વેદનાનુપસ્સનાવણ્ણના

૩૮૦. સુખં વેદનન્તિ એત્થ સુખયતીતિ સુખા. સમ્પયુત્તધમ્મે, કાયઞ્ચ લદ્ધસ્સાદે કરોતીતિ અત્થો. સુટ્ઠુ વા ખાદતિ, ખનતિ વા કાયિકં, ચેતસિકઞ્ચાબાધન્તિ સુખા. ‘‘સુકરં ઓકાસદાનં એતિસ્સાતિ સુખા’’તિ અપરે. વેદયતિ આરમ્મણરસં અનુભવતીતિ વેદના. વેદયમાનોતિ અનુભવમાનો. ‘‘કામ’’ન્તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં ઇરિયાપથપબ્બે વુત્તનયમેવ. સમ્પજાનસ્સ વેદિયનં સમ્પજાનવેદિયનં.

વત્થુઆરમ્મણાતિ રૂપાદિઆરમ્મણા. રૂપાદિઆરમ્મણઞ્હેત્થ વેદનાય પવત્તિટ્ઠાનતાય ‘‘વત્થૂ’’તિ અધિપ્પેતં. અસ્સાતિ ભવેય્ય. ધમ્મવિનિમુત્તસ્સ કત્તુ અભાવતો ધમ્મસ્સેવ કત્તુભાવં દસ્સેન્તો ‘‘વેદનાવ વેદયતી’’તિ આહ. ‘‘વોહારમત્તં હોતી’’તિ એતેન ‘‘સુખં વેદનં વેદયમાનો સુખં વેદનં વેદયામી’’તિ ઇદં વોહારમત્તન્તિ દસ્સેતિ.

નિત્થુનન્તોતિ બલવતો વેદનાવેગસ્સ નિરોધને આદીનવં દિસ્વા તસ્સ અવસરદાનવસેન નિત્થુનન્તો. વેગસન્ધારણે હિ અતિમહન્તં દુક્ખં ઉપ્પજ્જતીતિ અઞ્ઞમ્પિ વિકારં ઉપ્પાદેય્ય, તેન થેરો અપરાપરં પરિવત્તતિ. વીરિયસમથં યોજેત્વાતિ અધિવાસનવીરિયસ્સ અધિમત્તત્તા તસ્સ હાપનવસેન સમાધિના સમરસતાપાદનેન વીરિયસમથં યોજેત્વા. સહ પટિસમ્ભિદાહીતિ લોકુત્તરપટિસમ્ભિદાહિ સહ. અરિયમગ્ગક્ખણે હિ પટિસમ્ભિદાનં અસમ્મોહવસેન અધિગમો, અત્થપટિસમ્ભિદાય પન આરમ્મણકરણવસેનપિ. લોકિયાનમ્પિ વા સતિ ઉપ્પત્તિકાલે તત્થ સમત્થતં સન્ધાયાહ ‘‘સહ પટિસમ્ભિદાહી’’તિ. સમસીસીતિ વારસમસીસી હુત્વા, પચ્ચવેક્ખણવારસ્સ અનન્તરવારે પરિનિબ્બાયીતિ અત્થો.

યથા ચ સુખં, એવં દુક્ખન્તિ યથા ‘‘સુખં કો વેદયતી’’તિઆદિના સમ્પજાનવેદિયનં સન્ધાય વુત્તં, એવં દુક્ખમ્પિ. તત્થ દુક્ખયતીતિ દુક્ખા, સમ્પયુત્તધમ્મે, કાયઞ્ચ પીળેતિ વિબાધતીતિ અત્થો. દુટ્ઠું વા ખાદતિ, ખનતિ કાયિકં, ચેતસિકઞ્ચ સાતન્તિ દુક્ખા. ‘‘દુક્કરં ઓકાસદાનં એતિસ્સાતિ દુક્ખા’’તિ અપરે. અરૂપકમ્મટ્ઠાનન્તિ અરૂપપરિગ્ગહં, અરૂપધમ્મમુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસનન્તિ અત્થો. ન પાકટં હોતિ ફસ્સસ્સ, ચિત્તસ્સ ચ અવિભૂતાકારત્તા. તેનાહ ‘‘અન્ધકારં વિય ખાયતી’’તિ. ‘‘ન પાકટં હોતી’’તિ ચ ઇદં તાદિસે પુગ્ગલે સન્ધાય વુત્તં, તેસં આદિતો વેદનાવ વિભૂતતરા હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. એવઞ્હિ યં વુત્તં સક્કપઞ્હવણ્ણના દીસુ ‘‘ફસ્સો પાકટો હોતિ, વિઞ્ઞાણં પાકટં હોતી’’તિ, (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૫૯) તં અવિરોધિતં હોતિ. વેદનાવસેન કથિયમાનં કમ્મટ્ઠાનં પાકટં હોતીતિ યોજના. ‘‘વેદનાનં ઉપ્પત્તિપાકટતાયા’’તિ ચ ઇદં સુખદુક્ખવેદનાનં વસેન વુત્તં. તાસઞ્હિ પવત્તિ ઓળારિકા, ન ઇતરાય. તદુભયગ્ગહણમુખેન વા ગહેતબ્બત્તા ઇતરાયપિ પવત્તિ વિઞ્ઞૂનં પાકટા એવાતિ ‘‘વેદનાન’’ન્તિ અવિસેસગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં. સક્કપઞ્હે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો, તસ્મા તત્થ વત્તબ્બો અત્થવિસેસો તત્થ લીનત્થપ્પકાસનિયં વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બો.

પુબ્બે ‘‘વત્થું આરમ્મણં કત્વા વેદનાવ વેદયતી’’તિ વેદનાય આરમ્મણાધીનવુત્તિતાય ચ અનત્તતાય ચ પજાનનં વુત્તં, ઇદાનિ તસ્સા અનિચ્ચતાદિપજાનનં દસ્સેન્તો ‘‘અયં અપરોપિ પજાનનપરિયાયો’’તિ આહ. યથા એકસ્મિં ખણે ચિત્તદ્વયસ્સ અસમ્ભવો એકજ્ઝં અનેકન્તપચ્ચયાભાવતો, એવં વેદનાદ્વયસ્સ વિસિટ્ઠારમ્મણવુત્તિતો ચાતિ આહ ‘‘સુખવેદનાક્ખણે દુક્ખાય વેદનાય અભાવતો’’તિ. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં તદા ઉપેક્ખાવેદનાયપિ અભાવતો, તેન સુખવેદનાક્ખણે ભૂતપુબ્બાનં ઇતરવેદનાનં હુત્વાઅભાવપજાનનેન સુખવેદનાયપિ હુત્વા અભાવો ઞાતો એવ હોતીતિ તસ્સા પાકટભાવમેવ દસ્સેન્તો ‘‘ઇમિસ્સા ચ સુખાય વેદનાય ઇતો પઠમંઅભાવતો’’તિ આહ, એતેનેવ ચ તાસમ્પિ વેદનાનં પાકટભાવો દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘વેદના નામ અનિચ્ચા અધુવા વિપરિણામધમ્મા’’તિ. અનિચ્ચગ્ગહણેન હિ વેદનાનં વિદ્ધંસનભાવો દસ્સિતો વિદ્ધસ્તે અનિચ્ચતાય સુવિઞ્ઞેય્યત્તા. અધુવગ્ગહણેન પાકટભાવો તસ્સ અસદાભાવિતાદિભાવનતો. વિપરિણામગ્ગહણેન દુક્ખભાવો તસ્સ અઞ્ઞથત્તદીપનતો, તેન સુખાપિ વેદના દુક્ખા, પગેવ ઇતરાતિ તિસ્સન્નમ્પિ વેદનાનં દુક્ખતા દસ્સિતા હોતિ. ઇતિ ‘‘યદનિચ્ચં દુક્ખં, તં એકન્તતો અનત્તા’’તિ તીસુપિ વેદનાસુ લક્ખણત્તયપજાનના જોતિતાતિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતી’’તિ.

ઇદાનિ તમત્થં સુત્તેન (મ. નિ. ૨.૨૦૫) સાધેતું ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ નેવ તસ્મિં સમયે દુક્ખં વેદનં વેદેતીતિ તસ્મિં સુખવેદનાસમઙ્ગિસમયે નેવ દુક્ખં વેદનં વેદેતિ નિરુદ્ધત્તા, અનુપ્પન્નત્તા ચ યથાક્કમં અતીતાનાગતાનં. પચ્ચુપ્પન્નાય પન અસમ્ભવો વુત્તો એવ. સકિચ્ચક્ખણમત્તાવટ્ઠાનતો અનિચ્ચા. સમેચ્ચ સમ્ભુય્ય પચ્ચયેહિ કતત્તા સઙ્ખતા. વત્થારમ્મણાદિપચ્ચયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નત્તા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. ખયવયપલુજ્જનનિરુજ્ઝનપકતિતાય ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્માતિ દટ્ઠબ્બા.

કિલેસેહિ આમસિતબ્બતો આમિસં નામ, પઞ્ચ કામગુણા, આરમ્મણકરણવસેન સહ આમિસેહીતિ સામિસં. તેનાહ ‘‘પઞ્ચકામગુણામિસનિસ્સિતા’’તિ.

ઇતો પરન્તિ ‘‘અત્થિ વેદના’’તિ એવમાદિ પાળિં સન્ધાયાહ ‘‘કાયાનુપસ્સનાયં વુત્તનયમેવા’’તિ.

વેદનાનુપસ્સનાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચિત્તાનુપસ્સનાવણ્ણના

૩૮૧. સમ્પયોગવસેન પવત્તમાનેન સહ રાગેનાતિ સરાગં. તેનાહ ‘‘લોભસહગત’’ન્તિ. વીતરાગન્તિ એત્થ કામં સરાગપદપટિયોગિના વીતરાગપદેન ભવિતબ્બં, સમ્મસનચારસ્સ પન અધિપ્પેતત્તા તેભૂમકસ્સેવ ગહણન્તિ ‘‘લોકિયકુસલાબ્યાકત’’ન્તિ વત્વા ‘‘ઇદં પના’’તિઆદિના તમેવ અધિપ્પાયં વિવરતિ. સેસાનિ દ્વે દોસમૂલાનિ, દ્વે મોહમૂલાનીતિ ચત્તારિ અકુસલચિત્તાનિ. તેસઞ્હિ રાગેન સમ્પયોગાભાવતો નત્થેવ સરાગતા, તંનિમિત્તકતાય પન સિયા તંસહિતકાલે સોતિ નત્થેવ વીતરાગતાપીતિ દુક્ખવિનિમુત્તતા એવેત્થ લબ્ભતીતિ આહ ‘‘નેવ પુરિમપદં ન પચ્છિમપદં ભજન્તી’’તિ. યદિ એવં પદેસિકં પજાનનં આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, દુકન્તરપરિયાપન્નત્તા તેસં. યે પન ‘‘પટિપક્ખભાવે અગય્હમાને સમ્પયોગાભાવો એવેત્થ પમાણં એકચ્ચઅબ્યાકતાનં વિયા’’તિ ઇચ્છન્તિ, તેસં મતેન સેસાકુસલચિત્તાનમ્પિ દુતિયપદસઙ્ગહો વેદિતબ્બો. દુતિયદુકેપિ વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અકુસલમૂલેસુ સહ મોહેનેવ વત્તતીતિ સમોહન્તિ આહ ‘‘વિચિકિચ્છાસહગતઞ્ચેવ ઉદ્ધચ્ચસહગતઞ્ચા’’તિ. યસ્મા ચેત્થ ‘‘સહેવ મોહેનાતિ સમોહ’’ન્તિ પુરિમપદાવધારણમ્પિ લબ્ભતિયેવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. યથા પન અતિમૂળ્હતાય પાટિપુગ્ગલિકનયેન સવિસેસમોહવન્તતાય ‘‘મોમૂહચિત્ત’’ન્તિ વત્તબ્બતો વિચિકિચ્છાઉદ્ધચ્ચસહગતદ્વયં વિસેસતો ‘‘સમોહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ન તથા સેસાકુસલચિત્તાનીતિ ‘‘વટ્ટન્તિયેવા’’તિ સાસઙ્કં વદતિ. સમ્પયોગવસેન થિનમિદ્ધેન અનુપતિતં અનુગતન્તિ થિનમિદ્ધાનુપતિતં, પઞ્ચવિધંસસઙ્ખારિકાકુસલચિત્તં સઙ્કુચિતચિત્તં, સઙ્કુચિતચિત્તં નામ આરમ્મણે સઙ્કોચનવસેન પવત્તનતો. પચ્ચયવિસેસવસેન થામજાતેન ઉદ્ધચ્ચેન સહગતં સંસટ્ઠન્તિ ઉદ્ધચ્ચસહગતં, અઞ્ઞથા સબ્બમ્પિ અકુસલચિત્તં ઉદ્ધચ્ચસહગતમેવાતિ. પસટચિત્તં નામ આરમ્મણે સવિસેસં વિક્ખેપવસેન વિસટભાવેન પવત્તનતો.

કિલેસવિક્ખમ્ભનસમત્થતાય વિપુલફલતાય ચ દીઘસન્તાનતાય ચ મહન્તભાવં ગતં, મહન્તેહિ વા ઉળારચ્છન્દાદીહિ ગતં પટિપન્નન્તિ મહગ્ગતં, તં પન રૂપારૂપભૂમિગતં તતો મહન્તસ્સ લોકે અભાવતો. તેનાહ ‘‘રૂપારૂપાવચર’’ન્તિ. તસ્સ ચેત્થ પટિયોગી પરિત્તં એવાતિ આહ ‘‘અમહગ્ગતન્તિ કામાવચર’’ન્તિ. અત્તાનં ઉત્તરિતું સમત્થેહિ સહ ઉત્તરેહીતિ સઉત્તરં. તપ્પટિપક્ખેન અનુત્તરં. તદુભયં ઉપાદાયુપાદાય વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘સઉત્તરન્તિ કામાવચરન્તિઆદિ. પટિપક્ખવિક્ખમ્ભનસમત્થેન સમાધિના સમ્મદેવ આહિતં સમાહિતં. તેનાહ ‘‘યસ્સા’’તિઆદિ. યસ્સાતિ યસ્સ ચિત્તસ્સ. યથાવુત્તેન સમાધિના ન સમાહિતન્તિ અસમાહિતં. તેનાહ ‘‘ઉભયસમાધિરહિત’’ન્તિ. તદઙ્ગવિમુત્તિયા વિમુત્તં, કામાવચરકુસલચિત્તં, વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિયા વિમુત્તં, મહગ્ગતચિત્તન્તિ તદુભયં સન્ધાયાહ ‘‘તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનવિમુત્તીહિ વિમુત્ત’’ન્તિ. યત્થ તદુભયવિમુત્તિ નત્થિ, તં ઉભયવિમુત્તિરહિતન્તિ ગય્હમાને લોકુત્તરચિત્તેપિ સિયાસઙ્કાતિ તં નિવત્તનત્થં ‘‘સમુચ્છેદ…પે… ઓકાસોવ નત્થી’’તિ આહ. ઓકાસભાવો ચ સમ્મસનચારસ્સ અધિપ્પેતત્તા વેદિતબ્બો. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવ.

ચિત્તાનુપસ્સનાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.