિતે પન એકસભાવે નિચ્ચે નિબ્બાને વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘નિબ્બાનં પન…પે… નામનટ્ઠેન નામ’’ન્તિ આહ. નામનટ્ઠેનાતિ નામકરણટ્ઠેન. નમન્તીતિ એકન્તતો સારમ્મણત્તા તન્નિન્ના હોન્તિ, તેહિ વિના નપ્પવત્તન્તીતિ અત્થો. સબ્બન્તિ ખન્ધચતુક્કં, નિબ્બાનઞ્ચ. યસ્મિં આરમ્મણેયેવ વેદનાક્ખન્ધો પવત્તતિ, તંસમ્પયુત્તતાય સઞ્ઞાક્ખન્ધાદયોપિ તત્થ પવત્તન્તીતિ સો ને તત્થ નામેન્તો વિય હોતિ વિના અપ્પવત્તનતો. એસ નયો સઞ્ઞાક્ખન્ધાદીસુપીતિ વુત્તં ‘‘આરમ્મણે અઞ્ઞમઞ્ઞં નામેન્તી’’તિ. અનવજ્જધમ્મે મગ્ગફલાદિકે. કામં કેસુચિ રૂપધમ્મેસુપિ આરમ્મણાધિપતિભાવો લબ્ભતેવ, નિબ્બાને પનેસ સાતિસયો તસ્સ અચ્ચન્તસન્તપણીતતાકપ્પભાવતોતિ તદેવ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયતાય ‘‘અત્તનિ નામેતી’’તિ વુત્તં. તથા હિ અરિયા સકલમ્પિ દિવસભાગં તં આરબ્ભ વીતિનામેન્તાપિ તિત્તિં ન ગચ્છન્તિ.

‘‘રુપ્પનટ્ઠેના’’તિ એતેન રુપ્પતીતિ રૂપન્તિ દસ્સેતિ. તત્થ સીતાદિવિરોધિપચ્ચયસન્નિપાતે વિસદિસુપ્પત્તિ રુપ્પનં. નનુ ચ અરૂપધમ્માનમ્પિ વિરોધિપચ્ચયસમાગમે વિસદિસુપ્પત્તિ લબ્ભતીતિ? સચ્ચં લબ્ભતિ, ન પન વિભૂતતરં. વિભૂતતરઞ્હેત્થ રુપ્પનં અધિપ્પેતં સીતાદિગ્ગહણતો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘રુપ્પતીતિ ખો ભિક્ખવે તસ્મા ‘રૂપ’ન્તિ વુચ્ચતિ. કેન રુપ્પતિ? સીતેનપિ રુપ્પતિ, ઉણ્હેનપિ રુપ્પતી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૩.૭૯). યદિ એવં કથં બ્રહ્મલોકે રૂપસમઞ્ઞાતિ? તત્થાપિ તંસભાવાનતિવત્તનતો હોતિયેવ રૂપસમઞ્ઞા. અનુગ્ગાહકપચ્ચયવસેન વા વિસદિસપચ્ચયસન્નિપાતેતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘યો અત્તનો સન્તાને વિજ્જમાનસ્સયેવ વિસદિસુપ્પત્તિહેતુભાવો, તં રુપ્પન’’ન્તિ અઞ્ઞે. ઇમસ્મિં પક્ખે રૂપયતિ વિકારમાપાદેતીતિ રૂપં. ‘‘સઙ્ઘટ્ટનેન વિકારાપત્તિયં રુપ્પન-સદ્દો નિરુળ્હો’’તિ કેચિ. એતસ્મિં પક્ખે અરૂપધમ્મેસુ રૂપસમઞ્ઞાય પસઙ્ગો એવ નત્થિ સઙ્ઘટ્ટનાભાવતો. ‘‘પટિઘતો રુપ્પન’’ન્તિ અપરે. ‘‘તસ્સાતિ રૂપસ્સા’’તિ વદન્તિ, નામરૂપસ્સાતિ પન યુત્તં. યથા હિ રૂપસ્સ, એવં નામસ્સાપિ વેદનાક્ખન્ધાદિવસેન, મદનિમ્મદનાદિવસેન ચ વિત્થારકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૫૬) વુત્તા એવાતિ. ઇતિ અયં દુકો કુસલત્તિકેન સઙ્ગહિતે સભાવધમ્મે પરિગ્ગહેત્વા પવત્તોતિ.

અવિજ્જાતિ અવિન્દિયં ‘‘અત્તા, જીવો, ઇત્થી, પુરિસો’’તિ એવમાદિકં વિન્દતીતિ અવિજ્જા. વિન્દિયં ‘‘દુક્ખં, સમુદયો’’તિ એવમાદિકં ન વિન્દતીતિ અવિજ્જા. સબ્બમ્પિ ધમ્મજાતં અવિદિતકરણટ્ઠેન અવિજ્જા. અન્તરહિતે સંસારે સત્તે જવાપેતીતિ અવિજ્જા. અત્થતો પન સા દુક્ખાદીનં ચતુન્નં સચ્ચાનં સભાવચ્છાદકો સમ્મોહો હોતીતિ આહ ‘‘દુક્ખાદીસુ અઞ્ઞાણ’’ન્તિ. ભવપત્થના નામ કામભવાદીનં પત્થનાવસેન પવત્તતણ્હા. તેનાહ ‘‘યો ભવેસુ ભવચ્છન્દો’’તિઆદિ. ઇતિ ‘‘અયં દુકો વટ્ટમૂલસમુદાચારદસ્સનત્થં ગહિતો.

ભવદિટ્ઠીતિ ખન્ધપઞ્ચકં ‘‘અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ ગાહેત્વા તં ‘‘ભવિસ્સતી’’તિ ગણ્હનવસેન નિવિટ્ઠા સસ્સતદિટ્ઠીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ભવો વુચ્ચતી’’તિઆદિ. ભવિસ્સતીતિ ભવો, તિટ્ઠતિ સબ્બકાલં અત્થીતિ અત્થો. સસ્સતન્તિ સસ્સતભાવો. વિભવદિટ્ઠીતિ ખન્ધપઞ્ચકમેવ ‘‘અત્તા’’તિ ચ ‘‘લોકો’’તિ ચ ગહેત્વા તં ‘‘ન ભવિસ્સતી’’તિ ગણ્હનવસેન નિવિટ્ઠા ઉચ્છેદદિટ્ઠીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘વિભવો વુચ્ચતી’’તિઆદિ. વિભવિસ્સતિ વિનસ્સતિ ઉચ્છિજ્જતીતિ વિભવો, ઉચ્છેદો.

યં ન હિરીયતીતિ યેન ધમ્મેન તંસમ્પયુત્તધમ્મસમૂહો, પુગ્ગલો વા ન હિરીયતિ ન લજ્જતિ, લિઙ્ગવિપલ્લાસં વા કત્વા યો ધમ્મોતિ અત્થો વેદિતબ્બો. હિરીયિતબ્બેનાતિ ઉપયોગત્થે કરણવચનં, હિરીયિતબ્બયુત્તકં કાયદુચ્ચરિતાદિધમ્મં ન જિગુચ્છતીતિ અત્થો. નિલ્લજ્જતાતિ પાપસ્સ અજિગુચ્છના. યં ન ઓત્તપ્પતીતિ એત્થાપિ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. ઓત્તપ્પિતબ્બેનાતિ પન હેતુઅત્થે કરણવચનં, ઓત્તપ્પિતબ્બયુત્તકેન ઓત્તપ્પસ્સ હેતુભૂતેન કાયદુચ્ચરિતાદિનાતિ અત્થો. હિરીયિતબ્બેનાતિ એત્થાપિ વા એવમેવ અત્થો વેદિતબ્બો. અભાયનકઆકારોતિ પાપતો અનુત્તાસનાકારો.

‘‘યં હિરીયતી’’તિઆદીસુ અનન્તરદુકે વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. નિયકજ્ઝત્તં જાતિઆદિસમુટ્ઠાનં એતિસ્સાતિ અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાના. નિયકજ્ઝત્તતો બહિભાવતો બહિદ્ધા પરસન્તાને સમુટ્ઠાનં એતિસ્સાતિ બહિદ્ધા સમુટ્ઠાના. અત્તા એવ અધિપતિ અત્તાધિપતિ, અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનત્તા એવ અત્તાધિપતિતો આગમનતો અત્તાધિપતેય્યા. લોકાધિપતેય્યન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. લજ્જાસભાવસણ્ઠિતાતિ પાપતો જિગુચ્છનરૂપેન અવટ્ઠિતા. ભયસભાવસણ્ઠિતન્તિ તતો ઉત્તાસનરૂપેન અવટ્ઠિતં. અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનાદિતા ચ હિરોત્તપ્પાનં તત્થ તત્થ પાકટભાવેન વુત્તા, ન પન તેસં કદાચિપિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિપ્પયોગતો. ન હિ લજ્જનં નિબ્ભયં, પાપભયં વા અલજ્જનં અત્થીતિ.

દુક્ખન્તિ કિચ્છં, અનિટ્ઠન્તિ વા અત્થો. વિપ્પટિકૂલગાહિમ્હીતિ ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિયા વિલોમગાહકે. તસ્સા એવ વિપચ્ચનીકં દુપ્પટિપત્તિ સાતં ઇટ્ઠં એતસ્સાતિ વિપચ્ચનીકસાતો, તસ્મિં વિપચ્ચનીકસાતે. એવંભૂતો ચ ઓવાદભૂતે સાસનક્કમે ઓવાદકે ચ આદરભાવરહિતો હોતીતિ આહ ‘‘અનાદરે’’તિ. તસ્સ કમ્મન્તિ તસ્સ દુબ્બચસ્સ પુગ્ગલસ્સ અનાદરિયવસેન પવત્તચેતના દોવચસ્સં. તસ્સ ભાવોતિ તસ્સ યથાવુત્તસ્સ દોવચસ્સસ્સ અત્થિભાવો દોવચસ્સતા, અત્થતો દોવચસ્સમેવ. તેનેવાહ ‘‘સા અત્થતો સઙ્ખારક્ખન્ધો હોતી’’તિ. ચેતનાપ્પધાનતાય હિ સઙ્ખારક્ખન્ધસ્સ એવં વુત્તં. એતેનાકારેનાતિ અપ્પદક્ખિણગ્ગાહિતાકારેન. અસ્સદ્ધિયદુસ્સીલ્યાદિપાપધમ્મયોગતો પુગ્ગલા પાપા નામ હોન્તીતિ દસ્સેતું ‘‘યે તે પુગ્ગલા અસ્સદ્ધા’’તિઆદિ વુત્તં. યાય ચેતનાય પુગ્ગલો પાપસમ્પવઙ્કો નામ હોતિ, સા ચેતના પાપમિત્તતા, ચત્તારોપિ વા અરૂપિનો ખન્ધા તદાકારપ્પવત્તા પાપમિત્તતાતિ દસ્સેન્તો ‘‘સાપિ અત્થતો દોવચસ્સતા વિય દટ્ઠબ્બા’’તિ આહ.

‘‘સુખં વચો એતસ્મિં પદક્ખિણગ્ગાહિમ્હિ અનુલોમસાતે સાદરે પુગ્ગલેતિ સુબ્બચોતિઆદિના, ‘‘કલ્યાણા સદ્ધાદયો પુગ્ગલા એતસ્સ મિત્તાતિ કલ્યાણમિત્તો’’તિઆદિના ચ અનન્તરદુકસ્સ અત્થો ઇચ્છિતોતિ આહ સોવચસ્સતા…પે… વુત્તપટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બા’’તિ. ઉભોતિ સોવચસ્સતા, કલ્યાણમિત્તતા ચ. તેસં ખન્ધાનં પવત્તિઆકારવિસેસા ‘‘સોવચસ્સતા, કલ્યાણમિત્તતા’’તિ ચ વુચ્ચન્તિ, તે લોકિયાપિ હોન્તિ લોકુત્તરાપીતિ આહ ‘‘લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા કથિતા’’તિ.

વત્થુભેદાદિના અનેકભેદભિન્ના તંતંજાતિવસેન એકજ્ઝં કત્વા રાસિતો ગય્હમાના આપત્તિયોવ આપત્તિક્ખન્ધા. તા પન અન્તરાપત્તીનં અગ્ગહણે પઞ્ચપિ આપત્તિક્ખન્ધા આપત્તિયો, તાસં પન ગહણે સત્તપિ આપત્તિક્ખન્ધા આપત્તિયો. ‘‘ઇમા આપત્તિયો, એત્તકા આપત્તિયો, એવઞ્ચ તેસં આપજ્જનં હોતી’’તિ જાનનપઞ્ઞા આપત્તિકુસલતાતિ આહ ‘‘યા તાસ’’ન્તિઆદિ. તાસં આપત્તીનન્તિ તાસુ આપત્તીસુ. તત્થ યં સમ્ભિન્નવત્થુકાસુ વિય ઠિતાસુ, દુવિઞ્ઞેય્યવિભાગાસુ ચ આપત્તીસુ અસઙ્કરતો વવત્થાન, અયં વિસેસતો આપત્તિકુસલતાતિ દસ્સેતું દુતિયં આપત્તિગ્ગહણં કતં. સહ કમ્મવાચાયાતિ કમ્મવાચાય સહેવ. આપત્તિતો વુટ્ઠાપનપયોગતાય કમ્મભૂતા વાચા કમ્મવાચા, તથાભૂતા અનુસાવનવાચા ચેવ ‘‘પસ્સિસ્સામી’’તિ એવં પવત્તવાચા ચ. તાય કમ્મવાચાય સદ્ધિં સમકાલમેવ ‘‘ઇમાય કમ્મવાચાય ઇતો આપત્તિતો વુટ્ઠાનં હોતિ, હોન્તઞ્ચ પઠમે વા તતિયે વા અનુસાવનેય્યકારપ્પત્તે, ‘સંવરિસ્સામી’તિ વા પદે પરિયોસિતે હોતી’’તિ એવં તં તં આપત્તીહિ વુટ્ઠાનપરિચ્છેદપરિજાનનપઞ્ઞા આપત્તિવુટ્ઠાનકુસલતા. વુટ્ઠાનન્તિ ચ યથાપન્નાય આપત્તિયા યથા તથા અનન્તરાયતાપાદનં, એવં વુટ્ઠાનગ્ગહણેનેવ દેસનાયપિ સઙ્ગહો સિદ્ધો હોતિ.

‘‘ઇતો પુબ્બે પરિકમ્મં પવત્તં, ઇતો પરં ભવઙ્ગ મજ્ઝે સમાપત્તી’’તિ એવં સમાપત્તીનં અપ્પનાપરિચ્છેદજાનનપઞ્ઞા સમાપત્તિકુસલતા. વુટ્ઠાને કુસલભાવો વુટ્ઠાનકુસલતા, પગેવ વુટ્ઠાન પરિચ્છેદકરં ઞાણં. તેનાહ ‘‘યથાપરિચ્છિન્નસમયવસેનેવા’’તિઆદિ. વુટ્ઠાનસમત્થાતિ વુટ્ઠાપને સમત્થા.

‘‘ધાતુકુસલતા’’તિ એત્થ પથવીધાતુઆદયો, સુખધાતુઆદયો, કામધાતુઆદયો ચ ધાતુયો એતાસ્વેવ અન્તોગધાતિ એતાસુ કોસલ્લે દસ્સિતે તાસુપિ કોસલ્લં દસ્સિતમેવ હોતીતિ ‘‘અટ્ઠારસ ધાતુયો ચક્ખુધાતુ…પે… મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ વત્વા ‘‘અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં સભાવપરિચ્છેદકા’’તિ વુત્તં. તત્થ સભાવપરિચ્છેદકાતિ યથાભૂતસભાવાવબોધિની. ‘‘સવનપઞ્ઞા ધારણપઞ્ઞા’’તિઆદિના પચ્ચેકં પઞ્ઞા-સદ્દો યોજેતબ્બો. ધાતૂનં સવનધારણપઞ્ઞા સુતમયા, ઇતરા ભાવનામયા. તત્થાપિ સમ્મસનપઞ્ઞા લોકિયા. વિપસ્સના પઞ્ઞા હિ સા, ઇતરા લોકુત્તરા. લક્ખણાદિવસેન, અનિચ્ચાદિવસેન ચ મનસિકરણં મનસિકારો, તત્થ કોસલ્લં મનસિકારકુસલતા. તં પન આદિમજ્ઝપરિયોસાનવસેન તિધા ભિન્દિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘સમ્મસનપટિવેધપચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞા’’તિ આહ. સમ્મસનપઞ્ઞા હિ તસ્સા આદિ, પટિવેધપઞ્ઞા મજ્ઝે, પચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞા પરિયોસાનં.

આયતનાનં ગન્થતો ચ અત્થતો ચ ઉગ્ગણ્હનવસેન તેસં ધાતુલક્ખણાદિવિભાગસ્સ જાનનપઞ્ઞા ઉગ્ગહજાનનપઞ્ઞા. સમ્મસનપટિવેધપચ્ચવેક્ખણવિધિનો જાનનપઞ્ઞા મનસિકારજાનનપઞ્ઞા. યસ્મા આયતનાનિપિ અત્થતો ધાતુયોવ મનસિકારો ચ ઉગ્ગણ્હનાદિવસેન તેસમેવ મનસિકારવિધિ, તસ્મા ધાતુકુસલતાદિકા તિસ્સોપિ કુસલતા એકદેસે કત્વા દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. સવનં વિય ઉગ્ગણ્હનપચ્ચવેક્ખણાનિપિ પરિત્તઞાણકત્તુકાનીતિ આહ ‘‘સવન ઉગ્ગહણપચ્ચવેક્ખણા લોકિયા’’તિ. અરિયમગ્ગક્ખણે સમ્મસનમનસિકારાનં નિપ્ફત્તિ પરિનિટ્ઠાનન્તિ તેસં લોકુત્તરતાપરિયાયોપિ લબ્ભતીતિ વુત્તં ‘‘સમ્મસનમનસિકારા લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા’’તિ. પચ્ચયધમ્માનં હેતુઆદીનં અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નાનં હેતુપચ્ચયાદિભાવેન પચ્ચયભાવો પચ્ચયાકારો, સો પન અવિજ્જાદીનં દ્વાદસન્નં પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનં વસેન દ્વાદસવિધોતિ આહ ‘‘દ્વાદસન્નં પચ્ચયાકારાન’’ન્તિ. ઉગ્ગહાદિવસેનાતિ ઉગ્ગહમનસિકારસવનસમ્મસનપટિવેધપચ્ચવેક્ખણવસેન.

ઠાનઞ્ચેવ તિટ્ઠતિ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ કારણઞ્ચ હેતુપચ્ચયભાવેન કરણતો નિપ્ફાદનતો. તેસં સોતવિઞ્ઞાણાદીનં. એતસ્મિં દુકે અત્થો વેદિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. યે ધમ્મા યસ્સ ધમ્મસ્સ કારણભાવતો ઠાનં, તેવ ધમ્મા તંવિધુરસ્સ ધમ્મસ્સ અકારણભાવતો અટ્ઠાનન્તિ પઠમનયે ફલભેદેન તસ્સેવ ધમ્મસ્સ ઠાનાટ્ઠાનતા દીપિતા; દુતિયનયે પન અભિન્નેપિ ફલે પચ્ચયધમ્મભેદેન તેસં ઠાનાટ્ઠાનતા દીપિતાતિ અયમેતેસં વિસેસો. ન હિ કદાચિ અરિયા દિટ્ઠિસમ્પદા નિચ્ચગ્ગાહસ્સ કારણં હોતિ, અકિરિયતા પન સિયા તસ્સ કારણન્તિ.

ઉજુનો ભાવો અજ્જવં, અજિમ્હતા અકુટિલતા અવઙ્કતાતિ અત્થોતિ તમત્થં અનજ્જવપટિક્ખેપમુખેન દસ્સેતું ‘‘ગોમુત્તવઙ્કતા’’તિઆદિ વુત્તં. સ્વાયં અનજ્જવો ભિક્ખૂનં યેભુય્યેન અનેસનાય, અગોચરચારિતાય ચ હોતીતિ આહ ‘‘એકચ્ચો હિ…પે… ચરતી’’તિ. અયં ગોમુત્તવઙ્કતા નામ આદિતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના પટિપત્તિયા વઙ્કભાવતો. પુરિમસદિસોતિ પઠમં વુત્તભિક્ખુસદિસો. ચન્દવઙ્કતા નામ પટિપત્તિયા મજ્ઝટ્ઠાને વઙ્કભાવાપત્તિતો. નઙ્ગલકોટિવઙ્કતા નામ પરિયોસાને વઙ્કભાવાપત્તિતો. ઇદં અજ્જવં નામ સબ્બત્થકમેવ ઉજુભાવસિદ્ધિતો. અજ્જવતાતિ આકારનિદ્દેસો, યેનાકારેનસ્સ અજ્જવો પવત્તતિ, તદાકારનિદ્દેસોતિ અત્થો. લજ્જતીતિ લજ્જી, હિરિમા, તસ્સ ભાવો લજ્જવં, હિરીતિ અત્થો. લજ્જા એતસ્સ અત્થીતિ લજ્જી યથા ‘‘માલી, માયી’’તિ ચ, તસ્સ ભાવો લજ્જીભાવો, સા એવ લજ્જા.

પરાપરાધાદીનં અધિવાસનક્ખમં અધિવાસનખન્તિ. સુચિસીલતા સોરચ્ચં. સા હિ સોભનકમ્મરતતા, સુટ્ઠુ વા પાપતો ઓરતભાવો વિરતતા સોરચ્ચં. તેનાહ ‘‘સુરતભાવો’’તિ.

‘‘નામઞ્ચ રૂપઞ્ચા’’તિઆદીસુ અયં અપરો નયો – નામકરણટ્ઠેનાતિ અઞ્ઞં અનપેક્ખિત્વા સયમેવ અત્તનો નામકરણસભાવતોતિ અત્થો. યઞ્હિ પરસ્સ નામં કરોતિ, તસ્સ ચ તદપેક્ખત્તા અઞ્ઞાપેક્ખં નામકરણન્તિ નામકરણસભાવતા ન હોતિ, તસ્મા મહાજનસ્સ ઞાતીનં, ગુણાનઞ્ચ સામઞ્ઞનામાદિકારકાનં નામભાવો નાપજ્જતિ. યસ્સ ચ અઞ્ઞેહિ નામં કરીયતિ, તસ્સ ચ નામકરણસભાવતા નત્થીતિ, નત્થિયેવ નામભાવો. વેદનાદીનં પન સભાવસિદ્ધત્તા વેદનાદિનામસ્સ નામકરણસભાવતો નામતા વુત્તા. પથવીઆદિ નિદસ્સનેન નામસ્સ સભાવસિદ્ધતંયેવ નિદસ્સેતિ, ન નામભાવસામઞ્ઞં, નિરુળ્હત્તા પન નામ-સદ્દો અરૂપધમ્મેસુ એવ વત્તતિ, ન પથવીઆદીસૂતિ ન તેસં નામભાવો. ન હિ પથવીઆદિનામં વિજહિત્વા કેસાદિનામેહિ રૂપધમ્માનં વિય વેદનાદિનામં વિજહિત્વા અઞ્ઞેન નામેન અરૂપધમ્માનં વોહરિતબ્બેન પિણ્ડાકારેન પવત્તિ અત્થીતિ.

અથ વા રૂપધમ્મા ચક્ખાદયો રૂપાદયો ચ, તેસં પકાસકપકાસિતબ્બભાવતો વિનાપિ નામેન પાકટા હોન્તિ, ન એવં અરૂપધમ્માતિ તે અધિવચનસમ્ફસ્સો વિય નામાયત્તગ્ગહણીયભાવેન ‘‘નામ’’ન્તિ વુત્તા. પટિઘસમ્ફસ્સો ચ ન ચક્ખાદીનિ વિય નામેન વિના પાકટોતિ ‘‘નામ’’ન્તિ વુત્તો, અરૂપતાય વા અઞ્ઞનામસભાગત્તા સઙ્ગહિતોયં, અઞ્ઞફસ્સસભાગત્તા વા. વચનત્થોપિ હિ રૂપયતીતિ રૂપં, નામયતીતિ નામન્તિ ઇધ પચ્છિમપુરિમાનં સમ્ભવતિ. રૂપયતીતિ વિનાપિ નામેન અત્તાનં પકાસેતીતિ અત્થો. નામયતીતિ નામેન વિના અપાકટભાવતો અત્તનો પકાસકં નામં કરોતીતિ અત્થો. આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયતાયાતિ સતિપિ રૂપસ્સ આરમ્મણાધિપતિપચ્ચયભાવે ન તં પરમસ્સાસભૂતં નિબ્બાનં વિય સાતિસયં નામનભાવેન પચ્ચયોતિ નિબ્બાનમેવ ‘‘નામ’’ન્તિ વુત્તં.

‘‘અવિજ્જા ચ ભવતણ્હા ચા’’તિ અયં દુકો સત્તાનં વટ્ટમૂલસમુદાચારદસ્સનત્થો. સમુદાચરતીતિ હિ સમુદાચારો, વટ્ટમૂલમેવ સમુદાચારો વટ્ટમૂલસમુદાચારો, વટ્ટમૂલદસ્સનેન વા વટ્ટમૂલાનં પવત્તિ દસ્સિતા હોતીતિ વટ્ટમૂલાનં સમુદાચારો વટ્ટમૂલસમુદાચારો, તંદસ્સનત્થોતિ અત્થો.

એકેકસ્મિઞ્ચ ‘‘અત્તા’’તિ ચ ‘‘લોકો’’તિ ચ ગહણવિસેસં ઉપાદાય ‘‘અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ વુત્તં, એકં વા ખન્ધં ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા અઞ્ઞં અત્તનો ઉપભોગભૂતં ‘‘લોકો’’તિ ગણ્હન્તસ્સ, અત્તનો અત્તાનં ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા પરસ્સ અત્તાનં ‘‘લોકો’’તિ ગણ્હન્તસ્સ વા વસેન ‘‘અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ વુત્તં.

સહ સિક્ખિતબ્બો ધમ્મો સહધમ્મો, તત્થ ભવં સહધમ્મિકં, તસ્મિં સહધમ્મિકે. દોવચસ્સ-સદ્દતો આય-સદ્દં અનઞ્ઞત્તં કત્વા ‘‘દોવચસ્સાય’’ન્તિ વુત્તં, દોવચસ્સસ્સ વા અયનં પવત્તિ દોવચસ્સાયં. આસેવન્તસ્સાપિ અનુસિક્ખના અજ્ઝાસયેન ભજનાતિ આહ ‘‘સેવના…પે… ભજના’’તિ. સબ્બતોભાગેન ભત્તિ સમ્ભત્તિ.

સહ કમ્મવાચાયાતિ અબ્ભાનતિણવત્થારકકમ્મવાચાય, ‘‘અહં ભન્તે ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપજ્જિ’’ન્તિઆદિકાય ચ સહેવ. સહેવ હિ કમ્મવાચાય આપત્તિવુટ્ઠાનઞ્ચ પરિચ્છિજ્જતિ, ‘‘પઞ્ઞત્તિલક્ખણાય આપત્તિયા વા કારણં વીતિક્કમલક્ખણં કાયકમ્મં, વચીકમ્મં વા, વુટ્ઠાનસ્સ કારણં કમ્મવાચા’’તિ કારણેન સહ ફલસ્સ જાનનવસેન ‘‘સહ કમ્મવાચાયા’’તિ વુત્તં.‘‘સહ કમ્મવાચાયા’’તિ. ઇમિના નયેન સહ પરિકમ્મેનાતિ એત્થાપિ અત્થો વેદિતબ્બો.

ધાતુવિસયા સબ્બાપિ પઞ્ઞા ધાતુકુસલતા. તદેકદેસા મનસિકારકુસલતાતિ અધિપ્પાયેન પુરિમપદેપિ સમ્મસનપટિવેધપઞ્ઞા વુત્તા. યસ્મા પન નિપ્પરિયાયતો વિપસ્સનાદિપઞ્ઞા એવ મનસિકારકોસલ્લં, તસ્મા ‘‘તાસંયેવ ધાતૂનં સમ્મસનપટિવેધપચ્ચવેક્ખણપઞ્ઞા’’તિ વુત્તં.

આયતનવિસયા સબ્બાપિ પઞ્ઞા આયતનકુસલતાતિ દસ્સેન્તો ‘‘દ્વાદસન્નં આયતનાનં ઉગ્ગહમનસિકારજાનનપઞ્ઞા’’તિ વત્વા પુન ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. દ્વીસુપિ વા પદેસુ વાચુગ્ગતાય આયતનપાળિયા, ધાતુપાળિયા ચ મનસિકરણં મનસિકારો. તથા ઉગ્ગણ્હન્તી, મનસિ કરોન્તી, તદત્થં સુણન્તી, ગન્થતો ચ અત્થતો ચ ધારેન્તી, ‘‘ઇદં ચક્ખાયતનં નામ, અયં ચક્ખુધાતુ નામા’’તિઆદિના સભાવતો, ગણનતો ચ પરિચ્છેદં જાનન્તી ચ પઞ્ઞા ઉગ્ગહપઞ્ઞાદિકા વુત્તા. મનસિકારપદે પન ચતુબ્બિધાપિ પઞ્ઞા ઉગ્ગહોતિ તતો પવત્તો અનિચ્ચાદિમનસિકારો ‘‘ઉગ્ગહમનસિકારો’’તિ વુત્તો. તસ્સ જાનનં પવત્તનમેવ, ‘‘યથા પવત્તં વા ઉગ્ગહં, એવમેવ પવત્તો ઉગ્ગહો’’તિ જાનનં ઉગ્ગહજાનનં. ‘‘મનસિકારો એવં પવત્તેતબ્બો, એવઞ્ચ પવત્તો’’તિ જાનનં મનસિકારજાનનં. તદુભયમ્પિ ‘‘મનસિકારકોસલ્લ’’ન્તિ વુત્તં. ઉગ્ગહોપિ હિ મનસિકારસમ્પયોગતો મનસિકારનિરુત્તિં લદ્ધું અરહતિ. યો ચ મનસિકાતબ્બો, યો ચ મનસિકરણૂપાયો, સબ્બો સો ‘‘મનસિકારો’’તિ વત્તું વટ્ટતિ, તત્થ કોસલ્લં મનસિકારકુસલતાતિ. સમ્મસનં પઞ્ઞા, સા મગ્ગસમ્પયુત્તા અનિચ્ચાદિસમ્મસનકિચ્ચં સાધેતિ નિચ્ચસઞ્ઞાદિપજહનતો. મનસિકારો સમ્મસનસમ્પયુત્તો, સો તત્થેવ અનિચ્ચાદિમનસિકારકિચ્ચં મગ્ગસમ્પયુત્તો સાધેતીતિ આહ ‘‘સમ્મસનમનસિકારા લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા’’તિ. ‘‘ઇમિના પચ્ચયેનિદં હોતી’’તિ એવં અવિજ્જાદીનં સઙ્ખારાદિપચ્ચયુપ્પન્નસ્સ પચ્ચયભાવજાનનં પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલતા.

અધિવાસનં ખમનં. તઞ્હિ પરેસં દુક્કટં દુરુત્તઞ્ચ પટિવિરોધાકરણેન અત્તનો ઉપરિ આરોપેત્વા વાસનં ‘‘અધિવાસન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અચણ્ડિક્કન્તિ અકુજ્ઝનં. દોમનસ્સવસેન પરેસં અક્ખીસુ અસ્સૂનં અનુપ્પાદના અનસ્સુરોપો. અત્તમનતાતિ સકમનતા. ચિત્તસ્સ અબ્યાપન્નો સકો મનોભાવો અત્તમનતા. ચિત્તન્તિ વા ચિત્તપ્પબન્ધં એકત્તેન ગહેત્વા તસ્સ અન્તરા ઉપ્પન્નેન પીતિસહગતમનેન સકમનતા. અત્તમનો વા પુગ્ગલો, તસ્સ ભાવો અત્તમનતા, સા ન સત્તસ્સાતિ પુગ્ગલદિટ્ઠિનિવારણત્થં ‘‘ચિત્તસ્સા’’તિ વુત્તં. અધિવાસનલક્ખણા ખન્તિ અધિવાસનખન્તિ. સુચિસીલતા સોરચ્ચં. સા હિ સોભનકમ્મરતતા. સુટ્ઠુ પાપતો ઓરતભાવો વિરતતા સોરચ્ચં. તેનાહ ‘‘સુરતભાવો’’તિ.

સખિલો વુચ્ચતિ સણ્હવાચો, તસ્સ ભાવો સાખલ્યં, સણ્હવાચતા. તં પન બ્યતિરેકમુખેન વિભાવેન્તી યા પાળિ પવત્તા, તં દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ કતમં સાખલ્ય’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અણ્ડકાતિ સદોસવણે રુક્ખે નિય્યાસપિણ્ડિયો, અહિચ્છત્તકાદીનિ વા ઉટ્ઠિતાનિ ‘‘અણ્ડકાની’’તિ વદન્તિ. ફેગ્ગુરુક્ખસ્સ પન કુથિતસ્સ અણ્ડાનિ વિય ઉટ્ઠિતા ચુણ્ણપિણ્ડિયો, ગણ્ઠિયો વા અણ્ડકા. ઇધ પન બ્યાપજ્જનકક્કસાદિભાવતો અણ્ડકપકતિભાવેન વાચા ‘‘અણ્ડકા’’તિ વુત્તા. પદુમનાળં વિય સોતં ઘંસયમાના પવિસન્તી કક્કસા દટ્ઠબ્બા. કોધેન નિબ્બત્તત્તા તસ્સ પરિવારભૂતા કોધસામન્તા. પુરે સંવદ્ધનારી પોરી, સા વિય સુકુમારા મુદુકા વાચા પોરી વિયાતિ પોરી. તત્થાતિ ‘‘ભાસિતા હોતી’’તિ વુત્તાય કિરિયાયાતિપિ યોજના સમ્ભવતિ, તત્થ વાચાયાતિ વા. ‘‘સણ્હવાચતા’’તિઆદિના તં વાચં પવત્તયમાનં ચેતનં દસ્સેતિ. સમ્મોદકસ્સ પુગ્ગલસ્સ મુદુકભાવો મદ્દવં સમ્મોદકમુદુકભાવો. આમિસેન અલબ્ભમાનેન, તથા ધમ્મેન ચાતિ દ્વીહિ છિદ્દો. આમિસસ્સ, ધમ્મસ્સ ચ અલાભેન અત્તનો પરસ્સ ચ અન્તરે સમ્ભવન્તસ્સ હિ છિદ્દસ્સ વિવરસ્સ ભેદસ્સ પટિસન્થરણં પિદહનં સઙ્ગણ્હનં પટિસન્થારો. તં સરૂપતો, પટિપત્તિતો ચ પાળિદસ્સનમુખેન વિભાવેતું ‘‘અભિધમ્મેપી’’તિઆદિમાહ. અગ્ગં અગ્ગહેત્વાતિ અગ્ગં અત્તનો અગ્ગહેત્વા. ઉદ્દેસદાનન્તિ પાળિયા, અટ્ઠકથાય ચ ઉદ્દિસનં. પાળિવણ્ણનાતિ પાળિયા અત્થવણ્ણના. ધમ્મકથાકથનન્તિ સરભઞ્ઞસરભણનાદિવસેન ધમ્મકથનં.

કરુણાતિ કરુણાબ્રહ્મવિહારમાહ. કરુણાપુબ્બભાગોતિ તસ્સ પુબ્બભાગઉપચારજ્ઝાનં વદતિ. પાળિપદે પન યા કાચિ કરુણા ‘‘કરુણા’’તિ વુત્તા, કરુણાચેતોવિમુત્તીતિ પન અપ્પનાપ્પત્તાવ. મેત્તાયપિ એસેવ નયો. સુચિ-સદ્દતો ભાવે ય્ય-કારં, ઇ-કારસ્સ ચ એ-કારાદેસં કત્વા અયં નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘સોચેય્યન્તિ સુચિભાવો’’તિ. હોતુ તાવ સુચિભાવો સોચેય્યં, તસ્સ પન મેત્તાપુબ્બભાગતા કથન્તિ આહ ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિ.

મુટ્ઠા સતિ એતસ્સાતિ મુટ્ઠસ્સતિ, તસ્સ ભાવો મુટ્ઠસ્સચ્ચં, સતિપટિપક્ખો ધમ્મો, ન સતિયા અભાવમત્તં. યસ્મા પટિપક્ખે સતિ તસ્સ વસેન સતિવિગતા વિપ્પવુત્થા નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સતિવિપ્પવાસો’’તિ. ‘‘અસ્સતી’’તિઆદીસુ અ-કારો પટિપક્ખે દટ્ઠબ્બો, ન સત્તપટિસેધે. ઉદકે લાબુ વિય યેન ચિત્તં આરમ્મણે પિલવન્તા વિય તિટ્ઠતિ, ન ઓગાહતિ, સા પિલાપનતા. યેન ગહિતમ્પિ આરમ્મણં સમ્મુસ્સતિ ન સરતિ, સા સમ્મુસ્સનતા. યથા વિજ્જાપટિપક્ખા અવિજ્જા વિજ્જાય પહાતબ્બતો, એવં સમ્પજઞ્ઞપટિપક્ખં અસમ્પજઞ્ઞં, અવિજ્જાયેવ.

ઇન્દ્રિયસંવરભેદોતિ ઇન્દ્રિયસંવરવિનાસો. અપ્પટિસઙ્ખાતિ અપચ્ચવેક્ખિત્વા અયોનિસો ચ આહારપરિભોગે આદીનવાનિસંસે અવીમંસિત્વા.

અપ્પટિસઙ્ખાયાતિ ઇતિકત્તબ્બતાસુ અપ્પચ્ચવેક્ખણાય નામં. અઞ્ઞાણં અપ્પટિસઙ્ખાત નિમિત્તં. અકમ્પનઞાણન્તિ તાય અનભિભવનીયં ઞાણં, તત્થ તત્થ પચ્ચવેક્ખણાઞાણઞ્ચેવ પચ્ચવેક્ખણાય મુદ્ધભૂતં લોકુત્તરઞાણઞ્ચ. નિપ્પરિયાયતો મગ્ગભાવના ભાવના નામ, યા ચ તદત્થા, તદુભયઞ્ચ ભાવેન્તસ્સેવ ઇચ્છિતબ્બં, ન ભાવિતભાવનસ્સાતિ વુત્તં ‘‘ભાવેન્તસ્સ ઉપ્પન્નં બલ’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘યા કુસલાનં ધમ્માનં આસેવના ભાવના બહુલીકમ્મ’’ન્તિ.

કામં સમ્પયુત્તધમ્મેસુ થિરભાવોપિ બલટ્ઠો એવ, પટિપક્ખેહિ પન અકમ્પનીયતા સાતિસયં બલટ્ઠોતિ વુત્તં ‘‘અસ્સતિયા અકમ્પનવસેના’’તિ. પચ્ચનીકધમ્મસમનતો સમથો સમાધિ. અનિચ્ચાદિના વિવિધેનાકારેન દસ્સનતો વિપસ્સના પઞ્ઞા. તં આકારં ગહેત્વાતિ સમાધાનાકારં ગહેત્વા. યેનાકારેન પુબ્બે અલીનં અનુદ્ધતં મજ્ઝિમં ભાવનાવીથિપટિપન્નં હુત્વા ચિત્તં સમાહિતં હોતિ, તં આકારં ગહેત્વા સલ્લક્ખેત્વા. નિમિત્તવસેનાતિ કારણવસેન. ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના પગ્ગહોવ તં આકારં ગહેત્વા પુન પવત્તેતબ્બસ્સ પગ્ગાહસ્સ નિમિત્તવસેન પગ્ગાહનિમિત્તન્તિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ, તસ્સત્થો સમથે વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બો. પગ્ગાહો વીરિયં કોસજ્જપક્ખતો ચિત્તસ્સ પતિતું અદત્વા પગ્ગણ્હનતો. અવિક્ખેપો એકગ્ગતા વિક્ખેપસ્સ ઉદ્ધચ્ચસ્સ પટિપક્ખભાવતો. પટિસઙ્ખાનકિચ્ચનિબ્બત્તિભાવતો લોકુત્તરધમ્માનં પટિસઙ્ખાનબલભાવો, તથા પુબ્બે પવત્તાકારસલ્લક્ખણવસેન સમથપગ્ગાહાનં ઉપરિ પવત્તિસબ્ભાવતો સમથનિમિત્તદુકસ્સપિ મિસ્સકતા વુત્તા.

યથાસમાદિન્નસ્સ સીલસ્સ ભેદકરો વીતિક્કમો. સીલવિનાસકો અસંવરો. સમ્માદિટ્ઠિવિનાસિકાતિ ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૪૪૧; ૨.૯૪; વિભ. ૭૯૩) નયપ્પવત્તાય સમ્માદિટ્ઠિયા દૂસિકા.

સીલસ્સ સમ્પાદનં નામ સબ્બભાગતો તસ્સ અનૂનતાપાદનન્તિ આહ ‘‘સમ્પાદનતો પરિપૂરણતો’’તિ. પારિપૂરત્થો હિ સમ્પદા-સદ્દોતિ. માનસિકસીલં નામ સીલવિસોધનવસેન અભિજ્ઝાદિપ્પહાનં. દિટ્ઠિપારિપૂરિભૂતં ઞાણન્તિ અત્થિકદિટ્ઠિઆદિસમ્માદિટ્ઠિયા પારિપૂરિભાવેન પવત્તં ઞાણં.

વિસુદ્ધિં પાપેતું સમત્થન્તિ ચિત્તવિસુદ્ધિઆદિઉપરિવિસુદ્ધિયા પચ્ચયો ભવિતું સમત્થં. સુવિસુદ્ધમેવ હિ સીલં તસ્સા પદટ્ઠાનં હોતીતિ. વિસુદ્ધિં પાપેતું સમત્થં દસ્સનન્તિ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિં, પરમત્થવિસુદ્ધિનિબ્બાનઞ્ચ પાપેતું ઉપનેતું સમત્થં કમ્મસ્સકતાઞાણાદિસમ્માદસ્સનં. તેનાહ ‘‘અભિધમ્મે’’તિઆદિ. એત્થ ચ ‘‘ઇદં અકુસલં કમ્મં નો સકં, ઇદં પન કમ્મં સક’’ન્તિ એવં બ્યતિરેકતો અન્વયતો ચ કમ્મસ્સકતાજાનનઞાણં કમ્મસ્સકતાઞાણં. તેનાહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ. ‘‘પરેન કતમ્પી’’તિ ઇદં નિદસ્સનવસેન વુત્તં યથા પરેન કતં, એવં અત્તના કતમ્પિ સકકમ્મં નામ ન હોતીતિ. અત્તના વા ઉસ્સાહિતેન પરેન કતંપીતિ એવં વા અત્થો દટ્ઠબ્બો. યઞ્હિ તં પરસ્સ ઉસ્સાહનવસેન કતં, તમ્પિ સકકમ્મં નામ હોતીતિ અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો. અત્થભઞ્જનતોતિ દિટ્ઠધમ્મિકાદિસબ્બઅત્થવિનાસનતો. અત્થજનનતોતિ ઇધલોકત્થપરલોકત્થપરમત્થાનં ઉપ્પાદનતો. આરબ્ભકાલે ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’’તિ પવત્તમ્પિ વચીસચ્ચઞ્ચ લક્ખણાનિ પટિવિજ્ઝન્તં વિપસ્સનાઞાણં અનુલોમેતિ તત્થેવ પટિવિજ્ઝનતો. પરમત્થસચ્ચઞ્ચ નિબ્બાનં ન વિલોમેતિ ન વિરોધેતિ એકન્તેનેવ સમ્પાપનતો.

ઞાણદસ્સનન્તિ ઞાણભૂતં દસ્સનં, તેન મગ્ગં વદતિ. તંસમ્પયુત્તમેવ વીરિયન્તિ પઠમમગ્ગસમ્પયુત્તં વીરિયમાહ. સબ્બાપિ મગ્ગપઞ્ઞા દિટ્ઠિવિસુદ્ધિયેવાતિ દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. અયમેવ ચ નયો અભિધમ્મપાળિયા (ધ. સ. ૫૫૦) સમેતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અભિધમ્મે પના’’તિ આદિં અવોચ.

યસ્મા સંવેગો નામ સહોત્તપ્પઞાણં, તસ્મા સંવેગવત્થું ભયતો ભાયિતબ્બતો દસ્સનવસેન પવત્તઞાણં. તેનાહ ‘‘જાતિભય’’ન્તિઆદિ. ભાયન્તિ એતસ્માતિ ભયં, જાતિ એવ ભયં જાતિભયં. સંવેજનીયન્તિ સંવિજ્જિતબ્બં ભાયિતબ્બં ઉત્તાસિતબ્બં. ઠાનન્તિ કારણં, વત્થૂતિ અત્થો. સંવેગજાતસ્સાતિ ઉપ્પન્નસંવેગસ્સ. ઉપાયપધાનન્તિ ઉપાયેન પવત્તેતબ્બં વીરિયં.

કુસલાનં ધમ્માનન્તિ સીલાદીનં અનવજ્જધમ્માનં. ભાવનાયાતિ ઉપ્પાદનેન વડ્ઢનેન ચ. અસન્તુટ્ઠસ્સાતિ ‘‘અલં એત્તાવતા, કથં એત્તાવતા’’તિ સઙ્કોચાપત્તિવસેન ન સન્તુટ્ઠસ્સ. ભિય્યોકમ્યતાતિ ભિય્યો ભિય્યો ઉપ્પાદનિચ્છા. વોસાનન્તિ સઙ્કોચં અસમત્થન્તિ. તુસ્સનં તુટ્ઠિ સન્તુટ્ઠિ, નત્થિ એતસ્સ સન્તુટ્ઠીતિ અસન્તુટ્ઠિ, તસ્સ ભાવો અસન્તુટ્ઠિતા. વીરિયપ્પવાહે વત્તમાને અન્તરા એવ પટિગમનં નિવત્તનં પટિવાનં, તં તસ્સ અત્થીતિ પટિવાની, ન પટિવાની અપ્પટિવાની, તસ્સ ભાવો અપ્પટિવાનિતા. સક્કચ્ચકિરિયતાતિ કુસલાનં કરણે સક્કચ્ચકિરિયતા આદરકિરિયતા. સાતચ્ચકિરિયતાતિ સતતમેવ કરણં. અટ્ઠિતકિરિયતાતિ અન્તરા અટ્ઠપેત્વા ખણ્ડં અકત્વા કરણં. અનોલીનવુત્તિતાતિ ન લીનપ્પવત્તિતા. અનિક્ખિત્તછન્દતાતિ કુસલચ્છન્દસ્સ અનિક્ખિપનં. અનિક્ખિત્તધુરતાતિ કુસલકરણે વીરિયધુરસ્સ અનિક્ખિપનં. આસેવનાતિ આદરેન સેવના. ભાવનાતિ વડ્ઢના બ્રૂહના. બહુલીકમ્મન્તિ પુનપ્પુનં કરણં.

તિસ્સો વિજ્જાતિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં, દિબ્બચક્ખુઞાણં આસવક્ખયઞાણન્તિ ઇમા તિસ્સો વિજ્જા. પટિપક્ખવિજ્ઝનટ્ઠેન પુબ્બે નિવુત્થક્ખન્ધાદીનં વિદિતકરણટ્ઠેન વિસિટ્ઠા મુત્તીતિ વિમુત્તિ. સ્વાયં વિસેસો પટિપક્ખવિગમનેન, પટિયોગિવિગમનેન ચ ઇચ્છિતબ્બોતિ તદુભયં દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યેન વિસેસેન સમાપત્તિયો પચ્ચનીકધમ્મેહિ સુટ્ઠુ મુત્તા, તતો નિરાસઙ્કતાય આરમ્મણે ચ અભિરતા, તં વિસેસં ઉપાદાય તા અધિકં મુચ્ચનતો, આરમ્મણે અધિમુચ્ચનતો ચ અધિમુત્તિયો નામાતિ વુત્તં ‘‘ચિત્તસ્સ ચ અધિમુત્તી’’તિ. મુત્તત્તાતિ સબ્બસઙ્ખારેહિ વિસેસેન નિસ્સટત્તા વિમુત્તિ.

ખયે ઞાણન્તિ સમુચ્છેદવસેન કિલેસે ખેપેતીતિ ખયો, અરિયમગ્ગો, તપ્પરિયાપન્નં ઞાણં ખયે ઞાણં.પટિસન્ધિવસેનાતિ કિલેસાનં તંતંમગ્ગવજ્ઝાનં ઉપ્પન્નમગ્ગે ખન્ધસન્તાને પુન સન્દહનવસેન. અનુપ્પાદભૂતેતિ તંતંફલે. અનુપ્પાદપરિયોસાનેતિ અનુપ્પાદકરો મગ્ગો અનુપ્પાદો, તસ્સ પરિયોસાને, કિલેસાનં વા અનુપ્પજ્જનસઙ્ખાતે પરિયોસાને, ભઙ્ગેતિ અત્થોતિ.

દુકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તિકવણ્ણના

૩૦૫. ધમ્મતો અઞ્ઞો કત્તા નત્થીતિ દસ્સેતું કત્તુસાધનવસેન ‘‘લુબ્ભતીતિ લોભો’’તિ વુત્તં. લુબ્ભતિ તેન, લુબ્ભનમત્તમેતન્તિ કરણભાવસાધનવસેનપિ અત્થો યુજ્જતેવ. દુસ્સતિ મુય્હતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અકુસલઞ્ચ તં અકોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન એકન્તાકુસલભાવતો મૂલઞ્ચ અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનં સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનતો, ન અકુસલભાવસાધનતો. ન હિ મૂલકતો અકુસલાનં અકુસલભાવો, કુસલાદીનઞ્ચ કુસલાદિભાવો. તથા સતિ મોમૂહચિત્તદ્વયે મોહસ્સ અકુસલભાવો ન સિયા. તેસન્તિ લોભાદીનં. ‘‘ન લુબ્ભતીતિ અલોભો’’તિઆદિના પટિપક્ખનયેન.

દુટ્ઠુ ચરિતાનીતિ પચ્ચયતો, સમ્પયુત્તધમ્મતો, પવત્તિઆકારતો ચ ન સુટ્ઠુ અસમ્મા પવત્તિતાનિ. વિરૂપાનીતિ બીભચ્છાનિ સમ્પતિ, આયતિઞ્ચ અનિટ્ઠરૂપત્તા. કાયેનાતિ કાયદ્વારેન કરણભૂતેન. કાયતોતિ કાયદ્વારતો. ‘‘સુટ્ઠુ ચરિતાની’’તિઆદીસુ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. યસ્સ સિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમે કાયસમુટ્ઠાના આપત્તિ હોતિ, તં કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદં. અવીતિક્કમો કાયસુચરિતન્તિ વારિત્તસીલસ્સ વસેન વદતિ, ચારિત્તસીલસ્સપિ વા, યસ્સ અકરણે આપત્તિ હોતિ. વચીદુચ્ચરિતસુચરિતનિદ્ધારણમ્પિ વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં. ઉભયત્થ પઞ્ઞત્તસ્સાતિ કાયદ્વારે, વચીદ્વારે ચ પઞ્ઞત્તસ્સ. સિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમોવ મનોદુચ્ચરિતં મનોદ્વારે પઞ્ઞત્તસ્સ સિક્ખાપદસ્સ અભાવતો, તયિદં દ્વારદ્વયે અકિરિયસમુટ્ઠાનાય આપત્તિયા વસેન વેદિતબ્બં. અવીતિક્કમોતિ યથાવુત્તાય આપત્તિયા અવીતિક્કમો મનોસુચરિતં. ‘‘સબ્બસ્સાપિ સિક્ખાપદસ્સ અવીતિક્કમો મનોસુચરિત’’ન્તિ કેચિ. તદુભયઞ્હિ ચારિત્તસીલં ઉદ્દિસ્સપઞ્ઞત્તં સિક્ખાપદં, તસ્સ અવીતિક્કમો સિયા કાયસુચરિતં, સિયા વચીસુચરિતન્તિ.

પાણો અતિપાતીયતિ એતાયાતિ પાણાતિપાતો, તથાપવત્તા ચેતના, એવં અદિન્નાદાનાદયોપીતિ આહ ‘‘પાણાતિપાતાદયો પન તિસ્સો ચેતના’’તિ. વચીદ્વારેપિ ઉપ્પન્ના કાયદુચ્ચરિતં દ્વારન્તરે ઉપ્પન્નસ્સાપિ કમ્મસ્સ સનામાપરિચ્ચાગતો યેભુય્યવુત્તિયા, તબ્બહુલવુત્તિયા ચ. તેનાહુ અટ્ઠકથાચરિયા –

‘‘દ્વારે ચરન્તિ કમ્માનિ, ન દ્વારા દ્વારચારિનો;

તસ્મા દ્વારેહિ કમ્માનિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતા’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. કામાવચરકુસલદ્વારકથા);

વચીદુચ્ચરિતં કાયદ્વારેપિ વચીદ્વારેપિ ઉપ્પન્નાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. ચેતનાસમ્પયુત્તધમ્માતિ મનોકમ્મભૂતાય ચેતનાય સમ્પયુત્તધમ્મા. કાયવચીકમ્મભૂતાય પન ચેતનાય સમ્પયુત્તા અભિજ્ઝાદયો તં તં પક્ખિકા વા હોન્તિ અબ્બોહારિકા વાતિ. ચેતનાસમ્પયુત્તધમ્મા મનોસુચરિતન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તિવિધસ્સ દુચ્ચરિતસ્સ અકરણવસેન પવત્તા તિસ્સો ચેતનાપિ વિરતિયોપિ કાયસુચરિતં કાયિકસ્સ વીતિક્કમસ્સ અકરણવસેન પવત્તનતો, કાયેન પન સિક્ખાપદાનં સમાદિયને સીલસ્સ કાયસુચરિતભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. એસેવ નયો વચીસુચરિતે.

કામપટિસંયુત્તોતિ એત્થ દ્વે કામા વત્થુકામો ચ કિલેસકામો ચ. તત્થ વત્થુકામપક્ખે આરમ્મણકરણવસેન કામેહિ પટિસંયુત્તો વિતક્કો કામવિતક્કો. કિલેસકામપક્ખે પન સમ્પયોગવસેન કામેન પટિસંયુત્તોતિ યોજેતબ્બં. ‘‘બ્યાપાદપટિસંયુત્તો’’તિઆદીસુ સમ્પયોગવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. બ્યાપાદવત્થુપટિસંયુત્તોપિ બ્યાપાદપટિસંયુત્તોતિ ગય્હમાને ઉભયથાપિ યોજના લબ્ભતેવ. વિહિંસાપટિસંયુત્તોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. વિહિંસન્તિ એતાય સત્તે, વિહિંસનં વા એસા સત્તાનન્તિ વિહિંસા, તાય પટિસંયુત્તો વિહિંસાપટિસંયુત્તોતિ એવં સદ્દત્થો વેદિતબ્બો. અપ્પિયે અમનાપે સઙ્ખારે આરબ્ભ બ્યાપાદવિતક્કપ્પવત્તિ અટ્ઠાનાઘાતવસેન દીપેતબ્બા. બ્યાપાદવિતક્કસ્સ અવધિં દસ્સેતું ‘‘યાવ વિનાસના’’તિ વુત્તં. વિનાસનં પન પાણાતિપાતો એવાતિ. ‘‘સઙ્ખારો’’ હિ દુક્ખાપેતબ્બો નામ નત્થી’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ યે ‘‘દુક્ખાપેતબ્બા’’તિ ઇચ્છિતા સત્તસઞ્ઞિતા, તેપિ અત્થતો સઙ્ખારા એવાતિ? સચ્ચમેતં, યે પન ઇન્દ્રિયબદ્ધા સવિઞ્ઞાણકતાય દુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ, તસ્મા તે વિહિંસાવિતક્કસ્સ વિસયા ઇચ્છિતા સત્તસઞ્ઞિતા. યે પન ન દુક્ખં પટિસંવેદેન્તિ વુત્તલક્ખણાયોગતો, તે સન્ધાય ‘‘વિહિંસાવિતક્કો સઙ્ખારેસુ નુપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. યત્થ પન ઉપ્પજ્જતિ, યથા ચ ઉપ્પજ્જતિ, તં દસ્સેતું ‘‘ઇમે સત્તા’’તિઆદિ વુત્તં.

નેક્ખમ્મં વુચ્ચતિ લોભતો નિક્ખન્તત્તા અલોભો, નીવરણેહિ નિક્ખન્તત્તાપિ પઠમજ્ઝાનં, સબ્બાકુસલેહિ નિક્ખન્તત્તા સબ્બો કુસલો ધમ્મો, સબ્બસઙ્ખતેહિ પન નિક્ખન્તત્તા, નિબ્બાનં. ઉપનિસ્સયતો, સમ્પયોગતો, આરમ્મણકરણતો ચ નેક્ખમ્મેન પટિસંયુત્તોતિ નેક્ખમ્મપટિસંયુત્તો. નેક્ખમ્મવિતક્કો સમ્માસઙ્કપ્પો. ઇદાનિ તં ભૂમિવિભાગેન દસ્સેતું ‘‘સો’’તિઆદિ વુત્તં. અસુભપુબ્બભાગેતિ અસુભજ્ઝાનસ્સ પુબ્બભાગે. અસુભગ્ગહણઞ્ચેત્થ કામવિતક્કસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકદસ્સનત્થં કતં. કામવિતક્કપટિપક્ખો હિ નેક્ખમ્મવિતક્કોતિ. એવઞ્ચ કત્વા ઉપરિવિતક્કદ્વયસ્સ ભૂમિં દસ્સેન્તેન સપુબ્બભાગાનિ મેત્તાકરુણાઝાનાદીનિ ઉદ્ધટાનિ. અસુભજ્ઝાનેતિ અસુભારમ્મણે પઠમજ્ઝાને. અવયવે હિ સમુદાયવોહારં કત્વા નિદ્દિસતિ યથા ‘‘રુક્ખે સાખા’’તિ. ઝાનં પાદકં કત્વાતિ નિદસ્સનમત્તં. તં ઝાનં સમ્મસિત્વા ઉપ્પન્નમગ્ગફલકાલેપિ હિ સો લોકુત્તરોતિ. બ્યાપાદસ્સ પટિપક્ખો, કિઞ્ચિપિ ન બ્યાપાદેતિ એતેનાતિ વા અબ્યાપાદો, મેત્તા, તાય પટિસંયુત્તો અબ્યાપાદપટિસંયુત્તો. મેત્તાઝાનેતિ મેત્તાભાવનાવસેન અધિગતે પઠમજ્ઝાને. કરુણાઝાનેતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. વિહિંસાય પટિપક્ખો, ન વિહિંસન્તિ વા એતાય સત્તેતિ અવિહિંસા, કરુણા.

નનુ ચ અલોભાદોસાનં અઞ્ઞમઞ્ઞાવિરહતો તેસં વસેન ઉપ્પજ્જનકાનં ઇમેસં નેક્ખમ્મવિતક્કાદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અસઙ્કરણતો વવત્થાનં ન હોતીતિ? નોતિ દસ્સેતું ‘‘યદા’’તિઆદિ આરદ્ધં. અલોભો સીસં હોતીતિ અલોભો પધાનો હોતિ. નિયમિતપરિણતસમુદાચારાદિવસેન યદા અલોભપ્પધાનો નેક્ખમ્મગરુકો ચિત્તુપ્પાદો હોતિ, તદા લદ્ધાવસરો નેક્ખમ્મવિતક્કો પતિટ્ઠહતિ. તંસમ્પયુત્તસ્સ પન અદોસલક્ખણસ્સ અબ્યાપાદસ્સ વસેન યો તસ્સેવ અબ્યાપાદવિતક્કભાવો સમ્ભવેય્ય, સતિ ચ અબ્યાપાદવિતક્કભાવે કસ્સચિપિ અવિહેઠનજાતિકતાય અવિહિંસાવિતક્કભાવો ચ સમ્ભવેય્ય, તે ઇતરે દ્વે. તદન્વયિકાતિ તસ્સેવ નેક્ખમ્મવિતક્કસ્સ અનુગામિનો, સરૂપતો અદિસ્સનતો ‘‘તસ્મિં સતિ હોન્તિ, અસતિ ન હોન્તી’’તિ તદનુમાનનેય્યા ભવન્તિ. સેસદ્વયેપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘કામપટિસંયુત્તો સઙ્કપ્પો કામસઙ્કપ્પો’’તિઆદિના વિતક્કત્તિકે વુત્તનયેનેવ (દી. નિ. ૩.૨૮૮) વેદિતબ્બો અત્થતો અભિન્નત્તા. યદિ એવં કસ્મા પુન દેસના કતાતિ? તથા દેસનાય બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયવસેન દેસનામત્તમેવેતં.

કામવિતક્કાદીનં વિય ઉપ્પજ્જનાકારો વેદિતબ્બો ‘‘તાસુ દ્વે સત્તેસુપિ સઙ્ખારેસુપિ ઉપ્પજ્જન્તી’’તિઆદિના. તત્થ કારણમાહ ‘‘તંસમ્પયુત્તાયેવ હિ એતા’’તિ. તથેવાતિ યથા નેક્ખમ્મવિતક્કાદીનં ‘‘અસુભપુબ્બભાગે કામાવચરો હોતી’’તિઆદિના કામાવચરાદિભાવો વુત્તો, તથેવ તાસમ્પિ નેક્ખમ્મસઞ્ઞાદીનમ્પિ કામાવચરાદિભાવો વેદિતબ્બો.

કામપટિસંયુત્તોતિ સમ્પયોગવસેન કામેન પટિસંયુત્તો. તક્કનવસેન તક્કો. વિસેસતો તક્કનવસેન વિતક્કો. સઙ્કપ્પનપરિકપ્પનવસેન સઙ્કપ્પો. અઞ્ઞેસુપિ કામપટિસંયુત્તેસુ ધમ્મેસુ વિજ્જમાનેસુ વિતક્કે એવ કામોપપદો ધાતુ-સદ્દો નિરુળ્હો વેદિતબ્બો વિતક્કસ્સ કામસઙ્કપ્પપ્પવત્તિયા સાતિસયત્તા. એસ નયો બ્યાપાદધાતુઆદીસુ. સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્મા કામધાતૂ હીનજ્ઝાસયેહિ કામિતબ્બધાતુભાવતો કિલેસકામસ્સ આરમ્મણસભાવત્તાતિ અત્થો. વિહેઠેતીતિ વિબાધતિ. તત્થાતિ તસ્મિં યથાવુત્તે કામધાતુત્તિકે. સબ્બાકુસલસઙ્ગાહિકાય કામધાતુયા ઇતરા દ્વે સઙ્ગહેત્વા કથનં સબ્બસઙ્ગાહિકા કથા. તિસ્સો ધાતુયો અઞ્ઞમઞ્ઞં અસઙ્કરતો કથા અસમ્ભિન્ના. ઇતરા દ્વે ગહિતાવ હોન્તીતિ ઇતરા દ્વે ધાતુયો ગહિતા એવ હોન્તિ સબ્બેપિ અકુસલા ધમ્મા કામધાતૂ’’તિ વુત્તત્તા સામઞ્ઞજોતનાય સવિસયસ્સ અતિબ્યાપનેન. તતોતિ ઇતરધાતુદ્વયસઙ્ગાહિકાય કામધાતુયા. નીહરિત્વાતિ નિદ્ધારેત્વા. દસ્સેતીતિ એવં ભગવા દસ્સેતીતિ વત્તું વટ્ટતિ. બ્યાપાદધાતું…પે… કથેસિ. કસ્મા? પગેવ અપવાદા અભિનિવિસન્તિ, તતો પરં ઉસ્સગ્ગો પવત્તતિ, ઠપેત્વા વા અપવાદવિસયં તં પરિહરન્તોવ ઉસ્સગ્ગો પવત્તતીતિ, ઞાયો હેસ લોકે નિરુળ્હોતિ.

દ્વે કથાતિ ‘‘સબ્બસઙ્ગાહિકા, અસમ્ભિન્ના ચા’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૦૫) અનન્તરત્તિકે વુત્તા દ્વે કથા. તત્થ વુત્તનયેન આનેત્વા કથનવસેન વેદિતબ્બા. તસ્મા તત્થ વુત્તઅત્થો ઇધાપિ આહરિત્વા વેદિતબ્બો ‘‘નેક્ખમ્મધાતુયા ગહિતાય ઇતરા દ્વે ગહિતાવ હોન્તી’’તિઆદિના.

સુઞ્ઞતટ્ઠેનાતિ અત્તસુઞ્ઞતાય. કામભવો કામો ઉત્તરપદલોપેન સુઞ્ઞતટ્ઠેન ધાતુ ચાતિ કામધાતુ. બ્રહ્મલોકન્તિ પઠમજ્ઝાનભૂમિસઞ્ઞિતં બ્રહ્મલોકં. ધાતુયા આગતટ્ઠાનમ્હીતિ ‘‘કામધાતુ રૂપધાતૂ’’તિઆદિના ધાતુગ્ગહણે કતે. ભવેન પરિચ્છિન્દિતબ્બાતિ ‘‘કામભવો રૂપભવો’’તિઆદિના ભવવસેન તદત્થો પરિચ્છિન્દિતબ્બો, ન યાય કાયચિ ધાતુયા વસેન. યદગ્ગેન ચ ધાતુયા આગતટ્ઠાને ભવેન પરિચ્છેદો કાતબ્બો, તદગ્ગેન ભવસ્સ આગતટ્ઠાને ધાતુયા પરિચ્છેદો કાતબ્બો ભવવસેન ધાતુયા પરિચ્છિજ્જનતો. નિરુજ્ઝતિ કિલેસવટ્ટમેત્થાતિ નિરોધો, સા એવ સુઞ્ઞતટ્ઠેન ધાતૂતિ નિરોધધાતુ, નિબ્બાનં. નિરુદ્ધે ચ કિલેસવટ્ટે કમ્મવિપાકવટ્ટા નિરુદ્ધા એવ હોન્તિ.

હીનધાતુત્તિકો અભિધમ્મે (ધ. સ. તિકમાતિકા ૧૪) હીનત્તિકેન પરિચ્છિન્દિતબ્બોતિ વુત્તં ‘‘હીના ધાતૂતિ દ્વાદસ અકુસલચિત્તુપ્પાદા’’તિ. તે હિ લામકટ્ઠેન હીનધાતુ. હીનપણીતાનં મજ્ઝે ભવાતિ મજ્ઝિમધાતુ, અવસેસા તેભૂમકધમ્મા. ઉત્તમટ્ઠેન અતપ્પકટ્ઠેન ચ પણીતધાતુ, નવલોકુત્તરધમ્મા.

પઞ્ચકામગુણા વિસયભૂતા એતસ્સ સન્તીતિ પઞ્ચકામગુણિકો, કામરાગો. રૂપારૂપભવેસૂતિ રૂપારૂપૂપપત્તિભવેસુ યથાધિગતેસુ. અનધિગતેસુ પન સો પત્થના નામ ન હોતીતિ ભવવસેન પત્થનાતિ ઇમિનાવ ગહિતો. ઝાનનિકન્તીતિ રૂપારૂપજ્ઝાનેસુ નિકન્તિ. ભવવસેન પત્થનાતિ ભવેસુ પત્થનાતિ. એવં ચતૂહિપિ પદેહિ યથાક્કમં મહગ્ગતૂપપત્તિભવવિસયા, મહગ્ગતકમ્મભવવિસયા, ભવદિટ્ઠિસહગતા, ભવપત્થનાભૂતા ચ તણ્હા ‘‘ભવતણ્હા’’તિ વુત્તા. વિભવદિટ્ઠિ વિભવો ઉત્તરપદલોપેન, વિભવસહગતા તણ્હા વિભવતણ્હા. રૂપાદિપઞ્ચવત્થુ કામવિસયા બલવરાગભૂતા તણ્હા કામતણ્હાતિ પઠમનયો, ‘‘સબ્બેપિ તેભૂમકધમ્મા કામનીયટ્ઠેન કામા’’તિ (મહાનિ. ૧) વચનતો તે આરબ્ભ પવત્તા દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તા સબ્બાપિ તણ્હા કામતણ્હાતિ દુતિયનયોતિ અયમેતેસં વિસેસો.

અભિધમ્મે પનાતિ પન-સદ્દો વિસેસત્થજોતનો, તેન પઞ્ચકામગુણિકરાગતો અઞ્ઞોપિ કામાવચરધમ્મવિસયો લોભો અભિધમ્મે (વિભ. ૯૧૫) ‘‘કામતણ્હા’’તિ આગતોતિ ઇમં વિસેસં જોતેતિ. તિકન્તરમ્પિ સમાનં તણ્હંયેવ નિસ્સાય પવત્તિતદેસનાનન્તરતાય તં ‘‘વારો’’તિ વત્તબ્બતં અરહતીતિ ‘‘ઇમિના વારેના’’તિ વુત્તં. ઇમિના વારેનાતિ ઇમિના પરિયાયેનાતિ અત્થો. રજનીયટ્ઠેનાતિ કામનીયટ્ઠેન. પરિયાદિયિત્વાતિ પરિગ્ગહેત્વા. તતોતિ કામતણ્હાય. નીહરિત્વાતિ નિદ્ધારેત્વા. ઇતરા દ્વે તણ્હાતિ રૂપતણ્હં, અરૂપતણ્હઞ્ચ દસ્સેતિ. એતેન ‘‘કામતણ્હા’’તિ સાધારણવચનમેતં સબ્બસ્સપિ લોભસ્સ, તસ્સ પન ‘‘રૂપતણ્હા અરૂપતણ્હા’’તિ વિસેસવચનં યથા કામગુણિકરાગો રૂપરાગો અરૂપરાગોતિ દસ્સેતિ. નિરોધતણ્હાતિ ભવનિરોધે ભવસમુચ્છેદે તણ્હા. યસ્મા હિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ મનુસ્સત્તભાવે, કામાવચરદેવત્તભાવે, રૂપાવચરઅરૂપાવચરત્તભાવે ઠિતસ્સ અત્તનો સમ્મા સમુચ્છેદો હોતીતિ ભવનિરોધં આરબ્ભ પવત્તતિ, તસ્મા તંસહગતાપિ તણ્હા તમેવ આરબ્ભ પવત્તતીતિ.

વટ્ટસ્મિન્તિ તિવિધેપિ વટ્ટે. યથા તે હિ નિસ્સરિતું અપ્પદાનવસેન કમ્મવિપાકવટ્ટે તંસમઙ્ગિસત્તં તેસં પરાપરુપ્પત્તિયા પચ્ચયભાવેન સંયોજેન્તિ, એવં કિલેસવટ્ટેપીતિ. સતીતિ પરમત્થતો વિજ્જમાને. રૂપાદિભેદેતિ રૂપવેદનાદિવિભાગે. કાયેતિ ખન્ધસમૂહે. વિજ્જમાનાતિ સતી પરમત્થતો ઉપલબ્ભમાના. દિટ્ઠિયા પરિકપ્પિતો હિ અત્તાદિ પરમત્થતો નત્થિ, દિટ્ઠિ પન અયં અત્થેવાતિ. વિચિનન્તોતિ ધમ્મસભાવં વીમંસન્તો. કિચ્છતીતિ કિલમતિ. પરામસતીતિ પરતો આમસતિ. ‘‘સીલેન સુદ્ધિ, વતેન સુદ્ધી’’તિ ગણ્હન્તો હિ વિસુદ્ધિમગ્ગં અતિક્કમિત્વા તસ્સ પરતો આમસતિ નામ. વીસતિવત્થુકા દિટ્ઠીતિ રૂપાદિ-ધમ્મે, પચ્ચેકં તે વા નિસ્સિતં, તેસં વા નિસ્સયભૂતં, સામિભૂતં વા કત્વા પરિકપ્પનવસેન પવત્તિયા વીસતિવત્થુકા અત્તદિટ્ઠિ વીસતિ. વિમતીતિ ધમ્મેસુ સમ્મા, મિચ્છા વા મનનાભાવતો સંસયિતટ્ઠેન અમતિ, અપ્પટિપજ્જનન્તિ અત્થો. વિપરિયાસગ્ગાહોતિ અસુદ્ધિમગ્ગે ‘‘સુદ્ધિમગ્ગો’’તિ વિપરીતગ્ગાહો.

ચિરપારિવાસિયટ્ઠેનાતિ ચિરપરિવુત્થતાય પુરાણભાવેન. આસવનટ્ઠેનાતિ સન્દનટ્ઠેન, પવત્તનટ્ઠેનાતિ અત્થો. સવતીતિ પવત્તતિ. અવધિઅત્થો આ-કારો, અવધિ ચ મરિયાદાભિવિધિભેદતો દુવિધો. તત્થ મરિયાદો કિરિયં બહિ કત્વા પવત્તતિ યથા ‘‘આ પાટલિપુત્તા વુટ્ઠો દેવો’’તિ. અભિવિધિ કિરિયં બ્યાપેત્વા પવત્તતિ યથા ‘‘આ ભવગ્ગા ભગવતો યસો પવત્તો’’તિ. અભિવિધિઅત્થો અયં આ-કારો વેદિતબ્બો.

કત્થચિ દ્વે આસવા આગતાતિ વિનયપાળિં (પારા. ૩૯) સન્ધાયાહ. તત્થ હિ ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકાનં આસવાનં સંવરાય, સમ્પરાયિકાનં આસવાનં પટિઘાતાયા’’તિ (પારા. ૩૯) દ્વિધા આસવા આગતાતિ. કત્થચીતિ તિકનિપાતે આસવસુત્તે, (ઇતિવુ. ૫૬; સં. નિ. ૫.૧૬૩) અઞ્ઞેસુ ચ સળાયતનસુત્તાદીસુ (સં. નિ. ૪.૩૨૧). સળાયતનસુત્તેસુપિ હિ ‘‘તયોમે આવુસો આસવા કામાસવો ભવાસવો અવિજ્જાસવો’’તિ તયો એવ આગતાતિ. નિરયં ગમેન્તીતિ નિરયગામિનીયા. યસ્મા ઇધ સાસવં કુસલાકુસલં કમ્મં આસવપરિયાયેન દેસિતં, તસ્મા પઞ્ચગતિસંવત્તનીયભાવેન આસવા આગતા. ઇમસ્મિં સઙ્ગીતિસુત્તે તયો આગતાતિ. એત્થ યસ્મા અઞ્ઞેસુ ચ આ ભવગ્ગં આ ગોત્રભું પવત્તન્તેસુ માનાદીસુ વિજ્જમાનેસુ અત્તત્તનિયાદિગ્ગાહવસેન, અભિબ્યાપનમદકરણવસેન આસવસદિસતા ચ એતેસંયેવ, ન અઞ્ઞેસં, તસ્મા એતેસ્વેવ આસવ-સદ્દો નિરુળ્હો દટ્ઠબ્બો. ન ચેત્થ ‘‘દિટ્ઠાસવો નાગતો’’તિ ચિન્તેતબ્બં ભવતણ્હાય, ભવદિટ્ઠિયાપિ ભવાસવગ્ગહણેનેવ ગહિતત્તા. કામાસવો નામ કામનટ્ઠેન, આસવનટ્ઠેન ચ. વુત્તાયેવ અત્થતો નિન્નાનાકરણતો.

કામે એસતિ ગવેસતિ એતાયાતિ કામેસના, કામાનં અભિપત્થનાવસેન, પરિયેટ્ઠિવસેન, પરિભુઞ્જનવસેન વા પવત્તરાગો. ભવેસના પન ભવપત્થના, ભવાભિરતિભવજ્ઝોસાનવસેન પવત્તરાગો. દિટ્ઠિગતિકસમ્મતસ્સાતિ અઞ્ઞતિત્થિયેહિ પરિકપ્પિતસ્સ, સમ્ભાવિતસ્સ ચ. બ્રહ્મચરિયસ્સાતિ તપોપક્કમસ્સ. તદેકટ્ઠન્તિ તાહિ રાગદિટ્ઠીહિ સહજેકટ્ઠં. કમ્મન્તિ અકુસલકમ્મં. તમ્પિ હિ કામાદિકે નિબ્બત્તનાધિટ્ઠાનાદિવસેન પવત્તં ‘‘એસતી’’તિ વુચ્ચતિ. અન્તગ્ગાહિકા દિટ્ઠીતિ નિદસ્સનમત્તમેતં. યા કાચિ પન મિચ્છાદિટ્ઠિ તપોપક્કમહેતુકા બ્રહ્મચરિયેસના એવ.

આકારસણ્ઠાનન્તિ વિસિટ્ઠાકારાવટ્ઠાનં કથંવિધન્તિ હિ કેન પકારેન સણ્ઠિતં, સમવટ્ઠિતન્તિ અત્થો. સદ્દત્થતો પન વિદહનં વિસિટ્ઠાકારેન અવટ્ઠાનં વિધા, વિધીયતિ વિસદિસાકારેન ઠપીયતીતિ વિધા, કોટ્ઠાસો. વિદહનતો હીનાદિવસેન વિવિધેનાકારેન દહનતો ઉપધારણતો વિધા, માનોવ. સેય્યસદિસહીનાનં વસેનાતિ સેય્યસદિસહીનભાવાનં યાથાવા’ યાથાવભૂતાનં વસેન. તયો માના વુત્તા સેય્યસ્સેવ ઉપ્પજ્જનકા. એસ નયો સદિસહીનેસુપિ. તેનાહ ‘‘અયઞ્હિ માનો’’તિઆદિ. ઇદાનિ યથાઉદ્દિટ્ઠે નવવિધેપિ માને વત્થુવિભાગેન દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. રાજૂનઞ્ચેવ પબ્બજિતાનઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ કસ્મા? તે વિસેસતો અત્તાનં સેય્યતો દહન્તીતિ. ઇદાનિ તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેન્તો ‘‘રાજા હી’’તિઆદિમાહ. કો મયા સદિસો અત્થીતિ કો-સદ્દો પટિક્ખેપત્થો, અઞ્ઞો સદિસો નત્થીતિ અધિપ્પાયો. એતેસંયેવાતિ રાજૂનં, પબ્બજિતાનઞ્ચ. ઉપ્પજ્જતિ સેટ્ઠવત્થુકત્તા તસ્સ. ‘‘હીનોહમસ્મી’’તિ માનેપિ એસેવ નયો.

‘‘કો મયા સદિસો અઞ્ઞો રાજપુરિસો અત્થી’’તિ વા ‘‘મય્હં અઞ્ઞેહિ સદ્ધિં કિં નાનાકરણ’’ન્તિ વા ‘‘અમચ્ચો તિ નામામેવ…પે… નામાહ’’ન્તિ વાતિ સદિસસ્સ સેય્યમાનાદીનં તિણ્ણં પવત્તિઆકારદસ્સનં.

દાસાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન ભતિક કમ્મકરાદીનં પરાધીનવુત્તિકાનં ગહણં. આદિ-સદ્દેન વા ગહિતે એવ ‘‘પુક્કુસચણ્ડાલાદયોપી’’તિ સયમેવ દસ્સેતિ. નનુ ચ માનો નામાયં સંપગ્ગહરસો, સો કથં ઓમાને સમ્ભવતીતિ? સોપિ અવકરણમુખેન વિધાનવત્થુના પગ્ગણ્હનવસેનેવ પવત્તતીતિ નાયં વિરોધો. તેનેવાહ ‘‘કિં દાસો નામ અહન્તિ એતે માને કરોતી’’તિ. તથા હિસ્સ યાથાવમાનતા વુત્તા.

યાથાવમાના ભવનિકન્તિ વિય, અત્તદિટ્ઠિ વિય ચ ન મહાસાવજ્જા, તસ્મા તે ન અપાયગમનીયા. યથાભૂતવત્થુકતાય હિ તે યાથાવમાના. ‘‘અરહત્તમગ્ગવજ્ઝા’’તિ ચ તસ્સ અનવસેસપ્પહાયિતાય વુત્તં. દુતિયતતિયમગ્ગેહિ ચ તે યથાક્કમં પહીયન્તિ, યે ઓળારિકતરા, ઓળારિકતમા ચ. માનો હિ ‘‘અહં અસ્મી’’તિ પવત્તિયા ઉપરિમગ્ગેસુ સમ્માદિટ્ઠિયા ઉજુવિપચ્ચનીકો હુત્વા પહીયતિ. અયાથાવમાના નામ અયથાભૂતવત્થુકતાય, તેનેવ તે મહાસાવજ્જભાવેન પઠમમગ્ગવજ્ઝા વુત્તા.

અતતિ સતતં ગચ્છતિ પવત્તતીતિ અદ્ધા, કાલોતિ આહ ‘‘તયો અદ્ધાતિ તયો કાલા’’તિ. સુત્તન્તપરિયાયેનાતિ ભદ્દેકરત્તસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૮૩) આગતનયેન. તત્થ હિ ‘‘યો ચાવુસો મનો, યે ચ ધમ્મા, ઉભયમેતં પચ્ચુપ્પન્નં, તસ્મિં ચે પચ્ચુપ્પન્ને છન્દરાગપટિબદ્ધં હોતિ વિઞ્ઞાણં, છન્દરાગપટિબદ્ધત્તા વિઞ્ઞાણસ્સ તદભિનન્દતિ, તદભિનન્દન્તો પચ્ચુપ્પન્નેસુ ધમ્મેસુ સંહીરતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૮૪) અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નં સન્ધાય એવં વુત્તં. તેનાહ ‘‘પટિસન્ધિતો પુબ્બે’’તિઆદિ. તદન્તરન્તિ તેસં ચુતિપટિસન્ધીનં વેમજ્ઝં પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા, યો પુબ્બન્તાપરન્તાનં વેમજ્ઝતાય ‘‘પુબ્બન્તાપરન્તે કઙ્ખતિ, (ધ. સ. ૧૧૨૩) પુબ્બન્તાપરન્તે અઞ્ઞાણ’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૦૬૭, ૧૧૦૬, ૧૧૨૮) એવમાદીસુ ‘‘પુબ્બન્તાપરન્તો’’તિ ચ વુચ્ચતિ. ભઙ્ગો ધમ્મો અતીતંસેન સઙ્ગહિતોતિ આહ ‘‘ભઙ્ગતો ઉદ્ધં અતીતો અદ્ધા નામા’’તિ. તથા અનુપ્પન્નો ધમ્મો અનાગતંસેન સઙ્ગહિતોતિ આહ ‘‘ઉપ્પાદતો પુબ્બે અનાગતો અદ્ધા નામા’’તિ. ખણત્તયેતિ ઉપ્પાદો, ઠિતિ, ભઙ્ગોતિ તીસુ ખણેસુ. યદા હિ ધમ્મો હેતુપચ્ચયસ્સ સમવાયે ઉપ્પજ્જતિ, યદા ચ વેતિ, ઇતિ દ્વીસુપિ ખણેસુ ઠિતિક્ખણે વિય પચ્ચુપ્પન્નોતિ. ધમ્માનઞ્હિ પાકભાવૂપાધિકં પત્તબ્બં ઉદયો, વિદ્ધંસભાવૂપાધિકં વયો, તદુભયવેમજ્ઝં ઠિતિ. યદિ એવં અદ્ધા નામાયં ધમ્મો એવ આપન્નોતિ? ન ધમ્મો, ધમ્મસ્સ પન અવત્થાભેદો, તઞ્ચ ઉપાદાય લોકે કાલસમઞ્ઞાતિ દસ્સેતું ‘‘અતીતાદિભેદો ચ નામ અય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે. તેનેવ વોહારેનાતિ તં તં અવત્થાવિસેસં ઉપાદાય ધમ્મો ‘‘અતીતો અનાગતો પચ્ચુપ્પન્નો’’તિ યેન વોહારેન વોહરીયતિ, ધમ્મપ્પવત્તિમત્તતાય હિ પરમત્થતો અવિજ્જમાનોપિ કાલો તસ્સેવ ધમ્મસ્સ પવત્તિઅવત્થાવિસેસં ઉપાદાય તેનેવ વોહારેન ‘‘અતીતો અદ્ધા’’તિઆદિના વુત્તો.

અન્ત-સદ્દો લોકે પરિયોસાને, કોટિયં નિરુળ્હોતિ તદત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અન્તોયેવ અન્તો’’તિ આહ, કોટિ અન્તોતિ અત્થો. પરભાગોતિ પારિમન્તો. અમતિ ગચ્છતિ ભવપ્પબન્ધો નિટ્ઠાનં એત્થાતિ અન્તો, કોટિ. અમનં નિટ્ઠાનગમનન્તિ અન્તો, ઓસાનં. સો પન ‘‘એસેવન્તો દુક્ખસ્સા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૯૩; સં. નિ. ૨.૫૧) વુત્તત્તા દુક્ખણ્ણવસ્સ પારિમન્તોતિ આહ ‘‘પરભાગો’’તિ. અમ્મતિ પરિભુય્યતિ હીળીયતીતિ અન્તો, લામકો. અમ્મતિ ભાગસો ઞાયતીતિ અન્તો, અંસોતિ આહ ‘‘કોટ્ઠાસો અન્તો’’તિ. સન્તો પરમત્થતો વિજ્જમાનો કાયો ધમ્મસમૂહોતિ સક્કાયો, ખન્ધા, તે પન અરિયસચ્ચભૂતા ઇધાધિપ્પેતાતિ વુત્તં ‘‘પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા’’તિ. પુરિમતણ્હાતિ યેસં નિબ્બત્તિકા, તન્નિબ્બત્તિતો પગેવ સિદ્ધા તણ્હા. અપ્પવત્તિભૂતન્તિ નપ્પવત્તતિ તદુભયં એત્થાતિ તેસં અપ્પવત્તિટ્ઠાનભૂતં. યદિ ‘‘સક્કાયો અન્તો’’તિઆદિના અઞ્ઞમઞ્ઞં વિભત્તિતાય દુક્ખસચ્ચાદયો ગહિતા, અથ કસ્મા મગ્ગો ન ગહિતોતિ આહ ‘‘મગ્ગો પના’’તિઆદિ. તત્થ ઉપાયત્તાતિ ઉપાયભાવતો, સમ્પાપકહેતુભાવતોતિ અત્થો.

યદિ પન હેતુમન્તગ્ગહણેનેવ હેતુ ગહિતો હોતિ, નનુ એવં સક્કાયગ્ગહણેનેવ તસ્સ હેતુભૂતો સક્કાયસમુદયો ગહિતો હોતીતિ? તસ્સ ગહણે સઙ્ખતદુકો વિય, સપ્પચ્ચયદુકો વિય ચ દુકોવાયં આપજ્જતિ, ન તિકો. યથા પન સક્કાયં ગહેત્વા સક્કાયસમુદયોપિ ગહિતો, એવં સક્કાયનિરોધં ગહેત્વા સક્કાયનિરોધુપાયો ગય્હેય્ય, એવં સતિ ચતુક્કો અયં આપજ્જેય્ય, ન તિકો, તસ્મા હેતુમન્તગ્ગહણેન હેતુગ્ગહણં ન ચિન્તેતબ્બં. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો યુત્તો સિયા – ઇધ સક્કાયસક્કાયસમુદયા અનાદિકાલિકા, અસતિ મગ્ગભાવનાયં પચ્ચયાનુપરમેન અપરિયન્તા ચ, નિબ્બાનં પન અપ્પચ્ચયત્તા અત્તનો નિચ્ચતાય એવ સબ્બદાભાવીતિ અનાદિકાલિકો, અપરિયન્તો ચ. ઇતિ ઇમાનિ તીણિ સચ્ચાનિ મહાથેરો ઇમાય સભાગતાય ‘‘તયો અન્તા’’તિ તિકં કત્વા દસ્સેતિ. અરિયમગ્ગો પન કદાચિ કરહચિ લબ્ભમાનો ન તથાતિ તસ્સ અતિવિય દુલ્લભપાતુભાવતં દીપેતું તિકતો બહિકતોતિ અયમેત્થ અત્તનોમતિ.

દુક્ખતાતિ દુક્ખભાવો, દુક્ખંયેવ વા યથા દેવો એવ દેવતા. દુક્ખ-સદ્દો ચાયં અદુક્ખસભાવેસુપિ સુખુપેક્ખાસુ કઞ્ચિ અનિટ્ઠતાવિસેસં ઉપાદાય પવત્તતીતિ તતો નિવત્તેન્તો સભાવદુક્ખવાચિના એકેન દુક્ખ-સદ્દેન વિસેસેત્વા ‘‘દુક્ખદુક્ખતા’’તિ આહ. ભવતિ હિ એકન્તતો તંસભાવેપિ અત્થે અઞ્ઞસ્સ ધમ્મસ્સ યેન કેનચિ સદિસતાલેસેન બ્યભિચારાસઙ્કાતિ વિસેસિતબ્બતા યથા ‘‘રૂપરૂપં તિલતેલ’’ન્તિ (વિભ. અટ્ઠ. પકિણ્ણકથા) ચ. સઙ્ખારભાવેનાતિ સઙ્ખતભાવેન. પચ્ચયેહિ સઙ્ખરીયન્તીતિ સઙ્ખારા, અદુક્ખમસુખવેદના. સઙ્ખરિયમાનત્તા એવ હિ અસારકતાય પરિદુબ્બલભાવેન ભઙ્ગભઙ્ગાભિમુખક્ખણેસુ વિય અત્તલાભક્ખણેપિ વિબાધપ્પત્તા એવ હુત્વા સઙ્ખારા પવત્તન્તીતિ આહ ‘‘સઙ્ખતત્તા ઉપ્પાદજરાભઙ્ગપીળિતા’’તિ. તસ્માતિ યથાવુત્તકારણતો. અઞ્ઞદુક્ખસભાવવિરહતોતિ દુક્ખદુક્ખતાવિપરિણામદુક્ખતાસઙ્ખાતસ્સ અઞ્ઞસ્સ દુક્ખસભાવસ્સ અભાવતો. વિપરિણામેતિ પરિણામે, વિગમેતિ અત્થો. તેનાહ પપઞ્ચસૂદનિયં ‘‘વિપરિણામદુક્ખાતિ નત્થિભાવો દુક્ખ’’ન્તિ. અપરિઞ્ઞાતવત્થુકાનઞ્હિ સુખવેદનુપરમો દુક્ખતો ઉપટ્ઠાતિ, સ્વાયમત્થો પિયવિપ્પયોગેન દીપેતબ્બો. તેનાહ ‘‘સુખસ્સ હી’’તિઆદિ. પુબ્બે વુત્તનયો પદેસનિસ્સિતો વેદનાવિસેસમત્તવિસયત્તાતિ અનવસેસતો સઙ્ખારદુક્ખતં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિ દુતિયનયો વુત્તો. નનુ ચ ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા’’તિ (ધ. પ. ૨૭૮) વચનતો સુખદુક્ખવેદનાનમ્પિ સઙ્ખારદુક્ખતા આપન્નાતિ? સચ્ચમેતં, સા પન સામઞ્ઞજોતનાઅપવાદભૂતેન ઇતરદુક્ખતાવચનેન નિવત્તીયતીતિ નાયં વિરોધો. તેનેવાહ ‘‘ઠપેત્વા દુક્ખવેદનં સુખવેદનઞ્ચા’’તિ.

મિચ્છાસભાવોતિ ‘‘હિતસુખાવહો મે ભવિસ્સતી’’તિ એવં આસીસિતોપિ તથા અભાવતો, અસુભાદીસુયેવ ‘‘સુભ’’ન્તિઆદિવિપરીતપ્પવત્તિતો ચ મિચ્છાસભાવો, મુસાસભાવોતિ અત્થો. માતુઘાતકાદીસુ પવત્તમાનાપિ હિ હિતસુખં ઇચ્છન્તાવ પવત્તન્તીતિ તે ધમ્મા ‘‘હિતસુખાવહા મે ભવિસ્સન્તી’’તિ આસીસિતા હોન્તિ. તથા અસુભાસુખાનિચ્ચાનત્તેસુ સુભાદિવિપરિયાસદળ્હતાય આનન્તરિયકમ્મનિયતમિચ્છાદિટ્ઠીસુ પવત્તિ હોતીતિ તે ધમ્મા અસુભાદીસુ સુભાદિવિપરીતપ્પવત્તિકા હોન્તિ. વિપાકદાને સતિ ખન્ધભેદાનન્તરમેવ વિપાકદાનતો નિયતો, મિચ્છત્તો ચ સો નિયતો ચાતિ મિચ્છત્તનિયતો. અનેકેસુ આનન્તરિયેસુ કતેસુ યં તત્થ બલવં, તં વિપચ્ચતિ, ન ઇતરાનીતિ એકન્તવિપાકજનકતાય નિયતતા ન સક્કા વત્તુન્તિ ‘‘વિપાકદાને સતી’’તિ વુત્તં. ખન્ધભેદાનન્તરન્તિ ચુતિઅનન્તરન્તિ અત્થો. ચુતિ હિ મરણનિદ્દેસે ‘‘ખન્ધાનં ભેદો’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૯૦; મ. નિ. ૧.૧૨૩; ૩.૩૭૩; વિભ. ૧૯૩) વુત્તા, એતેન વચનેન સતિ ફલદાને ચુતિઅનન્તરો એવ એતેસં ફલકાલો, ન અઞ્ઞોતિ ફલકાલનિયમેન નિયતતા વુત્તા હોતિ, ન ફલદાનનિયમેનાતિ નિયતફલકાલાનં અઞ્ઞેસમ્પિ ઉપપજ્જવેદનીયાનં, દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાનમ્પિ નિયતતા આપજ્જતિ, તસ્મા વિપાકધમ્મધમ્માનં પચ્ચયન્તરવિકલતાદીહિ અવિપચ્ચમાનાનમ્પિ અત્તનો સભાવેન વિપાકધમ્મતા વિય બલવતા આનન્તરિયેન વિપાકે દિન્ને અવિપચ્ચમાનાનમ્પિ આનન્તરિયાનં ફલદાને નિયતસભાવા, આનન્તરિયસભાવા ચ પવત્તીતિ અત્તનો સભાવેન ફલદાનનિયમેનેવ નિયતતા, આનન્તરિયતા ચ વેદિતબ્બા. અવસ્સઞ્ચ નિયતસભાવા, આનન્તરિયસભાવા ચ તેસં પવત્તીતિ સમ્પટિચ્છિતબ્બમેતં અઞ્ઞસ્સ બલવતો આનન્તરિયસ્સ અભાવે ચુતિઅનન્તરં એકન્તેન ફલદાનતો.

નનુ એવં અઞ્ઞેસમ્પિ ઉપપજ્જવેદનીયાનં અઞ્ઞસ્મિં વિપાકદાયકે અસતિ ચુતિઅનન્તરમેવ એકન્તેન ફલદાનતો આનન્તરિયસભાવા, નિયતસભાવા ચ પવત્તિ આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ અસમાનજાતિકેન ચેતોપણિધિવસેન, ઉપઘાતકેન ચ નિવત્તેતબ્બવિપાકત્તા અનન્તરેકન્તફલદાયકત્તાભાવા, ન પન આનન્તરિયાનં પઠમજ્ઝાનાદીનં દુતિયજ્ઝાનાદીનિ વિય અસમાનજાતિકં ફલનિવત્તકં અત્થિ સબ્બાનન્તરિયાનં અવીચિફલત્તા, ન ચ હેટ્ઠૂપપત્તિં ઇચ્છતો સીલવતો ચેતોપણિધિ વિય ઉપરૂપપત્તિજનકકમ્મબલં આનન્તરિયબલં નિવત્તેતું સમત્થો ચેતોપણિધિ અત્થિ અનિચ્છન્તસ્સેવ અવીચિપાતનતો, ન ચ આનન્તરિયુપઘાતકં કિઞ્ચિ કમ્મં અત્થિ. તસ્મા તેસંયેવ અનન્તરેકન્તવિપાકજનકસભાવા પવત્તીતિ. અનેકાનિ ચ આનન્તરિયાનિ કતાનિ એકન્તે વિપાકે નિયતત્તા ઉપરતાવિપચ્ચનસભાવાસઙ્કત્તા નિચ્છિતાનિ સભાવતો નિયતાનેવ. ચુતિઅનન્તરં પન ફલં અનન્તરં નામ, તસ્મિં અનન્તરે નિયુત્તાનિ, તન્નિબ્બત્તનેન અનન્તરકરણસીલાનિ અનન્તરપયોજનાનિ ચાતિ સભાવતો આનન્તરિયાનેવ ચ હોન્તિ. તેસુ પન સમાનસભાવેસુ એકેન વિપાકે દિન્ને ઇતરાનિ અત્તના કાતબ્બકિચ્ચસ્સ તેનેવ કતત્તા ન દુતિયં તતિયઞ્ચ પટિસન્ધિં કરોન્તિ, ન સમત્થતાવિઘાતત્તાતિ નત્થિ તેસં નિયતાનન્તરિયતાનિવત્તીતિ. ન હિ સમાનસભાવં સમાનસભાવસ્સ સમત્થતં વિહનતીતિ. એકસ્સ પન અઞ્ઞાનિપિ ઉપત્થમ્ભકાનિ હોન્તીતિ દટ્ઠબ્બાનીતિ. સમ્માસભાવેતિ સચ્ચસભાવે. નિયતો એકન્તિકો અનન્તરમેવ ફલદાનેનાતિ સમ્મત્તનિયમતો.ન નિયતોતિ ઉભયથાપિ ન નિયતો. અવસેસાનં ધમ્માનન્તિ કિલેસાનન્તરિયકમ્મનિય્યાનિકધમ્મેહિ અઞ્ઞેસં ધમ્માનં.

તમન્ધકારોતિ તમો અન્ધકારોતિ પદવિભાગો. અવિજ્જા તમો નામ આરમ્મણસ્સ છાદનટ્ઠેન. તેનેવાહ ‘‘તમો વિહતો, આલોકો ઉપ્પન્નો (મ. નિ. ૧.૩૮૫; પારા. ૧૨), તમોક્ખન્ધો પદાલિતો’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૬૪) ચ આદિ. અવિજ્જાસીસેન વિચિકિચ્છા વુત્તા મહતા સમ્મોહેન સબ્બકાલં અવિયુજ્જનતો. આગમ્માતિ પત્વા. કઙ્ખતીતિ ‘‘અહોસિં નુ ખો અહં અતીતમદ્ધાન’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦) કઙ્ખં ઉપ્પાદેતિ સંસયં આપજ્જતિ. અધિમુચ્ચિતું ન સક્કોતીતિ પસાદાધિમોક્ખવસેન અધિમુચ્ચિતું ન સક્કોતિ. તેનાહ ‘‘ન સમ્પસીદતી’’તિ. યાવત્તકઞ્હિ યસ્મિં વત્થુસ્મિં વિચિકિચ્છા ન વિગચ્છતિ, તાવ તત્થ સદ્ધાધિમોક્ખો અનવસરોવ. ન કેવલં સદ્ધાધિમોક્ખો, નિચ્છયાધિમોક્ખોપિ તત્થ ન પતિટ્ઠહતિ એવ.

ન રક્ખિતબ્બાનીતિ ‘‘ઇમાનિ મયા રક્ખિતબ્બાની’’તિ એવં કત્થચિ રક્ખાકિચ્ચં નત્થિ પરતો રક્ખિતબ્બસ્સેવ અભાવતો. સતિયા એવ રક્ખિતાનીતિ મુટ્ઠસ્સચ્ચસ્સ બોધિમૂલે એવ સવાસનં સમુચ્છિન્નત્તા સતિયા રક્ખિતબ્બાનિ નામ સબ્બદાપિ રક્ખિતાનિ એવ. નત્થિ તથાગતસ્સ કાયદુચ્ચરિતન્તિ તથાગતસ્સ કાયદુચ્ચરિતં નામ નત્થેવ, યતો સુપરિસુદ્ધો કાયસમાચારો ભગવતો. નો અપરિસુદ્ધા, પરિસુદ્ધા એવ અપરિસુદ્ધિહેતૂનં કિલેસાનં પહીનત્તા. તથાપિ વિનયે અપકતઞ્ઞુતાવસેન સિયા તેસં અપારિસુદ્ધિલેસો, ન ભગવતોતિ દસ્સેતું ‘‘ન પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ વિહારકારં આપત્તિન્તિ એકવચનવસેન ‘‘આપત્તિયો’’તિ એત્થ આપત્તિ-સદ્દં આનેત્વા યોજેતબ્બં. અભિધેય્યાનુરૂપઞ્હિ લિઙ્ગવચનાનિ હોન્તિ. એસ નયો સેસેસુપિ. ‘‘મનોદ્વારે’’તિ ઇદં તસ્સા આપત્તિયા અકિરિયસમુટ્ઠાનતાય વુત્તં. ન હિ મનોદ્વારે પઞ્ઞત્તા આપત્તિ અત્થીતિ. સઉપારમ્ભવસેનાતિ સવત્તબ્બતાવસેન, ન પન દુચ્ચરિતલક્ખણાપત્તિવસેન, યતો નં ભગવા પટિક્ખિપતિ. યથા આયસ્મતો મહાકપ્પિનસ્સાપિ ‘‘ગચ્છેય્યં વાહં ઉપોસથં, ન વા ગચ્છેય્યં. ગચ્છેય્યં વાહં સઙ્ઘકમ્મં, ન વા ગચ્છેય્ય’’ન્તિ (મહાવ. ૧૩૭) પરિવિતક્કિતં. મનોદુચ્ચરિતન્તિ મનોદ્વારિકં અપ્પસત્થં ચરિતં. સત્થારા અપ્પસત્થતાય હિ તં દુચ્ચરિતં નામ જાતં, ન સભાવતો.

યસ્મા મહાકારુણિકો ભગવા સદેવકસ્સ લોકસ્સ હિતસુખાય એવ પટિપજ્જમાનો અચ્ચન્તવિવેકજ્ઝાસયતાય તબ્બિધુરં ધમ્મસેનાપતિનો ચિત્તુપ્પાદં પટિક્ખિપન્તો ‘‘ન ખો તે…પે… ઉપ્પાદેતબ્બ’’ન્તિ અવોચ, તસ્મા સો થેરસ્સ ચિત્તુપ્પાદો ભગવતો ન પાસંસોતિ કત્વા મનોદુચ્ચરિતં નામ જાતો, તસ્સ ચ પટિક્ખેપો ઉપારમ્ભોતિ આહ ‘‘તસ્મિં મનોદુચ્ચરિતે ઉપારમ્ભં આરોપેન્તો’’તિ. ભગવતો પન એત્તકમ્પિ નત્થિ, યતો પવારણાસુત્તે ‘‘હન્દ દાનિ, ભિક્ખવે, પવારેમિ વો, ન ચ મે કિઞ્ચિ ગરહથ કાયિકં વા વાચસિકં વા’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૧૫) વુત્તો ભિક્ખુસઙ્ઘો ‘‘ન ખો મયં ભન્તે ભગવતો કિઞ્ચિ ગરહામ કાયિકં વા વાચસિકં વા’’તિ સત્થુ પરિસુદ્ધકાયસમાચારાદિકં સિરસા સમ્પટિચ્છિ. અયઞ્હિ લોકનાથસ્સ દુચ્ચરિતાભાવો બોધિસત્તભૂમિયમ્પિ ચરિયાચિરાનુગતો અહોસિ, પગેવ બુદ્ધભૂમિયન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘અનચ્છરિયઞ્ચેત’’ન્તિઆદિમાહ.

બુદ્ધાનંયેવ ધમ્મા ગુણા, ન અઞ્ઞેસન્તિ બુદ્ધધમ્મા. તથા હિ તે બુદ્ધાનં આવેણિકધમ્માતિ વુચ્ચન્તિ. તત્થ ‘‘નત્થિ તથાગતસ્સ કાયદુચ્ચરિત’’ન્તિઆદિના કાયવચીમનોદુચ્ચરિતાભાવવચનં યથાધિકારં કાયકમ્માદીનં ઞાણાનુપરિવત્તિતાય લદ્ધગુણકિત્તનં, ન આવેણિકધમ્મન્તરદસ્સનં. સબ્બસ્મિઞ્હિ કાયકમ્માદિકે ઞાણાનુપરિવત્તિનિ કુતો કાયદુચ્ચરિતાદીનં સમ્ભવો. ‘‘બુદ્ધસ્સ અપ્પટિહતઞાણ’’ન્તિઆદિના વુત્તાનિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણતો વિસુંયેવ તીણિ ઞાણાનિ ચતુયોનિપઞ્ચગતિપરિચ્છેદકઞાણાનિ વિયા’’તિ વદન્તિ. એકંયેવ હુત્વા તીસુ કાલેસુ અપ્પટિહતઞાણં નામ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ. નત્થિ છન્દસ્સ હાનીતિ સત્તેસુ હિતછન્દસ્સ હાનિ નત્થિ. નત્થિ વીરિયસ્સ હાનીતિ ખેમપવિવેકવિતક્કાનુગતસ્સ વીરિયસ્સ હાનિ નત્થિ. ‘‘નત્થિ દવાતિ ખિડ્ડાધિપ્પાયેન કિરિયા નત્થિ. નત્થિ રવાતિ સહસા કિરિયા નત્થી’’તિ વદન્તિ, સહસા પન કિરિયા દવા ‘‘અઞ્ઞં કરિસ્સામી’’તિ અઞ્ઞકરણં રવા. ખલિતન્તિ વિરજ્ઝનં ઞાણેન અપ્ફુટં. સહસાતિ વેગાયિતત્તં તુરિતકિરિયા. અબ્યાવટો મનોતિ નિરત્થકો ચિત્તસમુદાચારો. અકુસલચિત્તન્તિ અઞ્ઞાણુપેક્ખમાહ, અયઞ્ચ દીઘભાણકાનં પાઠો આકુલો વિય. અયં પન પાઠો અનાકુલો –

અતીતંસે બુદ્ધસ્સ ભગવતો અપ્પટિહતઞાણં, અનાગતંસે, પચ્ચુપ્પન્નંસે. ઇમેહિ તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો સબ્બં કાયકમ્મં ઞાણપુબ્બઙ્ગમં ઞાણાનુપરિવત્તિ, સબ્બં વચીકમ્મં, સબ્બં મનોકમ્મં. ઇમેહિ છહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો નત્થિ છન્દસ્સ હાનિ, નત્થિ ધમ્મદેસનાય, નત્થિ વીરિયસ્સ, નત્થિ સમાધિસ્સ, નત્થિ પઞ્ઞાય, નત્થિ વિમુત્તિયા. ઇમેહિ દ્વાદસહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો નત્થિ દવા, નત્થિ રવા, નત્થિ અપ્ફુટં, નત્થિ વેગાયિતત્તં, નત્થિ અબ્યાવટમનો, નત્થિ અપ્પટિસઙ્ખાનુપેક્ખાતિ.

તત્થ અપ્પટિસઙ્ખાનુપેક્ખાતિ અઞ્ઞાણુપેક્ખા. સેસં વુત્તનયમેવ. એત્થ ચ તથાગતસ્સ આજીવપારિસુદ્ધિં કાયવચીમનોસમાચારપારિસુદ્ધિયાવ સઙ્ગહેત્વા સમાચારત્તયવસેન મહાથેરેન તિકો દેસિતો.

કિઞ્ચનાતિ કિઞ્ચિક્ખા. ઇમે પન રાગાદયો પલિબુન્ધનટ્ઠેન કિઞ્ચના વિયાતિ કિઞ્ચના. તેનાહ ‘‘કિઞ્ચનાતિ પલિબોધા’’તિ.

અનુદહનટ્ઠેનાતિ અનુ અનુ દહનટ્ઠેન. રાગાદયો અરૂપધમ્મા ઇત્તરક્ખણા કથં અનુદહન્તીતિ આસઙ્કં નિવત્તેતું ‘‘તત્થ વત્થૂની’’તિ વુત્તં, દટ્ઠબ્બાનીતિ વચનસેસો. તત્થાતિ તસ્મિં રાગાદીનં અનુદહનટ્ઠે. વત્થૂનીતિ સાસને, લોકે ચ પાકટત્તા પચ્ચક્ખભૂતાનિ કારણાનિ. રાગો ઉપ્પન્નો તિખિણકરો હુત્વા. તસ્મા તંસમુટ્ઠાના તેજોધાતુ અતિવિય તિખિણભાવેન સદ્ધિં અત્તના સહજાતધમ્મેહિ હદયપ્પદેસં ઝાપેસિ યથા તં બાહિરા તેજોધાતુ સનિસ્સયં. તેન સા ભિક્ખુની સુપતો વિય બ્યાધિ ઝાયિત્વા મતા. તેનાહ ‘‘તેનેવ ઝાયિત્વા કાલમકાસી’’તિ. દોસસ્સ નિસ્સયાનં દહનતા પાકટા એવાતિ ઇતરં દસ્સેતું ‘‘મોહવસેન હી’’તિઆદિ વુત્તં. અતિવત્તિત્વાતિ અતિક્કમિત્વા.

કામં આહુનેય્યગ્ગિઆદયો તયો અગ્ગી બ્રાહ્મણેહિ ઇચ્છિતા સન્તિ, તે પન તેહિ ઇચ્છિતમત્તા, ન સત્તાનં તાદિસા અત્થસાધકા. યે પન સત્તાનં અત્થસાધકા, તે દસ્સેતું ‘‘આહુનં વુચ્ચતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ આદરેન હુનનં પૂજનં આહુનન્તિ સક્કારો ‘‘આહુન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તં આહુનં અરહન્તિ. તેનાહ ભગવા ‘‘આહુનેય્યાતિ ભિક્ખવે માતાપિતૂનમેતં અધિવચન’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૧૦૬). યદગ્ગેન ચ તે પુત્તાનં બહુકારતાય આહુનેય્યાતિ તેસુ સમ્માપટિપત્તિ નેસં હિતસુખાવહા, તદગ્ગેન તેસુ મિચ્છાપટિપત્તિ અહિતદુક્ખાવહાતિ આહ ‘‘તેસુ…પે… નિબ્બત્તન્તી’’તિ. સ્વાયમત્થોતિ યો માતાપિતૂનં અત્તનો ઉપરિ વિપ્પટિપન્નાનં પુત્તાનં અનુદહનસ્સ પચ્ચયભાવેન અનુદહનટ્ઠો, સો અયમત્થો. મિત્તવિન્દકવત્થુનાતિ મિત્તવિન્દકસ્સ નામ માતરિ વિપ્પટિપન્નસ્સ પુરિસસ્સ તાય એવ વિપ્પટિપત્તિયા ચિરતરં કાલં આપાયિકદુક્ખાનુભવનદીપનેન વત્થુના વેદિતબ્બો.

ઇદાનિ તમત્થં કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે પવત્તં વિભાવેતું ‘‘મિત્તવિન્દકો હી’’તિઆદિ વુત્તં. ધનલોભેન, ન ધમ્મચ્છન્દેનાતિ અધિપ્પાયો. અકુતોભયં કેનચિ અનુટ્ઠાપનીયતાય. નિવારેસિ સમુદ્દપયાતા નામ બહ્વન્તરાયાતિ અધિપ્પાયેન. અન્તરં કત્વાતિ અતિક્કમનવસેન દ્વિન્નં પાદાનં અન્તરે કત્વા.

નાવા અટ્ઠાસિ તસ્સ પાપકમ્મબલેન વાતસ્સ અવાયનતો. એકદિવસં રક્ખિતઉપોસથકમ્માનુભાવેન સમ્પત્તિં અનુભવન્તો. યથા પુરિમાહિ પરતો મા અગમાસીતિ વુત્તો, એવં અપરાપરાહિપીતિ આહ ‘‘તાહિ ‘પરતો પરતો મા અગમાસી’તિ વુચ્ચમાનો’’તિ. ખુરચક્કધરન્તિ ખુરધારૂપમચક્કધરં એકં પુરિસં. ઉપટ્ઠાસિ પાપકમ્મસ્સ બલેન.

ચતુબ્ભીતિ ચતૂહિ અચ્છરાસદિસીહિ વિમાનપેતીહિ, સમ્પત્તિં અનુભવિત્વાતિ વચનસેસો. અટ્ઠજ્ઝગમાતિ રૂપાદિકામગુણેહિ તતો વિસિટ્ઠતરા અટ્ઠ વિમાનપેતિયો અધિગચ્છિ. અત્રિચ્છન્તિ અત્રિચ્છાસઙ્ખાતેન અતિલોભેન સમન્નાગતત્તા અત્ર અત્ર કામગુણે ઇચ્છન્તો. ચક્કન્તિ ખુરચક્કં. આસદોતિ અનત્થાવહભાવેન આસાદેતિ.

સોતિ ગેહસામિકો ભત્તા. પુરિમનયેનેવાતિ અનુદહનસ્સ પચ્ચયતાય.

અતિચારિનીતિ સામિકં અતિક્કમિત્વા ચારિની મિચ્છાચારિની. રત્તિં દુક્ખન્તિ અત્તનો પાપકમ્માનુભાવસમુપટ્ઠિતેન સુનખેન ખાદિતબ્બતાદુક્ખં. વઞ્ચેત્વાતિ તં અજાનાપેત્વાવ કારણટ્ઠાનગમનં સન્ધાય વુત્તં. પટપટન્તીતિ પટપટા કત્વા. અનુરવદસ્સનઞ્હેતં. મુટ્ઠિયોગો કિરાયં તસ્સ સુનખન્તરધાનસ્સ, યદિદં ખેળપિણ્ડં ભૂમિયં નિટ્ઠુભિત્વા પાદેન ઘંસનં. તેન વુત્તં ‘‘સો તથા અકાસિ.સુનખા અન્તરધાયિંસૂ’’તિ.

દક્ખિણાતિ ચત્તારો પચ્ચયા દિય્યમાના દક્ખન્તિ એતેહિ હિતસુખાનીતિ. તં દક્ખિણં અરહતીતિ દક્ખિણેય્યો, ભિક્ખુસઙ્ઘો. રેવતીવત્થુ વિમાનવત્થુપેતવત્થૂસુ (વિ. વ. ૮૬૧ આદયો) તેસં અટ્ઠકથાયઞ્ચ (વિ. વ. ૯૭૭-૯૮૦; પે. વ. અટ્ઠ. ૭૧૪-૭૩૬) આગતનયેન વેદિતબ્બં.

‘‘તિવિધેન રૂપસઙ્ગહો’’તિ એત્થ નનુ સઙ્ગહો એકવિધોવ, સો કસ્મા ‘‘ચતુબ્બિધો’’તિ વુત્તોતિ? ‘‘સઙ્ગહો’’તિ અત્થં અવત્વા અનિદ્ધારિતત્થસ્સ સદ્દસ્સેવ વુત્તત્તા. ‘‘તિવિધેન રૂપસઙ્ગહો’’તિઆદીસુ (ધ. સ. રૂપકણ્ડ-તિકે) પદેસુ સઙ્ગહ-સદ્દો તાવ અત્તનો અત્થવસેન ચતુબ્બિધોતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. અત્થોપિ વા અનિદ્ધારિતવિસેસો સામઞ્ઞેન ગહેતબ્બતં પત્તો ‘‘તિવિધેન રૂપસઙ્ગહો’’તિઆદીસુ (ધ. સ. રૂપકણ્ડ-તિકે) ‘‘સઙ્ગહો’’તિ વુત્તોતિ ન કોચિ દોસો. નિદ્ધારિતે હિ વિસેસે તસ્સ એકવિધતા સિયા, ન તતો પુબ્બેતિ. ‘‘જાતિસઙ્ગહો’’તિ વુત્તેપિ જાતિ-સદ્દસ્સ સાપેક્ખસદ્દત્તા અત્તનો જાતિયા સઙ્ગહોતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતેવ સમ્બન્ધારહસ્સ અઞ્ઞસ્સ અવુત્તત્તા યથા ‘‘માતાપિતુ ઉપટ્ઠાન’’ન્તિ (ખુ. પા. ૫.૬; સુ. નિ. ૨૬૫). અટ્ઠકથાયં પન યથાધિપ્પેતમત્થં અપરિપુણ્ણં કત્વા દસ્સેતું ‘‘જાતિસઙ્ગહો’’ ઇચ્ચેવ વુત્તં. સમાનજાતિકાનં સઙ્ગહો, સમાનજાતિયા વા સઙ્ગહો સજાતિસઙ્ગહો. સઞ્જાયતિ એત્થાતિ સઞ્જાતિ, સઞ્જાતિયા સઙ્ગહો સઞ્જાતિસઙ્ગહો, સઞ્જાતિદેસેન સઙ્ગહોતિ અત્થો. કિરિયાય એવરૂપાય સઙ્ગહો કિરિયાસઙ્ગહો. રૂપક્ખન્ધગણનન્તિ ‘‘રૂપક્ખન્ધો’’તિ ગણનં સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ રુપ્પનસભાવત્તા. તીહિ કોટ્ઠાસેહિ રૂપગણનાતિ વક્ખમાનેહિ તીહિ ભાગેહિ રૂપસ્સ સઙ્ગહો, ગણેતબ્બતાતિ અત્થો.

રૂપાયતનં નિપસ્સતિ પચ્ચક્ખતો વિજાનાતીતિ નિદસ્સનં, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, નિદસ્સતીતિ વા નિદસ્સનં, દટ્ઠબ્બભાવો, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ ગોચરભાવો, તસ્સ ચ રૂપાયતનતો અનઞ્ઞત્તેપિ અઞ્ઞેહિ ધમ્મેહિ રૂપાયતનં વિસેસેતું અઞ્ઞં વિય કત્વા ‘‘સહ નિદસ્સનેનાતિ સનિદસ્સન’’ન્તિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ધમ્મસભાવસામઞ્ઞેન હિ એકીભૂતેસુ ધમ્મેસુ યો નાનત્તકરો સભાવો, સો અઞ્ઞો વિય કત્વા ઉપચરિતું યુત્તો. એવઞ્હિ અત્થવિસેસાવબોધો હોતીતિ. ચક્ખુપટિહનનસમત્થતોતિ ચક્ખુનો ઘટ્ટનસમત્થતાય. ઘટ્ટનં વિય ચ ઘટ્ટનં દટ્ઠબ્બં. દુતિયેન અત્થવિકપ્પેન દટ્ઠબ્બભાવસઙ્ખાતં નાસ્સ નિદસ્સનન્તિ અનિદસ્સનન્તિ યોજના. એત્થ ચ દસન્નં આયતનાનં યથારહં સયં, નિસ્સયવસેન ચ સમ્પત્તાનં, અસમ્પત્તાનઞ્ચ પટિમુખભાવો અઞ્ઞમઞ્ઞપતનં પટિહનનં, યેન બ્યાપારાદિવિકારપચ્ચયન્તરસન્નિધાને ચક્ખાદીનં વિસયેસુ વિકારુપ્પત્તિ. તત્થ બ્યાપારો ચક્ખાદીનં સવિસયેસુ આવિચ્છન્નં, રૂપાદીનં ઇટ્ઠાનિટ્ઠતા, તત્થ ચ ચિત્તસ્સ આભુજનન્તિ ઇમે આદિસદ્દસઙ્ગહિતા. તેહિ વિકારપ્પત્તિયા પચ્ચયન્તરબ્યાપારતો અઞ્ઞન્તિ કત્વા અનુગ્ગહૂપઘાતો વિકારો. ઉપનિસ્સયો પન અપ્પધાનસ્સ પચ્ચયો ઇધ ગહિતો. કારણકારણમ્પિ કારણમેવાતિ ગય્હમાને સિયા તસ્સાપિ સઙ્ગહોતિ. વુત્તપ્પકારન્તિ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણસઙ્ખાત’’ન્તિ વુત્તપ્પકારં. નાસ્સ પટિઘોતિ એત્થાપિ ‘‘વુત્તપ્પકાર’’ન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. અવસેસં સોળસવિધં સુખુમરૂપં.

સઙ્ખરોન્તીતિ સમ્પિણ્ડેન્તિ. ચેતના હિ આયૂહનરસતાય યથા સમ્પયુત્તધમ્મે યથાસકં કિચ્ચેસુ સંવિદહન્તી વિય અભિસન્દહન્તી વત્તમાના તેનેવ કિચ્ચવિસેસેન તે સમ્પિણ્ડેન્તી વિય હોતિ, એવં અત્તનો વિપાકધમ્મેપિ પચ્ચયસમવાયે સઙ્ખરોન્તી સમ્પિણ્ડેન્તી વિય હોતિ. તેનાહ ‘‘સહજાત…પે… રાસી કરોન્તી’’તિ. અભિસઙ્ખરોતીતિ અભિવિસિટ્ઠં કત્વા સઙ્ખરોતિ. પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો હિ અત્તનો ફલં ઇતરસ્સ ફલતો અતિવિય વિસિટ્ઠં ભિન્નં કત્વા સઙ્ખરોતિ પચ્ચયતો, સભાવતો, પવત્તિઆકારતો ચ સયં ઇતરેહિ વિસિટ્ઠસભાવત્તા. એસ નયો ઇતરેહિપિ. પુજ્જભવફલનિબ્બત્તનતો, અત્તનો સન્તાનસ્સ પુનનતો ચ પુઞ્ઞો.

મહાચિત્તચેતનાનન્તિ અસઙ્ખ્યેય્યાયુનિપ્ફાદનાદિમહાનુભાવતાય મહાચિત્તેસુ પવત્તચેતનાનં. અટ્ઠેવ ચેતના હોન્તિ, યા કામાવચરા કુસલા. ‘‘તેરસપી’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ‘‘નવા’’તિ વત્તબ્બં. ન હિ ભાવના ઞાણરહિતા યુત્તાતિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘યથા હી’’તિઆદિ. કસિણપરિકમ્મં કરોન્તસ્સાતિ કસિણેસુ ઝાનપરિકમ્મં કરોન્તસ્સ. ‘‘પથવી પથવી’’તિઆદિ ભાવના હિ કસિણપરિકમ્મં. તસ્સ હિ પરિકમ્મસ્સ સુપગુણભાવતો અનુયુત્તસ્સ તત્થ આદરાકરણેન સિયા ઞાણરહિતચિત્તં. ઝાનપચ્ચવેક્ખણાયપિ એસેવ નયો. કેચિ મણ્ડલકરણમ્પિ ભાવનં ભજાપેન્તિ.

દાનવસેન પવત્તચિત્તચેતસિકધમ્મા દાનં, તત્થ બ્યાપારભૂતા આયૂહનચેતના દાનં આરબ્ભ, દાનઞ્ચ અધિકિચ્ચ ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તા. એવં ઇતરેસુપિ. અયં સઙ્ખેપદેસનાતિ અયં પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારે સઙ્ખેપતો અત્થદેસના, અત્થવણ્ણનાતિ અત્થો.

સોમનસ્સચિત્તેનાતિ અનુમોદનાપવત્તિદસ્સનમત્તમેતં દટ્ઠબ્બં. ઉપેક્ખાસહગતેનાપિ હિ અનુસ્સરતિ એવાતિ. કામં નિચ્ચસીલં, ઉપોસથસીલં, નિયમસીલમ્પિ સીલમેવ, પરિપુણ્ણં પન સબ્બઙ્ગસમ્પન્નં સીલં દસ્સેતું ‘‘સીલપૂરણત્થાયા’’તિઆદિ વુત્તં. નયદસ્સનં વા એતં, તસ્મા ‘‘નિચ્ચસીલં, ઉપોસથસીલં, નિયમસીલં સમાદિયિસ્સામી’’તિ વિહારં ગચ્છન્તસ્સ, સમાદિયિત્વા સમાદિન્નસીલે ચ તસ્મિં, ‘‘સાધુ સુટ્ઠૂ’’તિ આવજ્જન્તસ્સ, તં સીલં સોધેન્તસ્સ ચ પવત્તા ચેતના સીલમયાતિ એવમેત્થ યોજના વેદિતબ્બા.

પુબ્બે સમથવસેન ભાવનાનયો ગહિતોતિ ઇદાનિ સમ્મસનનયેન તં દસ્સેતું ‘‘પટિસમ્ભિદાયં વુત્તેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અનિચ્ચતોતિ અનિચ્ચભાવતો. દુક્ખતો, અનત્તતોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

તત્થ યે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા નામરૂપભાવેન પરિગ્ગહિતા, તે યસ્મા દ્વારારમ્મણેહિ સદ્ધિં દ્વારપ્પવત્તધમ્મવસેન વિભાગં લભન્તિ, તસ્મા દ્વારછક્કાદિવસેન છ છક્કા ગહિતા. યસ્મા પન લક્ખણેસુ અનત્તલક્ખણં દુબ્બિભાવં, તસ્મા તસ્સ વિભાવનાય છ ધાતુયો ગહિતા. તતો યેસુ કસિણેસુ ઇતો બાહિરકાનં અત્તાભિનિવેસો, તાનિ ઇમેસં ઝાનાનં આરમ્મણભાવેન ઉપટ્ઠાનાકારમત્તાનિ, ઇમાનિ પન તાનિ ઝાનાનીતિ દસ્સનત્થં દસ કસિણાનિ ગહિતાનિ. તતો દુક્ખાનુપસ્સનાય પરિવારભાવેન પટિક્કૂલાકારવસેન દ્વત્તિંસ કોટ્ઠાસા ગહિતા. પુબ્બે ખન્ધવસેન સઙ્ખેપતો ઇમે ધમ્મા ગહિતા, ઇદાનિ નાતિસઙ્ખેપવિત્થારનયેન ચ મનસિ કાતબ્બાતિ દસ્સનત્થં દ્વાદસાયતનાનિ, અટ્ઠારસ ધાતુયો ચ ગહિતા. તેસુ ઇમે ધમ્મા સતિપિ સુઞ્ઞાનિરીહઅબ્યાપારભાવે ધમ્મસભાવતો આધિપચ્ચભાવેન પવત્તન્તીતિ અનત્તભાવવિભાવનત્થં ઇન્દ્રિયાનિ ગહિતાનિ. એવં અનેકભેદભિન્નાપિ ઇમે ધમ્મા ભૂમિત્તયપરિયાપન્નતાય તિવિધાવ હોન્તીતિ દસ્સનત્થં તિસ્સો ધાતુયો ગહિતા. એત્તાવતા નિમિત્તં દસ્સેત્વા પવત્તં દસ્સેતું કામભવાદયો નવ ભવા ગહિતા. એત્તકે અભિઞ્ઞેય્યવિસેસે પવત્તમનસિકારકોસલ્લેન સણ્હસુખુમેસુ નિબ્બત્તિતમહગ્ગતધમ્મેસુ મનસિકારો પવત્તેતબ્બોતિ દસ્સનત્થં ઝાનઅપ્પમઞ્ઞારૂપાનિ ગહિતાનિ. તત્થ ઝાનાનિ નામ વુત્તાવસેસારમ્મણાનિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ. પુન પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નવિભાગતો ઇમે ધમ્મા વિભજ્જ મનસિકાતબ્બાતિ દસ્સનત્થં પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગાનિ ગહિતાનિ. પચ્ચયાકારમનસિકારો હિ સુખેન, સુટ્ઠુતરઞ્ચ લક્ખણત્તયં વિભાવેતિ, તસ્મા સો પચ્છતો ગહિતો. એવં એતે સમ્મસનીયભાવેન ગહિતા ખન્ધાદિવસેન કોટ્ઠાસતો પઞ્ચવીસતિવિધા, પભેદતો પન અતીતાદિભેદં અનામસિત્વા ગય્હમાના દ્વીહિ ઊનાનિ દ્વેસતાનિ હોન્તિ. ઇદં તાવેત્થ પાળિવવત્થાનં, અત્થવિચારં પન ઇચ્છન્તેહિ પરમત્થમઞ્જૂસાયં વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

ન પુઞ્ઞોતિ અપુઞ્ઞો. તસ્સ પુઞ્ઞ-સદ્દે વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સન્તાનસ્સ ઇઞ્જનહેતૂનં નીવરણાદીનં સુવિક્ખમ્ભનતો રૂપતણ્હાસઙ્ખાતસ્સ ઇઞ્જિતસ્સ અભાવતો અનિઞ્જં, અનિઞ્જમેવ ‘‘આનેઞ્જ’’ન્તિ વુત્તં. તથા હિ રૂપારમ્મણં રૂપનિમિત્તારમ્મણં સબ્બમ્પિ ચતુત્થજ્ઝાનં નિપ્પરિયાયેન ‘‘આનેઞ્જ’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

ચત્તારો મગ્ગટ્ઠા, હેટ્ઠિમા તયો ફલટ્ઠાતિ એવં સત્તવિધો. તિસ્સો સિક્ખાતિ અધિસીલાદિકા તિસ્સો સિક્ખા. તાસુ જાતોતિ વા સેક્ખો, અરિયપુગ્ગલો હિ અરિયાય જાતિયા જાયમાનો સિક્ખાસુ જાયતિ, ન યોનિયં. સિક્ખનસીલોતિ વા સેક્ખો. પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય વા કથાય સેક્ખસ્સ અયન્તિ અઞ્ઞાસાધારણમગ્ગફલત્તયધમ્મા સેક્ખપરિયાયેન વુત્તા. અસેક્ખોતિ ચ યત્થ સેક્ખભાવાસઙ્કા અત્થિ, તત્થાયં પટિસેધોતિ લોકિયનિબ્બાનેસુ અસેક્ખભાવનાપત્તિ દટ્ઠબ્બા. સીલસમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતા હિ સિક્ખા અત્તનો પટિપક્ખકિલેસેહિવિપ્પમુત્તા પરિસુદ્ધા ઉપક્કિલેસાનં આરમ્મણભાવમ્પિ અનુપગમનતો એતા ‘‘સિક્ખા’’તિ વત્તું યુત્તા અટ્ઠસુપિ મગ્ગફલેસુ વિજ્જન્તિ, તસ્મા ચતુમગ્ગહેટ્ઠિમફલત્તયસમઙ્ગિનો વિય અરહત્તફલસમઙ્ગીપિ તાસુ સિક્ખાસુ જાતોતિ ચ તંસમઙ્ગિનો અરહતો ઇતરેસં વિય સેક્ખત્તે સતિ સેક્ખસ્સ અયન્તિ ચ સિક્ખા સીલં એતસ્સાતિ ચ ‘‘સેક્ખો’’તિ વત્તબ્બો સિયાતિ તન્નિવત્તનત્થં અસેક્ખોતિ યથાવુત્તસેક્ખભાવપટિસેધો કતો. અરહત્તફલે હિ પવત્તમાના સિક્ખા પરિનિટ્ઠિતસિક્ખાકિચ્ચત્તા ન સિક્ખાકિચ્ચં કરોન્તિ, કેવલં સિક્ખાફલભાવેનેવ પવત્તન્તિ, તસ્મા ન તા સિક્ખાવચનં અરહન્તિ, નાપિ તંસમઙ્ગી સેક્ખવચનં, ન ચ ‘‘સિક્ખનસીલો, સિક્ખાસુ જાતો’’તિ ચ વત્તબ્બતં અરહતિ. હેટ્ઠિમફલેસુ પન સિક્ખા સકદાગામિમગ્ગવિપસ્સનાદીનં ઉપનિસ્સયભાવતો સિક્ખાકિચ્ચં કરોન્તીતિ સિક્ખાવચનં અરહન્તિ, તંસમઙ્ગિનો ચ સેક્ખવચનં, ‘‘સિક્ખનસીલા, સિક્ખાસુ જાતા’’તિ ચ વત્તબ્બતં અરહન્તિ.

‘‘સિક્ખતીતિ સેક્ખો’’તિ ચ અપરિયોસિતસિક્ખો દસ્સિતોતિ. અનન્તરમેવ ‘‘ખીણાસવો’’તિ આદિં વત્વા ‘‘ન સિક્ખતીતિ અસેક્ખો’’તિ વુત્તત્તા પરિયોસિતસિક્ખો દસ્સિતો, ન સિક્ખારહિતો તસ્સ તતિયપુગ્ગલભાવેન ગહિતત્તા. વુદ્ધિપ્પત્તસિક્ખો વા અસેક્ખોતિ એતસ્મિં અત્થે સેક્ખધમ્મેસુ એવ ઠિતસ્સ કસ્સચિ અરિયસ્સ અસેક્ખભાવાપત્તીતિ અરહત્તમગ્ગધમ્મા વુદ્ધિપ્પત્તા, યથાવુત્તેહિ ચ અત્થેહિ સેક્ખોતિ કત્વા તંસમઙ્ગિનો અગ્ગમગ્ગટ્ઠસ્સ અસેક્ખભાવો આપન્નોતિ? ન તંસદિસેસુ તબ્બોહારતો. અરહત્તમગ્ગતો હિ નિન્નાનાકરણં અરહત્તફલં ઠપેત્વા પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચકરણં, વિપાકભાવઞ્ચ, તસ્મા તે એવ સેક્ખધમ્મા ‘‘અગ્ગફલધમ્મભાવં આપન્ના’’તિ સક્કા વત્તું, કુસલસુખતો ચ વિપાકસુખં સન્તતરતાય પણીતતરન્તિ, વુદ્ધિપ્પત્તા ચ તે ધમ્મા હોન્તીતિ તંસમઙ્ગી ‘‘અસેક્ખો’’તિ વુચ્ચતીતિ.

જાતિમહલ્લકોતિ જાતિયા વુડ્ઢતરો અદ્ધગતો વયોઅનુપ્પત્તો. સો હિ રત્તઞ્ઞુતાય યેભુય્યેન જાતિધમ્મકુલધમ્મપદેસુ થાવરિયપ્પત્તિયા જાતિથેરો નામ. થેરકરણા ધમ્માતિ સાસને થિરભાવકરા ગુણા પટિપક્ખનિમ્મદનકા. થેરોતિ વક્ખમાનેસુ ધમ્મેસુ થિરભાવપ્પત્તો. સીલવાતિ પાસંસેન સાતિસયેન સીલેન સમન્નાગતો, સીલસમ્પન્નોતિ અત્થો, એતેન દુસ્સીલ્યસઙ્ખાતસ્સ બાલ્યસ્સ અભાવમાહ. સુત્તગેય્યાદિ બહુ સુતં એતેનાતિ બહુસ્સુતો, એતેનાસ્સ સુતવિરહસઙ્ખાતસ્સ બાલ્યસ્સ અભાવં, પટિસઙ્ખાનબલેન ચ પતિટ્ઠિતભાવં વદતિ. ‘‘ચતુન્નં ઝાનાનં લાભી’’તિ ઇમિના નીવરણાદિસઙ્ખાતસ્સ બાલ્યસ્સ અભાવં, ભાવનાબલેન ચ પતિટ્ઠિતભાવં કથેતિ. ‘‘આસવાનં ખયા’’તિઆદિના અવિજ્જાસઙ્ખાતસ્સ બાલ્યસ્સ સબ્બસો અભાવં, ખીણાસવત્થેરભાવેન પતિટ્ઠિતભાવઞ્ચસ્સ દસ્સેતિ. ન ચેત્થ સમુદાયે વાક્યપરિસમાપનં, અથ ખો પચ્ચેકં વાક્યપરિસમાપનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘એવં વુત્તેસુ ધમ્મેસૂ’’તિઆદિમાહ. થેરનામકો વા ‘‘થેરો’’તિ એવં નામકો વા.

અનુગ્ગહવસેન, પૂજાવસેન વા અત્તનો સન્તકં પરસ્સ દીયતિ એતેનાતિ દાનં, પરિચ્ચાગચેતના. દાનમેવ દાનમયં. પદપૂરણમત્તં મય-સદ્દો. પુઞ્ઞઞ્ચ તં યથાવુત્તેનત્થેન કિરિયા ચ કમ્મભાવતોતિ પુઞ્ઞકિરિયા. પરેસં પિયમનાપતાસેવનીયતાદીનં આનિસંસાનં. પુબ્બે…પે… વસેનેવાતિ સઙ્ખારત્તિકે (દી. નિ. ૩.૩૦૫; દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૦૫) વુત્તદાનમયસીલમયભાવનામયચેતનાવસેનેવ. ઇમાનિ વેદિતબ્બાનીતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ એતેસુ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂસુ. કાયેન કરોન્તસ્સાતિ અત્તનો કાયેન પરિચ્ચાગપયોગં પવત્તેન્તસ્સ. તદત્થન્તિ દાનત્થં. ‘‘ઇમં દેય્યધમ્મં દેહી’’તિ વાચં નિચ્છારેન્તસ્સ. દાનપારમિં આવજ્જેત્વા વાતિ યથા કેવલં ‘‘અન્નદાનાદીનિ દેમી’’તિ દાનકાલે તં દાનમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ હોતિ, એવં ‘‘ઇમં દાનમયં સમ્માસમ્બોધિયા પચ્ચયો હોતૂ’’તિ દાનપારમિં આવજ્જેત્વા દાનકાલેપિ દાનસીસેનેવ પવત્તિતત્તા. વત્તસીસે ઠત્વાતિ ‘‘એતં દાનં નામ મય્હં કુલવંસો કુલતન્તિ કુલપવેણી કુલચારિત્ત’’ન્તિ ચારિત્તસીલે ઠત્વા દદતો ચારિત્તસીલમયં. યથા દેય્યધમ્મપરિચ્ચાગવસેન પવત્તમાનાપિ દાનચેતના વત્તસીસે ઠત્વા દદતો સીલમયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ હોતિ પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ, અપરભાગચેતનાય ચ તથા પવત્તત્તા, એવં દેય્યધમ્મે ખયતો, વયતો સમ્મસનં પટ્ઠપેત્વા દદતો ભાવનામયં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ હોતિ પુબ્બભાગચેતનાય, દેય્યધમ્મે અપરભાગચેતનાય ચ તથા પવત્તત્તા.

અપચીતિચેતના અપચિતિસહગતં અપચીયતિ એતાયાતિ યથા નન્દીરાગો એવ નન્દીરાગસહગતા, યથાવુત્તાય વા અપચિતિયા સહગતં સહપવત્તન્તિ અપચિતિસહગતં. અપચાયનવસેન પવત્તં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ. વયસા ગુણેહિ ચ વુડ્ઢતરાનં વત્તપટિપત્તીસુ બ્યાવટો હોતિ યાય ચેતનાય, સા વેય્યાવચ્ચં, વેય્યાવચ્ચમેવ વેય્યાવચ્ચસહગતં. વેય્યાવચ્ચસઙ્ખાતાય વા વત્તપટિપત્તિયા સમુટ્ઠાપનવસેનેવ સહગતં પવત્તન્તિ વેય્યાવચ્ચસહગતં, તથાપવત્તં પુઞ્ઞકિરિયવત્થુ. અત્તનો સન્તાને પત્તં પુઞ્ઞં અનુપ્પદીયતિ એતેનાતિ પત્તાનુપ્પદાનં. તથા પરેન અનુપ્પદિન્નતાય પત્તં અબ્ભનુમોદતિ એતેનાતિ પત્તબ્ભનુમોદનં. અનનુપ્પદિન્નં પન કેવલં અબ્ભનુમોદીયતિ એતેનાતિ અબ્ભનુમોદનં. ધમ્મં દેસેતિ એતાયાતિ દેસના, દેસનાવ દેસનામયં. સુણાતિ એતેનાતિ સવનં, સવનમેવ સવનમયં. દિટ્ઠિયા ઞાણસ્સ ઉજુગમનં દિટ્ઠિજુગતં. સબ્બત્થ ‘‘પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂ’’તિ પદં અપેક્ખિત્વા નપુંસકલિઙ્ગતા.

પૂજાવસેન સામીચિકિરિયા અપચાયનં અપચિતિ. વયસા ગુણેહિ ચ જેટ્ઠાનં ગિલાનાનઞ્ચ તંતંકિચ્ચકરણં વેય્યાવચ્ચં. અયમેતેસં વિસેસોતિ આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. ચત્તારો પચ્ચયે દત્વા સબ્બસત્તાનન્તિ ચ એકદેસતો ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસો, યં કિઞ્ચિ દેય્યધમ્મં દત્વા, પુઞ્ઞં વા કત્વા ‘‘કતિપયાનં, એકસ્સેવ વા પત્તિ હોતૂ’’તિ પરિણામનમ્પિ પત્તાનુપ્પદાનમેવ. તં ન મહપ્ફલં તણ્હાય પરામટ્ઠત્તા. પરેસં દેસેતિ હિતફરણેન મુદુચિત્તેનાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. એવન્તિ એવં ઇમં ધમ્મં સુત્વા બહુસ્સુતો હુત્વા પરે ધમ્મદેસનાય અનુગ્ગણ્હિસ્સામીતિ હિતફરણેન મુદુચિત્તેન ધમ્મં સુણાતિ. એવઞ્હિસ્સ સવનં અત્તનો, પરેસઞ્ચ સમ્માપટિપત્તિયા પચ્ચયભાવતો મહપ્ફલં ભવિસ્સતીતિ. સબ્બેસન્તિ સબ્બેસમ્પિ દસન્નં પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂનં. નિયમલક્ખણન્તિ મહપ્ફલભાવસ્સ નિયામકસભાવં. દિટ્ઠિયા ઉજુભાવેનેવાતિ ‘‘અત્થિ, નત્થી’’તિ અન્તદ્વયસ્સ દુરસમુસ્સારિતતાય ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિ (મ. નિ. ૨.૯૪; ૩.૧૩૬; વિભ. ૭૯૩) નયપ્પવત્તાય સમ્માદિટ્ઠિયા ઉજુકમેવ પવત્તિયા. દાનાદીસુ હિ યં કિઞ્ચિ ઇમાય એવ સમ્માદિટ્ઠિયા પરિસોધિતં મહાજુતિકં મહાવિપ્ફારં ભવતિ.

પુરિમેહેવ તીહીતિ પાળિયં આગતેહેવ તીહિ. સીલમયે પુઞ્ઞકિરિયવત્થુમ્હિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ ચારિત્તસીલભાવતો. દાનમયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ દાનસભાવત્તા, દાનવિસયત્તા ચ. કામં દેસના ધમ્મદાનસભાવતો દાનમયે સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ વત્તું યુત્તા, કુસલધમ્માસેવનભાવતો પન વિમુત્તાયતનસીસે ઠત્વા પવત્તિતા વિય સવનેન સદ્ધિં ભાવનામયે સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ વુત્તં. ‘‘દિટ્ઠિજુગતં ભાવનામયે’’તિ કેચિ. દિટ્ઠિજુગતે એવ ચ અત્તના કતસ્સ પુઞ્ઞસ્સ અનુસ્સરણં, તસ્સ ચ પરેસં અત્થાય પરિણામનં, ગુણપસંસા, અઞ્ઞેહિ કરિયમાનાય પુઞ્ઞકિરિયાય, સમ્માપટિપત્તિયા ચ અનુમોદનં સરણગમનન્તિ એવં આદયો પુઞ્ઞવિસેસા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ દિટ્ઠિજુકમ્મવસેનેવ તેસં ઇજ્ઝનતો.

પરસ્સ પટિપત્તિયા સોધનત્થો અનુયોગો ચોદના, સા યાનિ નિસ્સાય પવત્તતિ, તાનિ ચોદનાવત્થૂનિ દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતાનિ. તેનાહ ‘‘ચોદનાકારણાની’’તિ. દિટ્ઠેનાતિ ચ હેતુમ્હિ કરણવચનં, દિટ્ઠેન હેતુનાતિ અત્થો. કિં પન તં દિટ્ઠન્તિ આહ ‘‘વીતિક્કમ’’ન્તિ. દિસ્વાતિ ચ દસ્સનહેતૂતિ અયમેત્થ અત્થો યથા ‘‘પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા’’તિ. ‘‘સુતેના’’તિઆદીસુપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. પરસ્સાતિ પરતો, પરસ્સ વા વચનં સુત્વા.દિટ્ઠપરિસઙ્કિતેનાતિ દિટ્ઠાનુગતેન પરિસઙ્કિતેન, તથા પરિસઙ્કિતેન વા વીતિક્કમેન. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ચોદેતિ વત્થુસન્દસ્સનેન વા સંવાસપ્પટિક્ખેપેન વા સામીચિપ્પટિક્ખેપેન વા. ઇમસ્મિં પન અત્થે વિત્થારિયમાને અતિપ્પપઞ્ચો હોતીતિ આહ ‘‘અયમેત્થ સઙ્ખેપો’’તિ. વિત્થારં પન ઇચ્છન્તાનં તસ્સ અધિગમુપાયં દસ્સેન્તો ‘‘વિત્થારો પન…પે… વેદિતબ્બો’’તિ આહ.

કામૂપપત્તિયોતિ કામેહિ ઉપપન્નતા, સમન્નાગતતાતિ અત્થો. સમન્નાગમો ચ તેસં પટિસેવનં, સમધિગમો ચાતિ આહ ‘‘કામૂપસેવના કામપટિલાભા વા’’તિ. પચ્ચુપટ્ઠિતકામાતિ દુતિયતતિયરાસીનં વિય સયં, પરેહિ ચ અનિમ્મિતા. ઉટ્ઠાનકમ્મફલૂપજીવિભાવતો પન તદુભયવસેન પચ્ચુપટ્ઠિતા કામા એતેસન્તિ પચ્ચુપટ્ઠિતકામા. તે પન તેસં યેભુય્યેન નિબદ્ધાનિ હોન્તીતિ ‘‘નિબદ્ધકામા’’તિ વુત્તં. ચતુદેવલોકવાસિનોતિ ચાતુમહારાજિકતો પટ્ઠાય યાવ તુસિતા દેવા. વિનિપાતિકાતિ આપાયિકા. પરનિમ્મિતા કામા એતેસન્તિ પરનિમ્મિતકામા.

પકતિસેવનવસેનાતિ અનુમાનતો જાનનં વદતિ, ન પચ્ચક્ખતો. વસં વત્તેન્તીતિ યથારુચિ પાતબ્યતં આપજ્જન્તિ. ‘‘મેથુનં પટિસેવન્તી’’તિ ઇદં પન કેચિવાદપટિસેધનત્થં વુત્તં. તેનાહ ‘‘કેચિ પના’’તિઆદિ. તે ‘‘યામાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં આલિઙ્ગિતમત્તેન, તુસિતાનં હત્થામસનમત્તેન, નિમ્માનરતીનં હસિતમત્તેન, પરનિમ્મિતવસવત્તીનં ઓલોકિતમત્તેન કામકિચ્ચં ઇજ્ઝતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘ઇતરેસં દ્વિન્નં દ્વયંદ્વયસમાપત્તિયા વા’’તિ વદન્તિ તાદિસસ્સ કામેસુ વિરજ્જનસ્સ તેસુ અભાવતો, કામાનઞ્ચ ઉત્તરુત્તરિ પણીતપણીતતરપણીતતમભાવતો. કેવલં પન નિસ્સન્દાભાવો તેસં વત્તબ્બો. કામકિચ્ચન્તિ તઙ્ખણિકપરિળાહૂપસમાવહં ફસ્સસુખં. કામાતિ કામૂપભોગા. પાકતિકા એવાતિ હેટ્ઠિમેહિ એકસદિસા એવ. એકસઙ્ખાતન્તિ એકરૂપં સમાનરૂપન્તિ, સમઞ્ઞાતં સમાનભાવન્તિ વા અત્થો.

સુખપટિલાભાતિ સુખસમધિગમા. હેટ્ઠાતિ પઠમજ્ઝાનભૂમિતો હેટ્ઠા મનુસ્સેસુ, દેવેસુ વા. પઠમજ્ઝાનસુખન્તિ કુસલપઠમજ્ઝાનં. ભૂમિવસેનપિ હેટ્ઠુપરિભાવો લબ્ભતેવ બ્રહ્મકાયિકેસુ, બ્રહ્મપુરોહિતેસુ વા કુસલજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા બ્રહ્મપુરોહિતેસુ, મહાબ્રહ્મેસુ વા વિપાકસુખાનુભવનસ્સ લબ્ભનતો. એત્થ ચ દુતિયતતિયજ્ઝાનભૂમિવસેન દુતિયતતિયસુખૂપપત્તીનં વુચ્ચમાનત્તા પઠમજ્ઝાનભૂમિવસેનેવ પઠમજ્ઝાનસુખૂપપત્તિ વુત્તા. તિન્તાતિ તેમિતા, ઝાનસુખેન ચેવ ઝાનસમુટ્ઠાનપણીતરૂપફુટ્ઠકાયેન ચ પણીતા વિત્તાતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘સમન્તતો તિન્તા’’તિઆદિ. યસ્મા કુસલસુખતો વિપાકસુખં સન્તતરતાય પણીતતરં બહુલઞ્ચ પવત્તતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઇદમ્પિ વિપાકજ્ઝાનસુખં એવ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. તેસન્તિ આભસ્સરાનં. સપ્પીતિકસ્સ સુખસ્સ અતિવિય ઉળારભાવતો તેન અજ્ઝોત્થતચિત્તાનં ભવલોભો મહા ઉપ્પજ્જતિ. સન્તમેવાતિ વિતક્કવિચારસઙ્ખોભપીતિઉબ્બિલાવિવિગમેન અતિવિય ઉપસન્તંયેવ. તથા સન્તભાવેનેવ હિ તં અત્તનો પચ્ચયેહિ પધાનભાવં નીતતાય ‘‘પણીત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘પણીતમેવા’’તિ. અતપ્પકેન સુખપારમિપ્પત્તેન સુખેન સંયુત્તાય તુસાય પીતિયા ઇતા પવત્તાતિ તુસિતા. યસ્મા તે તતો ઉત્તરિ સુખસ્સ અભાવતો એવ ન પત્થેન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘તતો…પે… સન્તુટ્ઠા હુત્વા’’તિ. તતિયજ્ઝાનસુખન્તિ તતિયજ્ઝાનવિપાકસુખં.

સત્ત અરિયપઞ્ઞાતિ અટ્ઠમકતો પટ્ઠાય સત્તન્નં અરિયાનં તેસં તેસં આવેણિકપઞ્ઞા. ઠપેત્વા લોકુત્તરં પઞ્ઞં અવસેસા પઞ્ઞા નામ. સબ્બાપિ તેભૂમિકા પઞ્ઞા ‘‘સેક્ખા’’તિપિ ન વત્તબ્બા, ‘‘અસેક્ખા’’તિપિ ન વત્તબ્બાતિ નેવસેક્ખાનાસેક્ખા, પુથુજ્જનપઞ્ઞા.

યોગવિહિતેસૂતિ પઞ્ઞાવિહિતેસુ પઞ્ઞાપરિણામિતેસુ ઉપાયપઞ્ઞાય સમ્પાદિતેસુ. કમ્માયતનેસૂતિ એત્થ કમ્મમેવ કમ્માયતનં, કમ્મઞ્ચ તં આયતનઞ્ચ આજીવાદીનન્તિ વા કમ્માયતનં. એસ નયો સિપ્પાયતનેસુપિ. તત્થ ચ દુવિધં કમ્મં હીનઞ્ચ વડ્ઢકિકમ્માદિ, ઉક્કટ્ઠઞ્ચ કસિવાણિજ્જાદિ. સિપ્પમ્પિ દુવિધં હીનઞ્ચ નળકારસિપ્પાદિ, ઉક્કટ્ઠઞ્ચ મુદ્દગણનાદિ. વિજ્જાવ વિજ્જાટ્ઠાનં, તં ધમ્મિકમેવ નાગમણ્ડલપરિત્તફુધમનકમન્તસદિસં વેદિતબ્બં. તાનિ પનેતાનિ એકચ્ચે પણ્ડિતા બોધિસત્તસદિસા મનુસ્સાનં ફાસુવિહારં આકઙ્ખન્તા નેવ અઞ્ઞેહિ કરિયમાનાનિ પસ્સન્તિ, ન વા કતાનિ ઉગ્ગણ્હન્તિ. ન કરોન્તાનં સુણન્તિ, અથ ખો અત્તનો ધમ્મતાય ચિન્તાય કરોન્તિ. પઞ્ઞવન્તેહિ અત્તનો ધમ્મતાય ચિન્તાય કતાનિપિ અઞ્ઞેહિ ઉગ્ગણ્હિત્વા કરોન્તેહિ કતસદિસાનેવ હોન્તિ. કમ્મસ્સકતન્તિ ‘‘ઇદં કમ્મં સત્તાનં સકં, ઇદં નો સક’’ન્તિ એવં જાનનઞાણં. સચ્ચાનુલોમિકન્તિ વિપસ્સનાઞાણં. તઞ્હિ સચ્ચપટિવેધસ્સ અનુલોમનતો ‘‘સચ્ચાનુલોમિક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઇદાનિસ્સ પવત્તનાકારં દસ્સેતું ‘‘રૂપં અનિચ્ચન્તિ વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ વા-સદ્દેન અનિયમત્થેન દુક્ખાનત્તલક્ખણાનિપિ ગહિતાનેવાતિ દટ્ઠબ્બં નાનન્તરિયકભાવતો. યઞ્હિ અનિચ્ચં, તં દુક્ખં. યં દુક્ખં, તદનત્તાતિ [(સિજ્ઝનતો) અધિકપાઠો વિય દિસ્સતિ]. યં એવરૂપન્તિ યં એવં હેટ્ઠા નિદ્દિટ્ઠસભાવં. ‘‘અનુલોમિકં ખન્તિ’’ન્તિઆદીનિ પઞ્ઞાવેવચનાનિ. સા હિ હેટ્ઠા વુત્તાનં કમ્માયતનાદીનં પઞ્ચન્નં કારણાનં અપચ્ચનીકદસ્સનેન અનુલોમનતો, તથા સત્તાનં હિતચરિયાય મગ્ગસચ્ચસ્સ, પરમત્થસચ્ચસ્સ ચ નિબ્બાનસ્સ અવિલોમનતો અનુલોમેતીતિ ચ અનુલોમિકા. સબ્બાનિપિ એતાનિ કારણાનિ ખમતિ સહતિ દટ્ઠું સક્કોતીતિ ખન્તિ. પસ્સતીતિ દિટ્ઠિ. રોચેતીતિ રુચિ. મુનાતીતિ મુતિ. પેક્ખતીતિ પેક્ખા. તે ચ કમ્માયતનાદયો ધમ્મા નિજ્ઝાયમાના એતાય નિજ્ઝાનં ખમન્તીતિ ધમ્મનિજ્ઝાનક્ખન્તિ. પરતો અસુત્વા પટિલભતીતિ અઞ્ઞસ્સ ઉપદેસવચનં અસુત્વા સયમેવ ચિન્તેન્તો પટિલભતિ. અયં વુચ્ચતીતિ અયં ચિન્તામયા પઞ્ઞા નામ વુચ્ચતિ. સા પનેસા અભિઞ્ઞાતાનં બોધિસત્તાનમેવ ઉપ્પજ્જતિ. તત્થાપિ સચ્ચાનુલોમિકઞાણં દ્વિન્નમેવ બોધિસત્તાનં અન્તિમભવિકાનં, સેસપઞ્ઞા સબ્બેસમ્પિ પૂરિતપારમીનં મહાપઞ્ઞાનં ઉપ્પજ્જતિ.

પરતો સુત્વા પટિલભતીતિ કમ્માયતનાદીનિ પરેન કરિયમાનાનિ, પરેન કતાનિ વા દિસ્વાપિ પરસ્સ કથયમાનસ્સ વચનં સુત્વાપિ આચરિયસન્તિકે ઉગ્ગહેત્વાપિ પટિલદ્ધા સબ્બા પરતો સુત્વા પટિલદ્ધનામાતિ વેદિતબ્બા. સમાપન્નસ્સાતિ સમાપત્તિસમઙ્ગિસ્સ, નિદસ્સનમત્તમેતં. વિપસ્સનામગ્ગપઞ્ઞા હિ ઇધ ‘‘ભાવનાપઞ્ઞા’’તિ વિસેસતો ઇચ્છિતાતિ.

આવુધં નામ પટિપક્ખવિમથનત્થં ઇચ્છિતબ્બં, રાગાદિસદિસો ચ પટિપક્ખો નત્થિ, તસ્સ ચ વિમથનં બુદ્ધવચનમેવાતિ ‘‘સુતમેવ આવુધ’’ન્તિ વત્વા ‘‘તં અત્થતો તેપિટકં બુદ્ધવચન’’ન્તિ આહ. ઇદાનિ તમત્થં વિવરન્તો ‘‘તં હી’’તિ આદિં વત્વા ‘‘સુતાવુધો’’તિઆદિના (અ. નિ. ૭.૬૭) સુત્તપદેન સમત્થેતિ. તત્થ અકુસલં પજહતીતિ તદઙ્ગાદિવસેન અકુસલં પરિચ્ચજતિ. કુસલં ભાવેતીતિ સમથવિપસ્સનાદિકુસલં ધમ્મં ઉપ્પાદેતિ વડ્ઢેતિ ચ. સુદ્ધં અત્તાનં પરિહરતીતિ તેન અકુસલપ્પહાનેન, તાય ચ કુસલભાવનાય રાગાદિસંકિલેસતો વિસુદ્ધં અત્તભાવં પવત્તેતિ.

વિવેકટ્ઠકાયાનન્તિ ગણસઙ્ગણિકં વજ્જેત્વા તતો અપકડ્ઢિતકાયાનં. સ્વાયં કાયવિવેકો ન કેવલં એકાકીભાવો, અથ ખો પઠમજ્ઝાનાદિ નેક્ખમ્મયોગતોતિ આહ ‘‘નેક્ખમ્માભિરતાન’’ન્તિ. ચિત્તવિવેકોતિ કિલેસસઙ્ગણિકં પહાય તતો ચિત્તસ્સ વિવિત્તતા. સા પન ઝાનવિમોક્ખાદીનં વસેન હોતીતિ આહ ‘‘પરિસુદ્ધચિત્તાનં પરમવોદાનપ્પત્તાન’’ન્તિ. ઉપધિવિવેકોતિ નિબ્બાનં. તદધિગમેન હિ પુગ્ગલસ્સ નિરુપધિતા. તેનાહ ‘‘નિરુપધીનં પુગ્ગલાન’’ન્તિ, વિસઙ્ખારગતાનં અધિગતનિબ્બાનાનં, ફલસમાપત્તિસમઙ્ગીનઞ્ચાતિ અત્થો. સુતમ્પિ અવસ્સયટ્ઠેનેવ આવુધં વુત્તન્તિ આહ ‘‘અયમ્પી’’તિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘તઞ્હિ નિસ્સાયા’’તિ. કામઞ્ચેત્થ સુતપવિવેકાપિ પઞ્ઞાવસેનેવ યથાધિપ્પેતઆવુધત્તસાધકા, પઞ્ઞા પન સુતેન, એકચ્ચપવિવેકેન વા વિનાપિ ઇધાધિપ્પેતઆવુધત્તસાધનીતિ તતો પઞ્ઞા સામત્થિયદસ્સનત્થં વિસું આવુધભાવેન વુત્તા. તેનાહ ‘‘યસ્સ સા અત્થિ, સો ન કુતોચી’’તિઆદિ.

નાઞ્ઞાતં અવિદિતં ધમ્મન્તિ અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે ન અઞ્ઞાતં અવિદિતં અમતધમ્મં, ચતુસચ્ચધમ્મમેવ વા જાનિસ્સામીતિ પટિપન્નસ્સ ઇમિના પુબ્બાભોગેન ઉપ્પન્નં ઇન્દ્રિયં. યં પાળિયં સઙ્ગહવારે ‘‘નવ ઇન્દ્રિયાનિ હોન્તી’’તિ વુત્તં, તં પુબ્બાભોગસિદ્ધં પવત્તિઆકારવિસેસં દીપેતું વુત્તં, અત્થતો પન મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ એવ સાતિ આહ ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગઞાણસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ. અઞ્ઞિન્દ્રિયન્તિ આજાનનકઇન્દ્રિયં, પઠમમગ્ગેન ઞાતમરિયાદં અનતિક્કમિત્વા તેસંયેવ તેન મગ્ગેન ઞાતાનં ચતુસચ્ચધમ્માનં જાનનકઇન્દ્રિયન્તિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞાભૂતં આજાનનભૂતં ઇન્દ્રિય’’ન્તિ. આજાનાતીતિ અઞ્ઞો, અઞ્ઞસ્સ ભૂતં, આજાનનવસેન વા ભૂતન્તિ અઞ્ઞભૂતં.અઞ્ઞાતાવીસૂતિ જાનિતબ્બં ચતુઅરિયસચ્ચં આજાનિત્વા ઠિતેસુ. તેનાહ ‘‘જાનનકિચ્ચપરિયોસાનપ્પત્તેસૂ’’તિ, પરિઞ્ઞાદિભેદસ્સ જાનનકિચ્ચસ્સ પરિનિટ્ઠાનપ્પત્તેસુ.

મંસચક્ખુ ચક્ખુપસાદોતિ મંસચક્ખુ નામ ચતસ્સો ધાતુયો, વણ્ણો, ગન્ધો, રસો, ઓજા, સમ્ભવો, સણ્ઠાનં, જીવિતં, ભાવો, કાયપ્પસાદો, ચક્ખુપસાદોતિ એવં ચુદ્દસસમ્ભારો મંસપિણ્ડો.

કસિણાલોકં વડ્ઢેત્વા તત્થ રૂપદસ્સનતો ‘‘દિબ્બચક્ખુ આલોકનિસ્સિતં ઞાણ’’ન્તિ વુત્તં. દિબ્બચક્ખુપઞ્ઞાવિનિમુત્તા એવ લોકિયપઞ્ઞા પઞ્ઞાચક્ખૂતિ અયમત્થો અવુત્તસિદ્ધો દિબ્બચક્ખુસ્સ વિસું ગહિતત્તાતિ વુત્તં ‘‘પઞ્ઞાચક્ખુ લોકિયલોકુત્તરપઞ્ઞા’’તિ.

અધિકં વિસિટ્ઠં સીલન્તિ અધિસીલં. સિક્ખિતબ્બતોતિ આસેવિતબ્બતો. અધિસીલં નામ અનવસેસકાયિકવાચસિકસંવરભાવતો, મગ્ગસીલસ્સ પદટ્ઠાનભાવતો ચ. અધિચિત્તં મગ્ગસમાધિસ્સ અધિટ્ઠાનભાવતો. અધિપઞ્ઞા મગ્ગપઞ્ઞાય અધિટ્ઠાનભાવતો. ઇદાનિ નેસં અધિસીલાદિભાવં કારણેન પટિપાદેતું ‘‘અનુપ્પન્નેપિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અનુપ્પન્નેતિ અપ્પવત્તે. અધિસીલમેવ નિબ્બાનાધિગમસ્સ પચ્ચયભાવતો. સમાપન્નાતિ એત્થ ‘‘નિબ્બાનં પત્થયન્તેના’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં.

‘‘કલ્યાણકારી કલ્યાણં, પાપકારી ચ પાપકં;

અનુભોતિ દ્વયમ્પેતું, અનુબન્ધઞ્હિ કારક’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૨૫૬);

એવં અતીતે, અનાગતે ચ વટ્ટમૂલકદુક્ખસલ્લક્ખણવસેન સંવેગવત્થુતાય વિમુત્તિઆકઙ્ખાય પચ્ચયભૂતા કમ્મસ્સકતાપઞ્ઞા અધિપઞ્ઞા’’તિ વદન્તિ. લોકિયસીલાદીનં અધિસીલાદિભાવો પરિયાયેનાતિ નિપ્પરિયાયમેવ તં દસ્સેતું ‘‘સબ્બં વા’’તિઆદિ વુત્તં.

પઞ્ચદ્વારિકકાયોતિ પઞ્ચદ્વારેસુ કાયો ફસ્સાદિધમ્મસમૂહો. કાયો ચ સો ભાવિતભાવેન ભાવના ચાતિ કાયભાવના નામ. યસ્મા ખીણાસવાનં અગ્ગમગ્ગાધિગમનેન સબ્બસંકિલેસા પહીનાતિ પહીનકાલતો પટ્ઠાય સબ્બસો આસેવનાભાવતો નત્થિ તેસં ભાવિનિયાપિ ચક્ખુસોતવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા, પગેવ કાળકા, તસ્મા પઞ્ચદ્વારિકકાયો સુભાવિતો એવ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘ખીણાસવસ્સ હિ…પે… સુભાવિતો હોતી’’તિ. ન અઞ્ઞેસં વિય દુબ્બલા દુબ્બલભાવકરાનં કિલેસાનં સબ્બસો પહીનત્તા.

વિપસ્સના દસ્સનાનુત્તરિયં અનિચ્ચાનુપસ્સનાદિવસેન સઙ્ખારાનં સમ્મદેવ દસ્સનતો. મગ્ગો પટિપદાનુત્તરિયં તદુત્તરિપટિપદાય અભાવતો. ફલં વિમુત્તાનુત્તરિયં અકુપ્પભાવતો. ફલં વા દસ્સનાનુત્તરિયં દિવસમ્પિ નિબ્બાનં પચ્ચક્ખતો દિસ્વા પવત્તનતો. નિબ્બાનં વિમુત્તાનુત્તરિયં સબ્બસઙ્ખતવિનિસ્સટત્તા. દસ્સન-સદ્દં કમ્મસાધનં ગહેત્વા નિબ્બાનસ્સ દસ્સનાનુત્તરિયતા વુત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘તતો ઉત્તરઞ્હિ દટ્ઠબ્બં નામ નત્થી’’તિ આહ. નત્થિ ઇતો ઉત્તરન્તિ અનુત્તરં, અનુત્તરમેવ અનુત્તરિયન્તિ આહ ‘‘ઉત્તમં જેટ્ઠક’’ન્તિ.

સેસોતિ વુત્તાવસેસો પઞ્ચકનયેન, ચતુક્કનયેન ચ તિવિધો સમાધિ, ઇમિના એવ ચ સમાધિત્તયાપદેસેન સુત્તન્તેસુપિ પઞ્ચકનયો આગતો એવાતિ વેદિતબ્બં. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં પરમત્થમઞ્જૂસાયં વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાયં (વિસુદ્ધિ. ટી. ૧.૩૮) વુત્તમેવ, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

આગચ્છતિ નામં એતસ્માતિ આગમનં, તતો આગમનતો.સગુણતોતિ સરસતો. આરમ્મણતોતિ આરમ્મણધમ્મતો. અનત્તતો અભિનિવિસિત્વાતિ ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનત્તા’’તિ વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા. અનત્તતો દિસ્વાતિ પઠમં સઙ્ખારાનં ‘‘અનત્તા’’તિ અનત્તલક્ખણં પટિવિજ્ઝિત્વા. અનત્તતો વુટ્ઠાતીતિ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાય અનત્તાકારતો પવત્તાય મગ્ગવુટ્ઠાનં પાપુણાતિ. અસુઞ્ઞતત્તકારકાનં કિલેસાનં અભાવાતિ અત્તાભિનિવેસપચ્ચયાનં દિટ્ઠેકટ્ઠાનં કિલેસાનં વિક્ખમ્ભનતો વિપસ્સના સુઞ્ઞતા નામ અત્તસુઞ્ઞતાય યાથાવતો ગહણતો. નનુ એવં વિપસ્સનાય સગુણતો સુઞ્ઞતા, ન આગમનતોતિ નિપ્પરિયાયતો નત્થીતિ? સચ્ચમેતં નામલાભે, ન પન નામદાનેતિ નાયં દોસો. અથ વા સુત્તન્તકથા નામ પરિયાયકથા, ન અભિધમ્મકથા વિય નિપ્પરિયાયાતિ ભિય્યોપિ ન કોચિ દોસો.

યસ્મા સગુણતો, આરમ્મણતો ચ નામલાભે સઙ્કરો હોતિ એકસ્સેવ નામન્તરલાભસમ્ભવતો. આગમનતો પન નામલાભે સઙ્કરો નત્થિ નામન્તરલાભાભાવતો, અસમ્ભવતો ચ, તસ્મા ‘‘અપરો’’તિઆદિ વુત્તં. નિમિત્તકારકકિલેસાભાવાતિ નિચ્ચનિમિત્તાદિગ્ગાહકપચ્ચયાનં કિલેસાનં વિક્ખમ્ભનતો. કામઞ્ચાયં વિપસ્સના નિચ્ચનિમિત્તાદિં ઉગ્ઘાટેન્તી પવત્તતિ, સઙ્ખારનિમિત્તસ્સ પન અવિસ્સજ્જનતો ન નિપ્પરિયાયતો અનિમિત્તનામં લભતીતિ. પરિયાયેન પનેતં વુત્તં. તથા હિ નિપ્પરિયાયદેસનત્તા અભિધમ્મે મગ્ગસ્સ અનિમિત્તનામં ઉદ્ધટં. સુત્તે ચ –

‘‘અનિમિત્તઞ્ચ ભાવેહિ, માનાનુસયમુજ્જહ;

તતો માનાભિસમયા, ઉપસન્તો ચરિસ્સસી’’તિ. (સુ. નિ. ૩૪૪; સં. નિ. ૧.૨૧૨);