ધમ્માનુપસ્સના

નીવરણપબ્બવણ્ણના

૩૮૨. પહાતબ્બાદિધમ્મવિભાગદસ્સનવસેન પઞ્ચધા ધમ્માનુપસ્સના નિદ્દિટ્ઠાતિ અયમત્થો પાળિતો એવ વિઞ્ઞાયતીતિ તમત્થં ઉલ્લિઙ્ગેન્તો ‘‘પઞ્ચવિધેન ધમ્માનુપસ્સનં કથેતુ’’ન્તિ આહ. યદિ એવં કસ્મા નીવરણાદિવસેનેવ નિદ્દિટ્ઠન્તિ? વિનેય્યજ્ઝાસયતો. યેસઞ્હિ વેનેય્યાનં પહાતબ્બધમ્મેસુ પઠમં નીવરણાનિ વિભાગેન વત્તબ્બાનિ, તેસં વસેનેત્થ ભગવતા પઠમં નીવરણેસુ ધમ્માનુપસ્સના કથિતા. તથા હિ કાયાનુપસ્સનાપિ સમથપુબ્બઙ્ગમા દેસિતા, તતો પરિઞ્ઞેય્યેસુ ખન્ધેસુ, આયતનેસુ ચ ભાવેતબ્બેસુ બોજ્ઝઙ્ગેસુ, પરિઞ્ઞેય્યાદિવિભાગેસુ સચ્ચેસુ ચ ઉત્તરા દેસના, તસ્મા ચેત્થ સમથભાવનાપિ યાવદેવ વિપસ્સનત્થા ઇચ્છિતા. વિપસ્સનાપધાના, વિપસ્સનાબહુલા ચ સતિપટ્ઠાનદેસનાતિ તસ્સા વિપસ્સનાભિનિવેસવિભાગેન દેસિતભાવં વિભાવેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ખન્ધાયતનદુક્ખસચ્ચવસેન મિસ્સકપરિગ્ગહકથનં દટ્ઠબ્બં. સઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધપરિગ્ગહમ્પીતિ પિ-સદ્દેન સકલપઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધપરિગ્ગહં સમ્પિણ્ડેતિ ઇતરેસં તદન્તોગધત્તા.

‘‘કણ્હસુક્કધમ્માનં યુગનન્ધતા નત્થી’’તિ પજાનનકાલે અભાવા ‘‘અભિણ્હસમુદાચારવસેના’’તિ વુત્તં. સંવિજ્જમાનન્તિ અત્તનો સન્તાને ઉપલબ્ભમાનં. યથાતિ યેનાકારેન, સો પન ‘‘કામચ્છન્દસ્સ ઉપ્પાદો હોતી’’તિ વુત્તત્તા કામચ્છન્દસ્સ કારણાકારોવ, અત્થતો કારણમેવાતિ આહ ‘‘યેન કારણેના’’તિ. ચ-સદ્દો વક્ખમાનત્થસમુચ્ચયત્થો.

તત્થાતિ ‘‘યથા ચા’’તિઆદિના વુત્તપદે. સુભમ્પીતિ કામચ્છન્દોપિ. સો હિ અત્તનો ગહણાકારેન ‘‘સુભ’’ન્તિ વુત્તો, તેનાકારેન પવત્તનકસ્સ અઞ્ઞસ્સ કામચ્છન્દસ્સ નિમિત્તત્તા ‘‘નિમિત્ત’’ન્તિ ચ. ઇટ્ઠં, ઇટ્ઠાકારેન વા ગય્હમાનં રૂપાદિ સુભારમ્મણં. આકઙ્ખિતસ્સ હિતસુખસ્સ પત્તિયા અનુપાયભૂતો મનસિકારો અનુપાયમનસિકારો. તન્તિ અયોનિસોમનસિકારં. તત્થાતિ તસ્મિં સભાગહેતુભૂતે, આરમ્મણભૂતે ચ દુવિધે સુભનિમિત્તે. આહારોતિ પચ્ચયો અત્તનો ફલં આહરતીતિ કત્વા.

અસુભન્તિ અસુભજ્ઝાનં ઉત્તરપદલોપેન, તં પન દસસુ અવિઞ્ઞાણકઅસુભેસુ ચ કેસાદીસુ સવિઞ્ઞાણકઅસુભેસુ ચ પવત્તં દટ્ઠબ્બં. કેસાદીસુ હિ સઞ્ઞા ‘‘અસુભસઞ્ઞા’’તિ ગિરિમાનન્દસુત્તે (અ. નિ. ૧૦.૬૦) વુત્તા. એત્થ ચ ચતુબ્બિધસ્સ અયોનિસોમનસિકારસ્સ, યોનિસોમનસિકારસ્સ ચ ગહણં નિરવસેસદસ્સનત્થં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં, તેસુ પન અસુભેસુ ‘‘સુભ’’ન્તિ, ‘‘અસુભ’’ન્તિ ચ મનસિકારો ઇધાધિપ્પેતો, તદનુકૂલત્તા પન ઇતરે પીતિ.

એકાદસસુ અસુભેસુ પટિક્કૂલાકારસ્સ ઉગ્ગણ્હનં, યથા વા તત્થ ઉગ્ગહનિમિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તથા પટિપત્તિ અસુભનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહો. ઉપચારપ્પનાવહાય અસુભભાવનાય અનુયુઞ્જના અસુભભાવનાનુયોગો. ‘‘ભોજને મત્તઞ્ઞુનો મિતાહારસ્સ થિનમિદ્ધાભિભવાભાવા ઓતારં અલભમાનો કામચ્છન્દો પહીયતી’’તિ વદન્તિ, અયમેવ ચ અત્થો નિદ્દેસેપિ વુચ્ચતિ. યો પન ભોજનસ્સ પટિક્કૂલતં, તબ્બિપરિણામસ્સ તદાધારસ્સ તસ્સ ચ ઉપનિસ્સયભૂતસ્સ અતિવિય જેગુચ્છતં, કાયસ્સ ચ આહારટ્ઠિતિકત્તં સમ્મદેવ જાનાતિ, સો સબ્બસો ભોજને પમાણસ્સ જાનનેન ભોજનેમત્તઞ્ઞૂ નામ. તાદિસસ્સ હિ કામચ્છન્દો પહીયતેવ.

અસુભકમ્મિકતિસ્સત્થેરો દન્તટ્ઠિદસ્સાવી. પહીનસ્સાતિ વિક્ખમ્ભનવસેન પહીનસ્સ. ઇતો પરેસુપિ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ એસેવ નયો. અભિધમ્મપરિયાયેન (ધ. સ. ૧૧૫૯, ૧૫૦૩) સબ્બોપિ લોભો કામચ્છન્દનીવરણન્તિ આહ ‘‘અરહત્તમગ્ગેના’’તિ.

પટિઘમ્પિ પુરિમુપ્પન્નં પટિઘનિમિત્તં પરતો ઉપ્પજ્જનકસ્સ પટિઘસ્સ કારણન્તિ કત્વા.

મેજ્જતિ સિનિય્હતીતિ મિત્તો, હિતેસી પુગ્ગલો, તસ્મિં મિત્તે ભવા, મિત્તસ્સ વા એસાતિ મેત્તા, હિતેસિતા, તસ્સા મેત્તાય. અપ્પનાપિ ઉપચારોપિ વટ્ટતિ સાધારણવચનભાવતો. ‘‘ચેતોવિમુત્તી’’તિ વુત્તે અપ્પનાવ વટ્ટતિ અપ્પનં અપ્પત્તાય પટિપક્ખતો સુટ્ઠુ મુચ્ચનસ્સ અભાવતો. તન્તિ યોનિસોમનસિકારં. તત્થાતિ મેત્તાય. બહુલં પવત્તયતોતિ બહુલીકારવતો.

સત્તેસુ મેત્તાયનસ્સ હિતૂપસંહારસ્સ ઉપ્પાદનં પવત્તનં મેત્તાનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહો, પઠમુપ્પન્નો મેત્તામનસિકારો પરતો ઉપ્પજ્જનકસ્સ કારણભાવતો મેત્તામનસિકારોવ મેત્તાનિમિત્તં. કમ્મમેવ સકં એતેસન્તિ કમ્મસ્સકા, સત્તા, તબ્ભાવો કમ્મસ્સકતા, કમ્મદાયાદતા. દોસમેત્તાસુ યાથાવતો આદીનવાનિસંસાનં પટિસઙ્ખાનં વીમંસા ઇધ પટિસઙ્ખાનં. મેત્તાવિહારિકલ્યાણમિત્તવન્તતા ઇધ કલ્યાણમિત્તતા. ઓદિસ્સકઅનોદિસ્સકદિસાફરણાનન્તિ (ઓધિસકઅનોધિસકદિસાફરણાનં મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૧૫) અત્તઅતિપિયસહાયમજ્ઝત્તવેરિવસેન ઓદિસ્સકતા, સીમાસમ્ભેદે કતે અનોદિસ્સકતા. એકાદિદિસાફરણવસેન દિસાફરણતા મેત્તાય ઉગ્ગહણે વેદિતબ્બા. વિહારરચ્છાગામાદિવસેન વા ઓદિસ્સકદિસાફરણં. વિહારાદિઉદ્દેસરહિતં પુરત્થિમાદિદિસાવસેન અનોદિસ્સકદિસાફરણન્તિ એવં દ્વિધા ઉગ્ગહણં સન્ધાય ‘‘ઓદિસ્સકઅનોદિસ્સકદિસાફરણાન’’ન્તિ વુત્તં. ઉગ્ગહોતિ ચ યાવ ઉપચારા દટ્ઠબ્બો. ઉગ્ગહિતાય આસેવના ભાવના. તત્થ સબ્બે સત્તા, પાણા, ભૂતા, પુગ્ગલા, અત્તભાવપરિયાપન્નાતિ એતેસં વસેન પઞ્ચવિધા, એકેકસ્મિં અવેરા હોન્તુ, અબ્યાપજ્ઝા, અનીઘા, સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂતિ ચતુધા પવત્તિતો વીસતિવિધા અનોદિસ્સકફરણા મેત્તા. સબ્બા ઇત્થિયો, પુરિસા, અરિયા, અનરિયા, દેવા, મનુસ્સા, વિનિપાતિકાતિ સત્તોધિકરણવસેન પવત્તા સત્તવિધા, અટ્ઠવીસતિ વિધા વા, દસહિ દિસાહિ દિસોધિકરણવસેન પવત્તા દસવિધા, એકેકાય વા દિસાય સત્તાદિઇત્થાદિઅવેરાદિભેદેન અસીતાધિકચતુસતપ્પભેદા ચ ઓધિસો ફરણા વેદિતબ્બા.

યેન અયોનિસોમનસિકારેન અરતિઆદિકાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, સો અરતિઆદીસુ અયોનિસોમનસિકારો. તેન નિપ્ફાદેતબ્બે હિ ઇદં ભુમ્મં. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ. ઉક્કણ્ઠિતા પન્તસેનાસનેસુ, અધિકુસલધમ્મેસુ ચ ઉપ્પજ્જનભાવરિઞ્ચના. કાયવિનમનાતિ કરજકાયસ્સ વિરૂપેનાકારેન નમના. લીનાકારોતિ સઙ્કોચાપત્તિ.

કુસલધમ્મપટિપત્તિયા પટ્ઠપનસભાવતાય, તપ્પટિપક્ખાનં વિસોસનસભાવતાય ચ આરમ્ભધાતુઆદિતો પવત્તવીરિયન્તિ આહ ‘‘પઠમારમ્ભવીરિય’’ન્તિ. યસ્મા પઠમારમ્ભમત્તસ્સ કોસજ્જવિધમનં, થામગમનઞ્ચ નત્થિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘કોસજ્જતો નિક્ખન્તતાય તતો બલવતર’’ન્તિ. યસ્મા પન અપરાપરુપ્પત્તિયા લદ્ધાસેવનં ઉપરૂપરિ વિસેસં આવહન્તં અતિવિય થામગતમેવ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પરં પરં ઠાનં અક્કમનતો તતોપિ બલવતર’’ન્તિ.

અતિભોજને નિમિત્તગ્ગાહોતિ અતિભોજને થિનમિદ્ધસ્સ નિમિત્તગ્ગાહો, એત્તકે ભુત્તે તં ભોજનં થિનમિદ્ધસ્સ કારણં હોતિ, એત્તકે ન હોતીતિ થિનમિદ્ધસ્સ કારણાકારણગાહો હોતીતિ અત્થો. બ્યતિરેકવસેન ચેતં વુત્તં, તસ્મા ‘‘એત્તકે ભુત્તે તં ભોજનં થિનમિદ્ધસ્સ કારણં ન હોતી’’તિ ભોજને મત્તઞ્ઞુતા ચ અત્થતો દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘ચતુપઞ્ચ…પે… ન હોતી’’તિ. દિવા સૂરિયાલોકન્તિ દિવા ગહિતનિમિત્તં સૂરિયાલોકં રત્તિયં મનસિ કરોન્તસ્સાપીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ધુતઙ્ગાનં વીરિયનિસ્સિતત્તા વુત્તં ‘‘ધુતઙ્ગનિસ્સિતસપ્પાયકથાયપી’’તિ.

કુક્કુચ્ચમ્પિ કતાકતાનુસોચનવસેન પવત્તમાનં ચેતસો અવૂપસમાવહતાય ઉદ્ધચ્ચેન સમાનલક્ખણમેવાતિ ‘‘અવૂપસમો નામ અવૂપસન્તાકારો, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચમેવેતં અત્થતો’’તિ વુત્તં.

બહુસ્સુતસ્સ ગન્થતો, અત્થતો ચ સુત્તાદીનિ વિચારેન્તસ્સ તબ્બહુલવિહારિનો અત્થવેદાદિપટિલાભસબ્ભાવતો વિક્ખેપો ન હોતીતિ, યથાવિધિપટિપત્તિયા, યથાનુરૂપપતિકારપ્પવત્તિયા ચ કતાકતાનુસોચનઞ્ચ ન હોતીતિ ‘‘બાહુસચ્ચેનપિ…પે… ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીયતી’’તિ આહ. યદગ્ગેન બાહુસચ્ચેન ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીયતિ, તદગ્ગેન પરિપુચ્છકતાવિનયપકતઞ્ઞુતાહિપિ તં પહીયતીતિ દટ્ઠબ્બં. વુદ્ધસેવિતા ચ વુદ્ધસીલિતં આવહતીતિ ચેતોવૂપસમકરત્તા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપ્પહાનકારી વુત્તા. વુદ્ધત્તં પન અનપેક્ખિત્વા કુક્કુચ્ચવિનોદકા વિનયધરા કલ્યાણમિત્તા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. વિક્ખેપો ચ પબ્બજિતાનં યેભુય્યેન કુક્કુચ્ચહેતુકો હોતીતિ ‘‘કપ્પિયાકપ્પિયપરિપુચ્છાબહુલસ્સા’’તિઆદિના વિનયનયેનેવ પરિપુચ્છકતાદયો નિદ્દિટ્ઠા. પહીને ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચેતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. કુક્કુચ્ચસ્સ દોમનસ્સસહગતત્તા અનાગામિમગ્ગેન આયતિં અનુપ્પાદો વુત્તો.

તિટ્ઠતિ પવત્તતિ એત્થાતિ ઠાનીયા વિચિકિચ્છાય ઠાનીયા વિચિકિચ્છાઠાનીયા, વિચિકિચ્છાય કારણભૂતા ધમ્મા, તિટ્ઠતીતિ વા ઠાનીયા, વિચિકિચ્છા ઠાનીયા એતિસ્સાતિ વિચિકિચ્છાઠાનીયા, અત્થતો વિચિકિચ્છા એવ. સા હિ પુરિમુપ્પન્ના પરતો ઉપ્પજ્જનકવિચિકિચ્છાય સભાગહેતુતાય અસાધારણં કારણં.

કુસલાકુસલાતિ કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન કુસલા, તપ્પટિપક્ખતો અકુસલા. યે અકુસલા, તે સાવજ્જા, અસેવિતબ્બા, હીના ચ. યે કુસલા, તે અનવજ્જા, સેવિતબ્બા,પણીતા ચ. કુસલા વા હીનેહિ છન્દાદીહિ આરદ્ધા હીના, પણીતેહિ પણીતા. કણ્હાતિ કાળકા ચિત્તસ્સ અપભસ્સરભાવકરણા. સુક્કાતિ ઓદાતા ચિત્તસ્સ પભસ્સરભાવકરણા. કણ્હાભિજાતિહેતુતો વા કણ્હા. સુક્કાભિજાતિહેતુતો સુક્કા. તે એવ સપ્પટિભાગા. કણ્હા હિ ઉજુવિપચ્ચનીકતાય સુક્કસપ્પટિભાગા, તથા સુક્કાપિ ઇતરેહિ. અથ વા કણ્હસુક્કા ચ સપ્પટિભાગા ચ કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગા. સુખા હિ વેદના દુક્ખાય વેદનાય સપ્પટિભાગા, દુક્ખા ચ વેદના સુખાય વેદનાય સપ્પટિભાગાતિ.

કામં બાહુસચ્ચપરિપુચ્છકતાહિ સબ્બાપિ અટ્ઠવત્થુકા વિચિકિચ્છા પહીયતિ, તથાપિ રતનત્તયવિચિકિચ્છામૂલિકા સેસવિચિકિચ્છાતિ કત્વા આહ ‘‘તીણિ રતનાનિ આરબ્ભા’’તિ. રતનત્તયગુણાવબોધે ‘‘સત્થરિ કઙ્ખતી’’તિઆદિ (ધ. સ. ૧૦૦૮, ૧૧૨૩, ૧૧૬૭, ૧૨૪૧, ૧૨૬૩, ૧૨૭૦; વિભ. ૯૧૫) વિચિકિચ્છાય અસમ્ભવોતિ. વિનયે પકતઞ્ઞુતા ‘‘સિક્ખાય કઙ્ખતી’’તિ વુત્તાય વિચિકિચ્છાય પહાનં કરોતીતિ આહ ‘‘વિનયે ચિણ્ણવસીભાવસ્સાપી’’તિ. ઓકપ્પનિયસદ્ધાસઙ્ખાતઅધિમોક્ખબહુલસ્સાતિ સદ્ધેય્યવત્થુનો અનુપવિસનસદ્ધાસઙ્ખાતઅધિમોક્ખેન અધિમુચ્ચનબહુલસ્સ, અધિમુચ્ચનઞ્ચ અધિમોક્ખુપ્પાદનમેવાતિ દટ્ઠબ્બં, સદ્ધાય વા નિન્નપોણતાઅધિમુત્તિ અધિમોક્ખો.

સમુદયવયાતિ સમુદયવયધમ્મા. સુભનિમિત્તઅસુભનિમિત્તાદીસૂતિ ‘‘સુભનિમિત્તાદીસુ અસુભનિમિત્તાદીસૂ’’તિ આદિ-સદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. તત્થ પઠમેન આદિ-સદ્દેન પટિઘનિમિત્તાદીનં સઙ્ગહો, દુતિયેનમેત્તાચેતોવિમુત્તિઆદીનં. સેસમેત્થ યં વત્તબ્બં, તં વુત્તનયમેવ.

નીવરણપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ખન્ધપબ્બવણ્ણના

૩૮૩. ઉપાદાનેહિ આરમ્મણકરણાદિવસેન ઉપાદાતબ્બા વા ખન્ધા ઉપાદાનક્ખન્ધા.

ઇતિ રૂપન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો ઇદં-સદ્દેન સમાનત્થોતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘ઇદં રૂપ’’ન્તિ. તયિદં સરૂપગ્ગહણભાવતો અનવસેસપરિયાદાનં હોતીતિ આહ ‘‘એત્તકં રૂપં, ન ઇતો પરં રૂપં અત્થી’’તિ. ઇતીતિ વા પકારત્થે નિપાતો, તસ્મા ‘‘ઇતિ રૂપ’’ન્તિ ઇમિના ભૂતુપાદાદિવસેન યત્તકો રૂપસ્સ પભેદો, તેન સદ્ધિં રૂપં અનવસેસતો પરિયાદિયિત્વા દસ્સેતિ. સભાવતોતિ રુપ્પનસભાવતો, ચક્ખાદિવણ્ણાદિસભાવતો ચ. વેદનાદીસુપીતિ એત્થ ‘‘અયં વેદના, એત્તકા વેદના, ન ઇતો પરં વેદના અત્થીતિ સભાવતો વેદનં પજાનાતી’’તિઆદિના, સભાવતોતિ ચ ‘‘અનુભવનસભાવતો, સાતાદિસભાવતો ચા’’તિ એવમાદિના યોજેતબ્બં. સેસં વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ખન્ધપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આયતનપબ્બવણ્ણના

૩૮૪. છસુ અજ્ઝત્તિકબાહિરેસૂતિ ‘‘છસુ અજ્ઝત્તિકેસુ છસુ બાહિરેસૂ’’તિ ‘‘છસૂ’’તિ પદં પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. કસ્મા પનેતાનિ ઉભયાનિ છળેવ વુત્તાનિ? છવિઞ્ઞાણકાયુપ્પત્તિદ્વારારમ્મણવવત્થાનતો. ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિયા પરિયાપન્નસ્સ હિ વિઞ્ઞાણકાયસ્સ ચક્ખાયતનમેવ ઉપ્પત્તિદ્વારં, રૂપાયતનમેવ ચ આરમ્મણં, તથા ઇતરાનિ ઇતરેસં, છટ્ઠસ્સ પન ભવઙ્ગમનસઙ્ખાતો મનાયતનેકદેસો ઉપ્પત્તિદ્વારં, અસાધારણઞ્ચ ધમ્માયતનં આરમ્મણં. ચક્ખતીતિ ચક્ખુ, રૂપં અસ્સાદેતિ, વિભાવેતિ ચાતિ અત્થો. સુણાતીતિ સોતં. ઘાયતીતિ ઘાનં. જીવિતનિમિત્તતાય રસો જીવિતં, તં જીવિતં અવ્હાયતીતિ જિવ્હા. કુચ્છિતાનં સાસવધમ્માનં આયો ઉપ્પત્તિદેસોતિ કાયો. મુનાતિ આરમ્મણં વિજાનાતીતિ મનો. રૂપયતિ વણ્ણવિકારં આપજ્જમાનં હદયઙ્ગતભાવં પકાસેતીતિ રૂપં. સપ્પતિ અત્તનો પચ્ચયેહિ હરીયતિ સોતવિઞ્ઞેય્યભાવં ગમીયતીતિ સદ્દો. ગન્ધયતિ અત્તનો વત્થું સૂચેતીતિ ગન્ધો. રસન્તિ તં સત્તા અસ્સાદેન્તીતિ રસો. ફુસીયતીતિ ફોટ્ઠબ્બં. અત્તનો સભાવં ધારેન્તીતિ ધમ્મા. સબ્બાનિ પન આયાનં તનનાદિઅત્થેન આયતનાનિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૧૦, ૫૧૧, ૫૧૨; વિસુદ્ધિ. ટી. ૨.૫૧૦) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

ચક્ખુઞ્ચ પજાનાતીતિ (દી. નિ. ૨.૩૮૪; મ. નિ. ૧.૧૧૭) એત્થ ચક્ખુ નામ પસાદચક્ખુ, ન સસમ્ભારચક્ખુ, નાપિ દિબ્બચક્ખુઆદિકન્તિ આહ ચક્ખુપસાદન્તિ. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘યં ચક્ખુ ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો’’તિ. (ધ. સ. ૫૯૬) ચ-સદ્દો વક્ખમાનત્થસમુચ્ચયત્થો. યાથાવસરસલક્ખણવસેનાતિ અવિપરીતસ્સ અત્તનો રસસ્સ ચેવ લક્ખણસ્સ ચ વસેન, રૂપેસુ આવિઞ્છનકિચ્ચસ્સ ચેવ રૂપાભિઘાતારહભૂતપસાદલક્ખણસ્સ ચ દટ્ઠુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપસાદલક્ખણસ્સ ચ વસેનાતિ અત્થો. અથ વા યાથાવસરસલક્ખણવસેનાતિ યાથાવસરસવસેન ચેવ લક્ખણવસેન ચ, યાથાવસરસોતિ ચ અવિપરીતસભાવો વેદિતબ્બો. સો હિ રસીયતિ અવિરદ્ધપટિવેધવસેન અસ્સાદીયતિ રમીયતીતિ ‘‘રસો’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા સલક્ખણવસેનાતિ વુત્તં હોતિ. લક્ખણવસેનાતિ અનિચ્ચાદિસામઞ્ઞલક્ખણવસેન.

‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; મ. નિ. ૩.૪૨૧, ૪૨૫, ૪૨૬; સં. નિ. ૨.૪૩, ૪૫; ૨.૪.૬૦) સમુદિતાનિયેવ રૂપાયતનાનિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિહેતુ, ન વિસું વિસુન્તિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ જોતનત્થં ‘‘રૂપે ચા’’તિ પુથુવચનગ્ગહણં, તાય એવ ચ દેસનાગતિયા કામં ઇધાપિ ‘‘રૂપે ચ પજાનાતી’’તિ વુત્તં, રૂપભાવસામઞ્ઞેન પન સબ્બં એકજ્ઝં ગહેત્વા બહિદ્ધા ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપઞ્ચાતિ એકવચનવસેન અત્થો. સરસલક્ખણ વસેનાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવકિચ્ચસ્સ વસેન ચેવ ચક્ખુપટિહનનલક્ખણસ્સ વસેન ચાતિ યોજેતબ્બં.

ઉભયં પટિચ્ચાતિ ચક્ખું ઉપનિસ્સયપચ્ચયવસેન પચ્ચયભૂતં, રૂપે આરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયવસેન પચ્ચયભૂતે ચ પટિચ્ચ. કામં અયં સુત્તન્તસંવણ્ણના, નિપ્પરિયાયકથા નામ અભિધમ્મસન્નિસ્સિતા એવાતિ અભિધમ્મનયેનેવ સંયોજનાનિ દસ્સેન્તો ‘‘કામરાગ…પે… અવિજ્જાસંયોજન’’ન્તિ આહ. તત્થ કામેસુ રાગો, કામો ચ સો રાગો ચાતિ વા કામરાગો. સો એવ બન્ધનટ્ઠેન સંયોજનં. અયઞ્હિ યસ્સ સંવિજ્જતિ, તં પુગ્ગલં વટ્ટસ્મિં સંયોજેતિ બન્ધતિ ઇતિ દુક્ખેન સત્તં, ભવાદિકે વા ભવન્તરાદીહિ, કમ્મુના વા વિપાકં સંયોજેતિ બન્ધતીતિ સંયોજનં. એવં પટિઘસંયોજંઆદીનમ્પિ યથારહમત્થો વત્તબ્બો. સરસલક્ખણવસેનાતિ એત્થ પન સત્તસ્સ વટ્ટતો અનિસ્સજ્જનસઙ્ખાતસ્સ અત્તનો કિચ્ચસ્સ ચેવ યથાવુત્તબન્ધનસઙ્ખાતસ્સ લક્ખણસ્સ ચ વસેનાતિ યોજેતબ્બં.

ભવસ્સાદદિટ્ઠિસ્સાદનિવત્તનત્થં કામસ્સાદગ્ગહણં. અસ્સાદયતોતિ અભિરમન્તસ્સ. અભિનન્દતોતિ સપ્પીતિકતણ્હાવસેન નન્દન્તસ્સ. પદદ્વયેનાપિ બલવતો કામરાગસ્સ પચ્ચયભૂતા કામરાગુપ્પત્તિ વુત્તા. એસ નયો સેસેસુપિ. અનિટ્ઠારમ્મણેતિ એત્થ ‘‘આપાથગતે’’તિ વિભત્તિવિપરિણામનવસેન ‘‘આપાથગત’’ન્તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. એતં આરમ્મણન્તિ એતં એવંસુખુમં એવંદુબ્બિભાગં આરમ્મણં. ‘‘નિચ્ચં ધુવ’’ન્તિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં. ‘‘ઉચ્છિજ્જિસ્સતિ વિનસ્સિસ્સતીતિ ગણ્હતો’’તિ એવમાદીનમ્પિ સઙ્ગહો ઇચ્છિતબ્બો. પઠમાય સક્કાયદિટ્ઠિયા અનુરોધવસેન ‘‘સત્તો નુ ખો’’તિ, ઇતરાય અનુરોધવસેન ‘‘સત્તસ્સ નુ ખો’’તિ વિચિકિચ્છતો. અત્તત્તનિયાદિગાહાનુગતા હિ વિચિકિચ્છા દિટ્ઠિયા અસતિ અભાવતો. ભવં પત્થેન્તસ્સાતિ ‘‘ઈદિસે સમ્પત્તિભવે યસ્મા અમ્હાકં ઇદં ઇટ્ઠં રૂપારમ્મણં સુલભં જાતં, તસ્મા આયતિમ્પિ એદિસો, ઇતો વા ઉત્તરિતરો સમ્પત્તિભવો ભવેય્યા’’તિ ભવં નિકામેન્તસ્સ. એવરૂપન્તિ એવરૂપં રૂપં. તંસદિસે હિ તબ્બોહારવસેનેવં વુત્તં. ભવતિ હિ તંસદિસેસુ તબ્બોહારો યથા ‘‘સા એવ તિત્તિરી, તાનિ એવ ઓસધાની’’તિ. ઉસૂયતોતિ ઉસૂયં ઇસ્સં ઉપ્પાદયતો. અઞ્ઞસ્સ મચ્છરાયતોતિ અઞ્ઞેન અસાધારણભાવકરણેન મચ્છરિયં કરોતો. સબ્બેહેવ યથાવુત્તેહિ નવહિ સંયોજનેહિ.

તઞ્ચ કારણન્તિ સુભનિમિત્તપટિઘનિમિત્તાદિવિભાગં ઇટ્ઠાનિટ્ઠાદિરૂપારમ્મણઞ્ચેવ તજ્જાયોનિસોમનસિકારઞ્ચાતિ તસ્સ તસ્સ સંયોજનસ્સ કારણં. અવિક્ખમ્ભિતાસમૂહતભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં તં સન્ધાય ‘‘અપ્પહીનટ્ઠેન ઉપ્પન્નસ્સા’’તિ વુત્તં. વત્તમાનુપ્પન્નતા સમુદાચારગ્ગહણેનેવ ગહિતા. યેન કારણેનાતિ યેન વિપસ્સનાસમથભાવનાસઙ્ખાતેન કારણેન. તઞ્હિ તસ્સ તદઙ્ગવસેન ચેવ વિક્ખમ્ભનવસેન ચ પહાનકારણં. ઇસ્સામચ્છરિયાનં અપાયગમનીયતાય પઠમમગ્ગવજ્ઝતા વુત્તા. યદિ એવં ‘‘તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૧) સુત્તપદં કથન્તિ? તં સુત્તન્તપરિયાયેન વુત્તં. યથાનુલોમસાસના હિ સુત્તન્તદેસના, અયં પન અભિધમ્મનયેન સંવણ્ણનાતિ નાયં દોસોતિ. ઓળારિકસ્સાતિ થૂલસ્સ, યતો અભિણ્હસમુપ્પત્તિપરિયુટ્ઠાનતિબ્બતાવ હોતિ. અણુસહગતસ્સાતિ વુત્તપ્પકારાભાવેન અણુભાવં સુખુમભાવં ગતસ્સ. ઉદ્ધચ્ચસંયોજનસ્સપેત્થ અનુપ્પાદો વુત્તોયેવાતિ દટ્ઠબ્બો યથાવુત્તસંયોજનેહિ અવિનાભાવતો. એકત્થતાય સોતાદીનં સભાવસરસલક્ખણવસેન પજાનના, તપ્પચ્ચયાનં સંયોજનાનં ઉપ્પાદાદિપજાનના ચ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાતિ દસ્સેન્તો ‘‘એસેવ નયો’’તિ અતિદિસતિ.

અત્તનો વા ધમ્મેસૂતિ અત્તનો અજ્ઝત્તિકાયતનધમ્મેસુ, અત્તનો ઉભયધમ્મેસુ વા. ઇમસ્મિં પક્ખે અજ્ઝત્તિકાયતનપરિગ્ગણ્હનેનાતિ અજ્ઝત્તિકાયતનપરિગ્ગણ્હનમુખેનાતિ અત્થો. એવઞ્ચ અનવસેસતો સપરસન્તાનેસુ આયતનાનં પરિગ્ગહો સિદ્ધો હોતિ. પરસ્સ વા ધમ્મેસૂતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. રૂપાયતનસ્સાતિ અડ્ઢેકાદસપ્પભેદસ્સ રૂપસભાવસ્સ આયતનસ્સ રૂપક્ખન્ધે ‘‘વુત્તનયેન નીહરિતબ્બો’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. સેસક્ખન્ધેસૂતિ વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધેસુ. વુત્તનયેનાતિ ઇમિના અતિદેસેન રૂપક્ખન્ધે ‘‘આહારસમુદયા’’તિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધે ‘‘નામરૂપસમુદયા’’તિ સેસખન્ધેસુ ‘‘ફસ્સસમુદયા’’તિ ઇમં વિસેસં વિભાવેતિ, ઇતરં પન સબ્બત્થ સમાનન્તિ ખન્ધપબ્બે વિય આયતનપબ્બેપિ લોકુત્તરનિવત્તનં પાળિયં ગહિતં નત્થીતિ વુત્તં ‘‘લોકુત્તરધમ્મા ન ગહેતબ્બા’’તિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

આયતનપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બોજ્ઝઙ્ગપબ્બવણ્ણના

૩૮૫. બુજ્ઝનકસત્તસ્સાતિ કિલેસનિદ્દાય પટિબુજ્ઝનકસત્તસ્સ, અરિયસચ્ચાનં વા પટિવિજ્ઝનકસત્તસ્સ. અઙ્ગેસૂતિ કારણેસુ, અવયવેસુ વા. ઉદયવયઞાણુપ્પત્તિતો પટ્ઠાય સમ્બોધિપટિપદાયં ઠિતો નામ હોતીતિ આહ ‘‘આરદ્ધવિપસ્સકતો પટ્ઠાય યોગાવચરોતિ સમ્બોધી’’તિ. સુત્તન્તદેસના નામ પરિયાયકથા, અયઞ્ચ સતિપટ્ઠાનદેસના લોકિયમગ્ગવસેન પવત્તાતિ વુત્તં ‘‘યોગાવચરોતિ સમ્બોધી’’તિ, અઞ્ઞથા ‘‘અરિયસાવકો’’તિ વદેય્ય.

‘‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયા’’તિ પદસ્સ અત્થો ‘‘વિચિકિચ્છાટ્ઠાનીયા’’તિ એત્થ વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. તન્તિ યોનિસોમનસિકારં. તત્થાતિ સતિયં, નિપ્ફાદેતબ્બે ચેતં ભુમ્મં.

સતિ ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ સતિસમ્પજઞ્ઞં. અથ વા સતિપ્પધાનં અભિક્કન્તાદિસાત્થકભાવપરિગ્ગણ્હનઞાણં સતિસમ્પજઞ્ઞં. તં સબ્બત્થ સતોકારીભાવાવહત્તા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય હોતિ. યથા પચ્ચનીકધમ્મપ્પહાનં, અનુરૂપધમ્મસેવના ચ અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પાદાય હોતિ, એવં સતિરહિતપુગ્ગલવિવજ્જના, સતોકારીપુગ્ગલસેવના, તત્થ ચ યુત્તપ્પયુત્તતા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘સતિસમ્પજઞ્ઞ’’ન્તિઆદિના. તિસ્સદત્તત્થેરો નામ, યો બોધિમણ્ડે સુવણ્ણસલાકં ગહેત્વા ‘‘અટ્ઠારસસુ ભાસાસુ કતરભાસાય ધમ્મં કથેમી’’તિ પરિસં પવારેસિ. અભયત્થેરોતિ દત્તાભયત્થેરમાહ.

ધમ્માનં, ધમ્મેસુ વા વિચયો ધમ્મવિચયો, સો એવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો, તસ્સ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ. ‘‘કુસલાકુસલા ધમ્મા’’તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. તત્થ યોનિસોમનસિકારબહુલીકારોતિ કુસલાદીનં તંતંસભાવસરસલક્ખણઆદિકસ્સ યાથાવતો અવબુજ્ઝનવસેન ઉપ્પન્નો ઞાણસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદો. સો હિ અવિપરીતમનસિકારતાય ‘‘યોનિસોમનસિકારો’’તિ વુત્તો, તદાભોગતાય આવજ્જનાપિ તગ્ગતિકા એવ, તસ્સ અભિણ્હં પવત્તનં બહુલીકારો. ભિય્યોભાવાયાતિ પુનપ્પુનં ભાવાય. વેપુલ્લાયાતિ વિપુલભાવાય. પારિપૂરિયાતિ પરિબ્રૂહનાય.

પરિપુચ્છકતાતિ પરિયોગાહેત્વા પુચ્છકભાવો. આચરિયે પયિરુપાસિત્વા પઞ્ચપિ નિકાયે સહ અટ્ઠકથાય પરિયોગાહેત્વા યં યં તત્થ ગણ્ઠિટ્ઠાનભૂતં, તં તં ‘‘ઇદં ભન્તે કથં, ઇમસ્સ કો અત્થો’’તિ ખન્ધાયતનાદિઅત્થં પુચ્છન્તસ્સ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતિ. તેનાહ ‘‘ખન્ધધાતુ…પે… બહુલતા’’તિ. વત્થૂનં વિસદભાવકરણન્તિ એત્થ ચિત્તચેતસિકાનં પવત્તિટ્ઠાનભાવતો સરીરં, તપ્પટિબદ્ધાનિ ચીવરાનિ ચ ‘‘વત્થૂની’’તિ અધિપ્પેતાનિ, તાનિ યથા ચિત્તસ્સ સુખાવહાનિ હોન્તિ, તથા કરણં તેસં વિસદભાવકરણં. તેન વુત્તં ‘‘અજ્ઝત્તિકબાહિરાન’’ન્તિઆદિ. ઉસ્સન્નદોસન્તિ વાતાદિઉસ્સન્નદોસં. સેદમલમક્ખિતન્તિ સેદેન ચેવ જલ્લિકાસઙ્ખાતેન સરીરમલેન ચ મક્ખિતં. ચ-સદ્દેન અઞ્ઞમ્પિ સરીરસ્સ, ચિત્તસ્સ ચ પીળાવહં સઙ્ગણ્હાતિ. સેનાસનં વાતિ વા-સદ્દેન પત્તાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અવિસદે સતિ, વિસયભૂતે વા. કથં ભાવનમનુયુત્તસ્સ તાનિ વિસયો? અન્તરન્તરા પવત્તનકચિત્તુપ્પાદવસેનેવં વુત્તં. તે હિ ચિત્તુપ્પાદા ચિત્તેકગ્ગતાય અપરિસુદ્ધભાવાય સંવત્તન્તિ. ચિત્તચેતસિકેસુ નિસ્સયાદિપચ્ચયભૂતેસુ. ઞાણમ્પીતિ પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો, તેન ન કેવલં તં વત્થુયેવ, અથ ખો તસ્મિં અપરિસુદ્ધે ઞાણમ્પિ અપરિસુદ્ધં હોતીતિ નિસ્સયાપરિસુદ્ધિયા તંનિસ્સિતાપરિસુદ્ધિ વિય વિસયસ્સ અપરિસુદ્ધતાય વિસયિનો અપરિસુદ્ધિં દસ્સેતિ.

સમભાવકરણન્તિ કિચ્ચતો અનૂનાધિકભાવકરણં. સદ્ધેય્યવત્થુસ્મિં પચ્ચયવસેન અધિમોક્ખકિચ્ચસ્સ પટુતરભાવેન, પઞ્ઞાય અવિસદતાય, વીરિયાદીનઞ્ચ સિથિલતાદિના સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં હોતિ. તેનાહ ‘‘ઇતરાનિ મન્દાની’’તિ. તતોતિ તસ્મા સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ બલવભાવતો, ઇતરેસઞ્ચ મન્દત્તા. કોસજ્જપક્ખે પતિતું અદત્વા સમ્પયુત્તધમ્માનં પગ્ગણ્હનં અનુબલપ્પદાનં પગ્ગહો, પગ્ગહોવ કિચ્ચં પગ્ગહકિચ્ચં, ‘‘કાતું ન સક્કોતી’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા ઠાનં, અનિસ્સજ્જનં વા ઉપટ્ઠાનં. વિક્ખેપપટિક્ખેપો, યેન વા સમ્પયુત્તા અવિક્ખિત્તા હોન્તિ, સો અવિક્ખેપો. રૂપગતં વિય ચક્ખુના યેન યાથાવતો વિસયસભાવં પસ્સતિ, તં દસ્સનકિચ્ચં. કાતું ન સક્કોતિ બલવતા સદ્ધિન્દ્રિયેન અભિભૂતત્તા. સહજાતધમ્મેસુ હિ ઇન્દટ્ઠં કારેન્તાનં સહપવત્તમાનાનં ધમ્માનં એકરસતાવસેનેવ અત્થસિદ્ધિ, ન અઞ્ઞથા. તસ્માતિ વુત્તમેવત્થં કારણભાવેન પચ્ચામસતિ. તન્તિ સદ્ધિન્દ્રિયં. ધમ્મસભાવપચ્ચવેક્ખણેનાતિ યસ્સ સદ્ધેય્યસ્સ વત્થુનો ઉળારતાદિગુણે અધિમુચ્ચનસ્સ સાતિસયપ્પવત્તિયા સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં જાતં, તસ્સ પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નતાદિવિભાગતો યાથાવતો વીમંસનેન. એવઞ્હિ એવંધમ્મતાનયેન સભાવસરસતો પરિગ્ગય્હમાને સવિપ્ફારો અધિમોક્ખો ન હોતિ ‘‘અયં ઇમેસં ધમ્માનં સભાવો’’તિ પરિજાનનવસેન પઞ્ઞાબ્યાપારસ્સ સાતિસયત્તા. ધુરિયધમ્મેસુ હિ યથા સદ્ધાય બલવભાવે પઞ્ઞાય મન્દભાવો હોતિ, એવં પઞ્ઞાય બલવભાવે સદ્ધાય મન્દભાવો હોતીતિ. તેન વુત્તં ‘‘તં ધમ્મસભાવપચ્ચવેક્ખણેન વા, યથા વા મનસિકરોતો બલવં જાતં, તથા અમનસિકારેન હાપેતબ્બ’’ન્તિ. તથા અમનસિકારેનાતિ યેનાકારેન ભાવનં અનુયુઞ્જન્તસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં જાતં, તેનાકારેન ભાવનાય અનનુયુઞ્જનતોતિ વુત્તં હોતિ. ઇધ દુવિધેન સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ બલવભાવો અત્તનો વા પચ્ચયવિસેસેન કિચ્ચુત્તરિયતો, વીરિયાદીનં વા મન્દકિચ્ચતાય. તત્થ પઠમવિકપ્પે હાપનવિધિ દસ્સિતો. દુતિયકપ્પે પન યથા મનસિ કરોતો વીરિયાદીનં મન્દકિચ્ચતાય સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં જાતં, તથા અમનસિકારેન, વીરિયાદીનં પટુકિચ્ચભાવાવહેન મનસિકારેન સદ્ધિન્દ્રિયં તેહિ સમરસં કરોન્તેન હાપેતબ્બં. ઇમિના નયેન સેસિન્દ્રિયેસુપિ હાપનવિધિ વેદિતબ્બો.

વક્કલિત્થેરવત્થૂતિ. સો હિ આયસ્મા સદ્ધાધિમુત્તતાય કતાધિકારો સત્થુ રૂપકાયદસ્સનપ્પસુતો એવ હુત્વા વિહરન્તો સત્થારા ‘‘કિં તે વક્કલિ ઇમિના પૂતિકાયેન દિટ્ઠેન, યો ખો વક્કલિ ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૩.૮૭; દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૦૮; ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૩૮૦; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૨.૧૩૦; ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૦૦૭; થેરગા. અટ્ઠ. ૨.વક્કલિત્થેરગાથાવણ્ણના) ઓવદિત્વા કમ્મટ્ઠાને નિયોજિતોપિ તં અનનુયુઞ્જન્તો પણામિતો અત્તાનં વિનિપાતેતું પપાતટ્ઠાનં અભિરુહિ, અથ નં સત્થા યથાનિસિન્નોવ ઓભાસં વિસ્સજ્જનેન અત્તાનં દસ્સેત્વા –

‘‘પામોજ્જબહુલો ભિક્ખુ, પસન્નો બુદ્ધસાસને;

અધિગચ્છે પદં સન્તં, સઙ્ખારૂપસમં સુખ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૮૧) –

ગાથં વત્વા ‘‘એહિ વક્કલી’’તિ આહ. સો તેન અમતેનેવ અભિસિત્તો હટ્ઠતુટ્ઠો હુત્વા વિપસ્સનં પટ્ઠપેસિ. સદ્ધાય બલવભાવતો વિપસ્સનાવીથિં ન ઓતરતિ, તં ઞત્વા ભગવા તસ્સ ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદનાય કમ્મટ્ઠાનં સોધેત્વા અદાસિ. સો સત્થારા દિન્નનયે ઠત્વા વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપ્પટિપાટિયા અરહત્તં પાપુણિ. તેનેતં વુત્તં ‘‘વક્કલિત્થેરવત્થુ ચેત્થ નિદસ્સન’’ન્તિ. એત્થાતિ સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તભાવે સેસિન્દ્રિયાનં સકિચ્ચાકરણે.

ઇતરકિચ્ચભેદન્તિ ઉપટ્ઠાનાદિકિચ્ચવિસેસં. પસ્સદ્ધાદીતિ આદિ-સદ્દેન સમાધિઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. હાપેતબ્બન્તિ યથા સદ્ધિન્દ્રિયસ્સ બલવભાવો ધમ્મસભાવપચ્ચવેક્ખણેન હાયતિ, એવં વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તતા પસ્સદ્ધિઆદિભાવનાય હાયતિ સમાધિપક્ખિયત્તા તસ્સા. તથા હિ સમાધિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તતં કોસજ્જપાતતો રક્ખન્તી વીરિયાદિભાવના વિય વીરિયિન્દ્રિયસ્સ અધિમત્તતં ઉદ્ધચ્ચપાતતો રક્ખન્તી એકંસતો હાપેતિ. તેન વુત્તં ‘‘પસ્સદ્ધઆદિભાવનાય હાપેતબ્બ’’ન્તિ. સોણત્થેરસ્સ વત્થૂતિ સુકુમારસોણત્થેરસ્સ વત્થુ. (મહાવ. ૨૪૨; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૦૫) સો હિ આયસ્મા સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સીતવને વિહરન્તો ‘‘મમ સરીરં સુખુમાલં, ન ચ સક્કા સુખેનેવ સુખં અધિગન્તું, કિલમેત્વાપિ સમણધમ્મો કાતબ્બો’’તિ તં ઠાનચઙ્કમમેવ અધિટ્ઠાય પધાનં અનુયુઞ્જન્તો પાદતલેસુ ફોટેસુ ઉટ્ઠિતેસુપિ વેદનં અજ્ઝુપેક્ખિત્વા દળ્હં વીરિયં કરોન્તો અચ્ચારદ્ધવીરિયતાય વિસેસં નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિ. સત્થા તત્થ ગન્ત્વા વીણૂપમોવાદેન ઓવદિત્વા વીરિયસમતાયોજનવીથિં દસ્સેન્તો કમ્મટ્ઠાનં સોધેત્વા ગિજ્ઝકૂટં ગતો. થેરોપિ સત્થારા દિન્નનયેન વીરિયસમતં યોજેત્વા ભાવેન્તો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. તેન વુત્તં ‘‘સોણત્થેરસ્સ વત્થુ દસ્સેતબ્બ’’ન્તિ. સેસેસુપીતિ સતિસમાધિપઞ્ઞિન્દ્રિયેસુપિ.

સમતન્તિ સદ્ધાપઞ્ઞાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અનૂનાનધિકભાવં, તથા સમાધિવીરિયાનં. યથા હિ સદ્ધાપઞ્ઞાનં વિસું વિસું ધુરિયધમ્મભૂતાનં કિચ્ચતો અઞ્ઞમઞ્ઞં નાતિવત્તનં વિસેસતો ઇચ્છિતબ્બં, યતો નેસં સમધુરતાય અપ્પના સમ્પજ્જતિ, એવં સમાધિવીરિયાનં કોસજ્જુદ્ધચ્ચપક્ખિકાનં સમરસતાય સતિ અઞ્ઞમઞ્ઞૂપત્થમ્ભનતો સમ્પયુત્તધમ્માનં અન્તદ્વયપાતાભાવેન સમ્મદેવ અપ્પના ઇજ્ઝતિ. ‘‘બલવસદ્ધો’’તિઆદિ બ્યતિરેકમુખેન વુત્તસ્સેવ અત્થસ્સ સમત્થનં. તસ્સત્થો યો બલવતિયા સદ્ધાય સમન્નાગતો અવિસદઞાણો, સો મુધપ્પસન્નો હોતિ, ન અવેચ્ચપ્પસન્નો. તથા હિ અવત્થુસ્મિં પસીદતિ સેય્યથાપિ તિત્થિયસાવકા. કેરાટિકપક્ખન્તિ સાઠેય્યપક્ખં ભજતિ. સદ્ધાહીનાય પઞ્ઞાય અતિધાવન્તો ‘‘દેય્યવત્થુપરિચ્ચાગેન વિના ચિત્તુપ્પાદમત્તેનપિ દાનમયં પુઞ્ઞં હોતી’’તિઆદીનિ પરિકપ્પેતિ હેતુપતિરૂપકેહિ વઞ્ચિતો, એવંભૂતો ચ સુક્ખતક્કવિલુત્તચિત્તો પણ્ડિતાનં વચનં નાદિયતિ સઞ્ઞત્તિં ન ગચ્છતિ. તેનાહ ‘‘ભેસજ્જસમુટ્ઠિતો વિય રોગો અતેકિચ્છો હોતી’’તિ. યથા ચેત્થ સદ્ધાપઞ્ઞાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસમભાવો ન અત્થાવહો, અનત્થાવહોવ, એવં, સમાધિવીરિયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસમભાવો ન અત્થાવહો, અનત્થાવહોવ, તથા ન અવિક્ખેપાવહો, વિક્ખેપાવહોવાતિ. કોસજ્જં અભિભવતિ, તેન અપ્પનં ન પાપુણાતીતિ અધિપ્પાયો. ઉદ્ધચ્ચં અભિભવતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તદુભયન્તિ સદ્ધાપઞ્ઞાદ્વયં, સમાધિવીરિયદ્વયઞ્ચ. સમં કાતબ્બન્તિ સમરસં કાતબ્બં.

સમાધિકમ્મિકસ્સાતિ સમથકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ. એવન્તિ એવં સન્તે, સદ્ધાય થોકં બલવભાવે સતીતિ અત્થો. સદ્દહન્તોતિ ‘‘પથવી પથવીતિ મનસિકરણમત્તેન કથં ઝાનુપ્પત્તી’’તિ અચિન્તેત્વા ‘‘અદ્ધા સમ્માસમ્બુદ્ધેન વુત્તવિધિ ઇજ્ઝિસ્સતી’’તિ સદ્દહન્તો સદ્ધં જનેન્તો. ઓકપ્પેન્તોતિ આરમ્મણં અનુપવિસિત્વા વિય અધિમુચ્ચનવસેન અવકપ્પેન્તો પક્ખન્દન્તો. એકગ્ગતા બલવતી વટ્ટતિ સમાધિપ્પધાનત્તા ઝાનસ્સ. ઉભિન્નન્તિ સમાધિપઞ્ઞાનં. સમાધિકમ્મિકસ્સ સમાધિનો અધિમત્તતાય પઞ્ઞાય અધિમત્તતાપિ ઇચ્છિતબ્બાતિ આહ ‘‘સમતાયપી’’તિ, સમભાવેનાપીતિ અત્થો. અપ્પનાતિ લોકિયપ્પના. તથા હિ ‘‘હોતિયેવા’’તિ સાસઙ્કં વદતિ. લોકુત્તરપ્પના પન તેસં સમભાવેનેવ ઇચ્છિતા. યથાહ ‘‘સમથવિપસ્સનં યુગનન્ધં ભાવેતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૧૭૦; પટિ. મ. ૨.૫).

યદિ વિસેસતો સદ્ધાપઞ્ઞાનં, સમાધિવીરિયાનઞ્ચ સમતાવ ઇચ્છિતા, કથં સતીતિ આહ ‘‘સતિ પન સબ્બત્થ બલવતી વટ્ટતી’’તિ. સબ્બત્થાતિ લીનુદ્ધચ્ચપક્ખિકેસુ પઞ્ચસુ ઇન્દ્રિયેસુ. ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકેકદેસે ગણ્હન્તો ‘‘સદ્ધાવીરિયપઞ્ઞાન’’ન્તિ આહ. અઞ્ઞથા પીતિ ચ ગહેતબ્બા સિયા. તથા હિ ‘‘કોસજ્જપક્ખિકેન સમાધિના’’ ઇચ્ચેવ વુત્તં, ન ‘‘પસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાહી’’તિ. સાતિ સતિ. સબ્બેસુ રાજકમ્મેસુ નિયુત્તો સબ્બકમ્મિકો. તેનાતિ તેન સબ્બત્થ ઇચ્છિતબ્બટ્ઠેન કારણેન. આહ અટ્ઠકથાયં. સબ્બત્થ નિયુત્તા સબ્બત્થિકા સબ્બત્થ લીને, ઉદ્ધતે ચ ચિત્તે ઇચ્છિતબ્બત્તા, સબ્બે વા લીને, ઉદ્ધતે ચ ચિત્તે ભાવેતબ્બા બોજ્ઝઙ્ગા અત્થિકા એતાયાતિ સબ્બત્થિકા. ચિત્તન્તિ કુસલં ચિત્તં. તસ્સ હિ સતિ પટિસરણં પરાયણં અપ્પત્તસ્સ પત્તિયા અનધિગતસ્સ અધિગમાય. તેનાહ ‘‘આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિઆદિ.

ખન્ધાદિભેદે અનોગાળ્હપઞ્ઞાનન્તિ પરિયત્તિબાહુસચ્ચવસેનપિ ખન્ધાયતનાદીસુ અપ્પતિટ્ઠિતબુદ્ધીનં. બહુસ્સુતસેવના હિ સુતમયઞાણાવહા. તરુણવિપસ્સનાસમઙ્ગીપિ ભાવનામયઞાણે ઠિતત્તા એકંસતો પઞ્ઞવા એવ નામ હોતીતિ આહ ‘‘સમપઞ્ઞાસ લક્ખણપરિગ્ગાહિકાય ઉદયબ્બયપઞ્ઞાય સમન્નાગતપુગ્ગલસેવના’’તિ. ઞેય્યધમ્મસ્સ ગમ્ભીરભાવવસેન તપ્પરિચ્છેદકઞાણસ્સ ગમ્ભીરભાવગ્ગહણન્તિ આહ ‘‘ગમ્ભીરેસુ ખન્ધાદીસુ પવત્તાય ગમ્ભીરપઞ્ઞાયા’’તિ. તઞ્હિ ઞેય્યં તાદિસાય પઞ્ઞાય ચરિતબ્બતો ગમ્ભીરઞાણચરિયં, તસ્સા વા પઞ્ઞાય તત્થ પભેદતો પવત્તિ ગમ્ભીરઞાણચરિયા, તસ્સા પચ્ચવેક્ખણાતિ આહ ‘‘ગમ્ભીરપઞ્ઞાય પભેદપચ્ચવેક્ખણા’’તિ. યથા સતિવેપુલ્લપ્પત્તો નામ અરહા એવ, એવં પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તોતિપિ સો એવાતિ આહ ‘‘અરહત્તમગ્ગેન ભાવનાપારિપૂરી હોતી’’તિ. વીરિયાદીસુપિ એસેવ નયો.

‘‘તત્તં અયોખિલં હત્થે ગમેન્તી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૨૫૦, ૨૬૭; અ. નિ. ૩.૩૬) વુત્તપઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણા નિરયે નિબ્બત્તસત્તસ્સ યેભુય્યેન સબ્બપઠમં કરોન્તીતિ, દેવદૂતસુત્તાદીસુ તસ્સ આદિતો વુત્તત્તા ચ આહ ‘‘પઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણતો પટ્ઠાયા’’તિ. સકટવહનાદિકાલેતિ આદિ-સદ્દેન તદઞ્ઞમનુસ્સેહિ, તિરચ્છાનેહિ ચ વિબાધિયમાનકાલં સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘એકં બુદ્ધન્તર’’ન્તિ ઇદં અપરાપરં પેતેસુ એવ ઉપ્પજ્જનકસત્તવસેન વુત્તં, એકચ્ચાનં વા પેતાનં એકચ્ચતિરચ્છાનાનં વિય તથા દીઘાયુકતાપિ સિયાતિ તથા વુત્તં. તથા હિ ‘‘કાલો નાગરાજા ચતુન્નં બુદ્ધાનં સમ્મુખીભાવં લભિત્વા ઠિતો મેત્તેય્યસ્સપિ ભગવતો સમ્મુખીભાવં લભિસ્સતી’’તિ વદન્તિ, યં તસ્સ કપ્પાયુકતા વુત્તા.

આનિસંસદસ્સાવિનોતિ ‘‘વીરિયાયત્તો એવ સબ્બો લોકુત્તરો, લોકિયો ચ વિસેસાધિગમો’’તિ એવં વીરિયે આનિસંસદસ્સનસીલસ્સ. ગમનવીથિન્તિ સપુબ્બભાગં નિબ્બાનગામિનિં પટિપદં, સહ વિપસ્સનાય અરિયમગ્ગપટિપાટિ, સત્તવિસુદ્ધિપરમ્પરા વા. સા હિ ભિક્ખુનો વટ્ટનિય્યાનાય ગન્તબ્બા પટિપદાતિ કત્વા ગમનવીથિ નામ. કાયદળ્હીબહુલોતિ યથા તથા કાયસ્સ દળ્હીકમ્મપ્પસુતો. પિણ્ડન્તિ રટ્ઠપિણ્ડં. પચ્ચયદાયકાનં અત્તનિ કારસ્સ અત્તનો સમ્માપટિપત્તિયા મહપ્ફલભાવસ્સ કરણેન પિણ્ડસ્સ ભિક્ખાય પટિપૂજના પિણ્ડાપચાયનં.

નીહરન્તોતિ પત્તથવિકતો નીહરન્તો. તં સદ્દં સુત્વાતિ તં ઉપાસિકાય વચનં અત્તનો વસનપણ્ણસાલદ્વારે ઠિતોવ પઞ્ચાભિઞ્ઞતાય દિબ્બસોતેન સુત્વા. મનુસ્સસમ્પત્તિ, દિબ્બસમ્પત્તિ, નિબ્બાનસમ્પત્તીતિ ઇમા તિસ્સો સમ્પત્તિયો. દાતું સક્ખિસ્સસીતિ ‘‘તયિ કતેન દાનમયેન, વેય્યાવચ્ચમયેન ચ પુઞ્ઞકમ્મેન ખેત્તવિસેસભાવૂપગમનેન અપરાપરં દેવમનુસ્સસમ્પત્તિયો, અન્તે નિબ્બાનસમ્પત્તિઞ્ચ દાતું સક્ખિસ્સસી’’તિ થેરો અત્તાનં પુચ્છતિ. સિતં કરોન્તો વાતિ ‘‘અકિચ્છેનેવ મયા વટ્ટદુક્ખં સમતિક્કન્ત’’ન્તિ પચ્ચવેક્ખણાવસાને સઞ્જાતપામોજ્જવસેન સિતં કરોન્તો એવ.

વિપ્પટિપન્નન્તિ જાતિધમ્મકુલધમ્માદિલઙ્ઘનેન અસમ્માપટિપન્નં. એવં યથા અસમ્માપટિપન્નો પુત્તો તાય એવ અસમ્માપટિપત્તિયા કુલસન્તાનતો બાહિરો હુત્વા પિતુ સન્તિકા દાયજ્જસ્સ ન ભાગી, એવં. કુસીતોપિ તેન કુસીતભાવેન અસમ્માપટિપન્નો સત્થુ સન્તિકા લદ્ધબ્બઅરિયધનદાયજ્જસ્સ ન ભાગી. આરદ્ધવીરિયોવ લભતિ સમ્માપટિપજ્જનતો. ઉપ્પજ્જતિ વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ યોજના, એવં સબ્બત્થ.

મહાતિ સીલાદીહિ ગુણેહિ મહન્તો વિપુલો અનઞ્ઞસાધારણો. તં પનસ્સ ગુણમહત્તં દસસહસ્સિલોકધાતુકમ્પનેન લોકે પાકટન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘સત્થુનો હી’’તિઆદિમાહ.

યસ્મા સત્થુસાસને પબ્બજિતસ્સ પબ્બજ્જૂપગમેન સક્યપુત્તસ્સભાવો સમ્પજાયતિ, તસ્મા બુદ્ધપુત્તભાવં દસ્સેન્તો ‘‘અસમ્ભિન્નાયા’’તિઆદિમાહ.

અલસાનં ભાવનાય નામમત્તમ્પિ અજાનન્તાનં કાયદળ્હીબહુલાનં યાવદત્થં ભુઞ્જિત્વા સેય્યસુખાદિઅનુયુઞ્જનકાનં તિરચ્છાનકથિકાનં પુગ્ગલાનં દૂરતો વજ્જના કુસીતપુગ્ગલપરિવજ્જના. ‘‘દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાયા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૪૨૩; ૩.૬૫; સં. નિ. ૪.૧૨૦; મહાનિ. ૧૬૧) ભાવનારદ્ધવસેન આરદ્ધવીરિયાનં દળ્હપરક્કમાનં કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમના આરદ્ધવીરિયપુગ્ગલસેવના. તેનાહ ‘‘કુચ્છિં પૂરેત્વા’’તિઆદિ. વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૬૪) પન જાતિમહત્તપચ્ચવેક્ખણા, સબ્રહ્મચારીમહત્તપચ્ચવેક્ખણાતિ ઇદં દ્વયં ન ગહિતં, થિનમિદ્ધવિનોદનતા, સમ્મપ્પધાનપચ્ચવેક્ખણતાતિ ઇદં દ્વયં ગહિતં. તત્થ આનિસંસદસ્સાવિતાય એવ સમ્મપ્પધાનપચ્ચવેક્ખણા ગહિતા હોતિ લોકિયલોકુત્તરવિસેસાધિગમસ્સ વીરિયાયત્તતાદસ્સનભાવતો. થિનમિદ્ધવિનોદનં તદધિમુત્તતાય એવ ગહિતં હોતિ, વીરિયુપ્પાદને યુત્તપ્પયુત્તસ્સ થિનમિદ્ધવિનોદનં અત્થસિદ્ધમેવ. તત્થ થિનમિદ્ધવિનોદનકુસીતપુગ્ગલપરિવજ્જનઆરદ્ધવીરિયપુગ્ગલસેવન- તદધિમુત્તતાપટિપક્ખવિધમનપચ્ચયૂપસંહારવસેન, અપાયભયપચ્ચવેક્ખણાદયો સમુત્તેજનવસેન વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદકા દટ્ઠબ્બા.

પુરિમુપ્પન્ના પીતિ પરતો ઉપ્પજ્જનકપીતિયા વિસેસકારણસભાગહેતુભાવતો ‘‘પીતિયેવ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયા ધમ્મા’’તિ વુત્તા, તસ્સા પન બહુસો પવત્તિયા પુથુત્તં ઉપાદાય બહુવચનનિદ્દેસો. યથા સા ઉપ્પજ્જતિ, એવં પટિપત્તિ તસ્સા ઉપ્પાદકમનસિકારો.

‘‘બુદ્ધાનુસ્સતી’’તિઆદીસુ વત્તબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૩) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

બુદ્ધાનુસ્સતિયા ઉપચારસમાધિનિટ્ઠત્તા વુત્તં ‘‘યાવ ઉપચારા’’તિ. સકલસરીરં ફરમાનોતિ પીતિસમુટ્ઠાનેહિ પણીતરૂપેહિ સકલસરીરં ફરમાનો. ધમ્મગુણે અનુસ્સરન્તસ્સાપિ યાવ ઉપચારા સકલસરીરં ફરમાનો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતીતિ યોજના, એવં સેસઅનુસ્સતીસુ. પસાદનીયસુત્તન્તપચ્ચવેક્ખણાયઞ્ચ યોજેતબ્બં તસ્સાપિ વિમુત્તાયતનભાવેન તગ્ગતિકત્તા. સઙ્ખારાનં સપ્પદેસવૂપસમેપિ નિપ્પદેસવૂપસમે વિય તથા પઞ્ઞાય પવત્તિતો ભાવનામનસિકારો કિલેસવિક્ખમ્ભનસમત્થો હુત્વા ઉપચારસમાધિં આવહન્તો તથારૂપપીતિસોમનસ્સસમન્નાગતો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય હોતીતિ આહ ‘‘સમાપત્તિયા…પે… પચ્ચવેક્ખન્તસ્સાપી’’તિ. તત્થ ‘‘વિક્ખમ્ભિતા કિલેસા’’તિ પાઠો. તે હિ ન સમુદાચરન્તીતિ. ઇતિ-સદ્દો કારણત્થો, યસ્મા ન સમુદાચરન્તિ, તસ્મા તં નેસં અસમુદાચારં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સાતિ યોજના. ન હિ કિલેસે પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ બોજ્ઝઙ્ગુપ્પત્તિ યુત્તા. પસાદનીયેસુ ઠાનેસુ પસાદસિનેહાભાવેન થૂસસમહદયતા લૂખતા, સા તત્થ આદરગારવાકરણેન વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘અસક્કચ્ચકિરિયાય સંસૂચિતલૂખભાવે’’તિ.

કાયચિત્તદરથવૂપસમલક્ખણા પસ્સદ્ધિ એવ યથાવુત્તબોધિઅઙ્ગભૂતો પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, તસ્સ પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ એવં ઉપ્પાદો હોતીતિ યોજના.

પણીતભોજનસેવનતાતિ પણીતસપ્પાયભોજનસેવ નતા. ઉતુઇરિયાપથસુખગ્ગહણેન સપ્પાયઉતુઇરિયાપથગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં. તઞ્હિ તિવિધમ્પિ સપ્પાયં સેવિયમાનં કાયસ્સ કલ્લતાપાદનવસેન ચિત્તસ્સ કલ્લતં આવહન્તં દુવિધાયપિ પસ્સદ્ધિયા કારણં હોતિ. અહેતુકં સત્તેસુ લબ્ભમાનં સુખદુક્ખન્તિ અયમેકો અન્તો, ઇસ્સરાદિવિસમહેતુકન્તિ પન અયં દુતિયો. એતે ઉભો અન્તે અનુપગમ્મ યથાસકં કમ્મુના હોતીતિ અયં મજ્ઝિમા પટિપત્તિ. મજ્ઝત્તો પયોગો યસ્સ સો મજ્ઝત્તપયોગો, તસ્સ ભાવો મજ્ઝત્તપયોગતા. અયઞ્હિ પહાય સારદ્ધકાયતં પસ્સદ્ધકાયતાય કારણં હોન્તી પસ્સદ્ધિદ્વયં આવહતિ, એતેનેવ સારદ્ધકાયપુગ્ગલપરિવજ્જનપસ્સદ્ધકાયપુગ્ગલસેવનાનં તદાવહનતા સંવણ્ણિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

યથાસમાહિતાકારસલ્લક્ખણવસેન ગય્હમાનો પુરિમુપ્પન્નો સમથો એવ સમથનિમિત્તં. નાનારમ્મણે પરિબ્ભમનેન વિવિધં અગ્ગં એતસ્સાતિ બ્યગ્ગો, વિક્ખેપો. તથા હિ સો અનવટ્ઠાનરસો, ભન્તતાપચ્ચુપટ્ઠાનો ચ વુત્તો, એકગ્ગતાભાવતો બ્યગ્ગપટિપક્ખોતિ અબ્યગ્ગો, સમાધિ. સો એવ નિમિત્તન્તિ પુબ્બે વિય વત્તબ્બં. તેનાહ ‘‘અવિક્ખેપટ્ઠેન ચ અબ્યગ્ગનિમિત્ત’’ન્તિ.

વત્થુવિસદકિરિયા, ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદના ચ પઞ્ઞાવહા વુત્તા, સમાધાનાવહાપિ તા હોન્તિ સમાધાનાવહભાવેનેવ પઞ્ઞાવહભાવતોતિ વુત્તં ‘‘વત્થુવિસદ…પે… વેદિતબ્બા’’તિ.

કરણભાવનાકોસલ્લાનં અવિનાભાવતો, રક્ખનકોસલ્લસ્સ ચ તંમૂલકત્તા ‘‘નિમિત્તકુસલતા નામ કસિણનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહણકુસલતા’’ ઇચ્ચેવ વુત્તં. કસિણનિમિત્તસ્સાતિ ચ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. અસુભનિમિત્તસ્સાપિ હિ યસ્સ કસ્સચિ ઝાનુપ્પત્તિનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહણકોસલ્લં નિમિત્તકુસલતા એવાતિ. અતિસિથિલવીરિયતાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન પઞ્ઞાપયોગમન્દતં, પમોદવેકલ્લઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્સ પગ્ગણ્હનન્તિ તસ્સ લીનસ્સ ચિત્તસ્સ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદિસમુટ્ઠાપનેન લયાપત્તિતો સમુદ્ધરણં. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘યસ્મિઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, સમયે લીનં ચિત્તં હોતિ, કાલો તસ્મિં સમયે ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય. તં કિસ્સ હેતુ? લીનં, ભિક્ખવે, ચિત્તં તં એતેહિ ધમ્મેહિ સુસમુટ્ઠાપયં હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો પરિત્તં અગ્ગિં ઉજ્જાલિતુકામો અસ્સ, સો તત્થ સુક્ખાનિ ચેવ તિણાનિ પક્ખિપેય્ય, સુક્ખાનિ ગોમયાનિ પક્ખિપેય્ય, સુક્ખાનિ કટ્ઠાનિ પક્ખિપેય્ય, મુખવાતઞ્ચ દદેય્ય, ન ચ પંસુકેન ઓકિરેય્ય, ભબ્બો નુ ખો સો પુરિસો પરિત્તં અગ્ગિં ઉજ્જાલિતુન્તિ. એવં ભન્તે’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪).

એત્થ ચ યથાસકં આહારવસેન ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીનં ભાવનાસમુટ્ઠાપનાતિ વેદિતબ્બા, સા અનન્તરં વિભાવિતા એવ. આરદ્ધવીરિયતાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન પઞ્ઞાપયોગબલવતં, પમોદુબ્બિલાવનઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્સ નિગ્ગણ્હનન્તિ તસ્સ ઉદ્ધતસ્સ ચિત્તસ્સ સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદિસમુટ્ઠાપનેન ઉદ્ધતાપત્તિતો નિસેધનં. વુત્તમ્પિ ચેતં ભગવતા –

‘‘યસ્મિઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, સમયે ઉદ્ધતં ચિત્તં હોતિ, કાલો તસ્મિં સમયે પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય, કાલો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવનાય. તં કિસ્સ હેતુ? ઉદ્ધતં, ભિક્ખવે, ચિત્તં તં એતેહિ ધમ્મેહિ સુવૂપસમયં હોતિ. સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં નિબ્બાપેતુકામો અસ્સ, સો તત્થ અલ્લાનિ ચેવ તિણાનિ…પે… પંસુકેન ચ ઓકિરેય્ય, ભબ્બો નુ ખો સો પુરિસો મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં નિબ્બાપેતુન્તિ. એવં ભન્તે’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪).

એત્થાપિ યથાસકં આહારવસેન પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીનં ભાવનાસમુટ્ઠાપનાતિ વેદિતબ્બા, તત્થ પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભાવના વુત્તા એવ. સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ અનન્તરં વક્ખતિ. પઞ્ઞાપયોગમન્દતાયાતિ પઞ્ઞાબ્યાપારસ્સ અપ્પભાવેન. યથા હિ દાનં અલોભપધાનં, સીલં અદોસપધાનં, એવં ભાવના અમોહપધાના. તત્થ યદા પઞ્ઞા ન બલવતી હોતિ, તદા ભાવના પુબ્બેનાપરં વિસેસાવહા ન હોતિ, અનભિસઙ્ખતો વિય આહારો પુરિસસ્સ યોગિનો ચિત્તસ્સ અભિરુચિં ન જનેતિ, તેન તં નિરસ્સાદં હોતિ, તથા ભાવનાય સમ્મદેવ અવીથિપટિપત્તિયા ઉપસમસુખં ન વિન્દતિ, તેનાપિ ચિત્તં નિરસ્સાદં હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘પઞ્ઞાપયોગ…પે… નિરસ્સાદં હોતી’’તિ. તસ્સ સંવેગુપ્પાદનં, પસાદુપ્પાદનઞ્ચ તિકિચ્છનન્તિ તં દસ્સેન્તો ‘‘અટ્ઠ સંવેગવત્થૂની’’તિઆદિમાહ. તત્થ જાતિજરાબ્યાધિમરણાનિ યથારહં સુગતિયં, દુગ્ગતિયઞ્ચ હોન્તીતિ તદઞ્ઞમેવ પઞ્ચવિધબન્ધનાદિખુપ્પિપાસાદિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિબાધનાદિહેતુકં અપાયદુક્ખં દટ્ઠબ્બં, તયિદં સબ્બં તેસં તેસં સત્તાનં પચ્ચુપ્પન્નભવનિસ્સિતં ગહિતન્તિ અતીતે અનાગતે ચ કાલે વટ્ટમૂલકદુક્ખાનિ વિસું ગહિતાનિ. યે પન સત્તા આહારૂપજીવિનો, તત્થ ચ ઉટ્ઠાનફલૂપજીવિનો, તેસં અઞ્ઞેહિ અસાધારણં જીવિકાદુક્ખં અટ્ઠમં સંવેગવત્થુ ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. અયં વુચ્ચતિ સમયે સમ્પહંસનાતિ અયં ભાવનાચિત્તસ્સ સમ્પહંસિતબ્બસમયે વુત્તનયેન સંવેગજનનવસેન ચેવ પસાદુપ્પાદનવસેન ચ સમ્મદેવ પહંસના, સંવેગજનનપુબ્બકપસાદુપ્પાદનેન તોસનાતિ અત્થો.

સમ્માપટિપત્તિં આગમ્માતિ લીનુદ્ધચ્ચવિરહેન, સમથવીથિપટિપત્તિયા ચ સમ્મા અવિસમં સમ્મદેવ ભાવનાપટિપત્તિં આગમ્મ. ‘‘અલીન’’ન્તિઆદીસુ કોસજ્જપક્ખિકાનં ધમ્માનં અનધિમત્તતાય અલીનં, ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકાનં અનધિમત્તતાય અનુદ્ધતં, પઞ્ઞાપયોગસમ્પત્તિયા, ઉપસમસુખાધિગમેન ચ અનિરસ્સાદં, તતો એવ આરમ્મણે સમપ્પવત્તંસમથવીથિપટિપન્નં. તત્થ અલીનતાય પગ્ગહે, અનુદ્ધતતાય નિગ્ગહે, અનિરસ્સાદતાય સમ્પહંસને ન બ્યાપારં આપજ્જતિ. અલીનાનુદ્ધતતા હિ આરમ્મણે સમપ્પવત્તં, અનિરસ્સાદતાય સમથવીથિપટિપન્નં, સમપ્પવત્તિયા વા અલીનં અનુદ્ધતં. સમથવીથિપટિપત્તિયા અનિરસ્સાદન્તિ દટ્ઠબ્બં. અયં વુચ્ચતિ સમયે અજ્ઝુપેક્ખનતાતિ અયં અજ્ઝુપેક્ખિતબ્બસમયે ભાવનાચિત્તસ્સ પગ્ગહનિગ્ગહસમ્પહંસનેસુ અબ્યાવટતાસઙ્ખાતં પટિપક્ખં અભિભુય્ય પેક્ખના વુચ્ચતિ. પટિપક્ખવિક્ખમ્ભનતો, વિપસ્સનાય અધિટ્ઠાનભાવૂપગમનતો ચ ઉપચારજ્ઝાનમ્પિ સમાધાન કિચ્ચનિપ્ફત્તિયા પુગ્ગલસ્સ સમાહિતભાવસાધનં એવાતિ તત્થ સમધુરભાવેનાહ ‘‘ઉપચારં વા અપ્પનં વા’’તિ.

ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયા ધમ્માતિ એત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં. અનુરોધવિરોધવિપ્પહાનવસેન મજ્ઝત્તભાવો ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ કારણં તસ્મિં સતિ સિજ્ઝનતો, અસતિ ચ અસિજ્ઝનતો. સો ચ મજ્ઝત્તભાવો વિસયવસેન દુવિધોતિ આહ ‘‘સત્તમજ્ઝત્તતા સઙ્ખારમજ્ઝત્તતા’’તિ. તદુભયે ચ વિરુજ્ઝનં પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગભાવનાય એવ દૂરીકતન્તિ અનુરુજ્ઝનસ્સેવ પહાનવિધિં દસ્સેતું ‘‘સત્તમજ્ઝત્તતા’’તિઆદિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘સત્તસઙ્ખારકેલાયનપુગ્ગલપરિવજ્જનતા’’તિ. ઉપેક્ખાય હિ વિસેસતો રાગો પટિપક્ખો. તથા ચાહ ‘‘ઉપેક્ખા રાગબહુલસ્સ વિસુદ્ધિમગ્ગો’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૬૭). દ્વીહાકારેહીતિ કમ્મસ્સકતાપચ્ચવેક્ખણં, અત્તસુઞ્ઞતાપચ્ચવેક્ખણન્તિ ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ. દ્વીહેવાતિ અવધારણં સઙ્ખ્યાસમાનતાદસ્સનત્થં. સઙ્ખ્યા એવેત્થ સમાના, ન સઙ્ખ્યેય્યં સબ્બથા સમાનન્તિ. અસ્સામિકભાવો અનત્તનિયતા. સતિ હિ અત્તનિ તસ્સ કિઞ્ચનભાવેન ચીવરં, અઞ્ઞં વા કિઞ્ચિ અત્તનિયં નામ સિયા, સો પન કોચિ નત્થેવાતિ અધિપ્પાયો. અનદ્ધનિયન્તિ ન અદ્ધાનક્ખમં ન ચિરટ્ઠાયિ, ઇત્તરં અનિચ્ચન્તિ અત્થો. તાવકાલિકન્તિ તસ્સેવ વેવચનં.

મમાયતીતિ મમત્તં કરોતિ ‘‘મમા’’તિ તણ્હાય પરિગ્ગય્હ તિટ્ઠતિ.

મમાયન્તાતિ માનં દબ્બં કરોન્તા.

અયં સતિપટ્ઠાનદેસના પુબ્બભાગમગ્ગવસેન દેસિતાતિ પુબ્બભાગિયબોજ્ઝઙ્ગે સન્ધાયાહ ‘‘બોજ્ઝઙ્ગપરિગ્ગાહિકા સતિ દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિ. સેસં વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

બોજ્ઝઙ્ગપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઠમભાણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુસચ્ચપબ્બવણ્ણના

૩૮૬. યથાસભાવતોતિ અવિપરીતસભાવતો. બાધનક્ખણતો યો યો વા સભાવો યથાસભાવો, તતો, રુપ્પનાદિ કક્ખળાદિસભાવતોતિ અત્થો. જનિકં સમુટ્ઠાપિકન્તિ પવત્તલક્ખણસ્સ દુક્ખસ્સ જનિકં નિમિત્તલક્ખણસ્સ સમુટ્ઠાપિકં. પુરિમતણ્હન્તિ યથાપરિગ્ગહિતસ્સ દુક્ખસ્સ નિબ્બત્તિતો પુરેતરં સિદ્ધં તણ્હં. સિદ્ધે હિ કારણે તસ્સ ફલુપ્પત્તિ. અયં દુક્ખસમુદયોતિ પજાનાતીતિ યોજના. અયં દુક્ખનિરોધોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઉભિન્નં અપ્પવત્તિન્તિ દુક્ખં, સમુદયો ચાતિ દ્વિન્નં અપ્પવત્તિનિમિત્તં, તદુભયં ન પવત્તિ એતાયાતિ અપ્પવત્તિ, અસઙ્ખતા ધાતુ. દુક્ખં દુક્ખસચ્ચં પરિજાનાતિ પરિઞ્ઞાભિસમયવસેન પરિચ્છિન્દતીતિ દુક્ખપરિજાનનો, અરિયમગ્ગો, તં દુક્ખપરિજાનનં. સેસપદદ્વયેપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

દુક્ખસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના

૩૮૮. એવં વુત્તાતિ એવં ઉદ્દેસવસેન વુત્તા. સબ્બસત્તાનં પરિયાદાનવચનં બ્યાપનિચ્છાવસેન આમેડિતનિદ્દેસભાવતો. સત્તનિકાયેતિ સત્તાનં નિકાયે, સત્તઘટે સત્તસમૂહેતિ અત્થો. દેવમનુસ્સાદિભેદાસુ હિ ગતીસુ ભુમ્મદેવાદિખત્તિયાદિહત્થિઆદિખુપ્પિપાસિકાદિતંતંજાતિવિસિટ્ઠો સત્તસમૂહો સત્તનિકાયો. નિપ્પરિયાયતો ખન્ધાનં પઠમાભિનિબ્બત્તિ જાતીતિ કત્વા ‘‘જનનં જાતી’’તિ વત્વા સ્વાયં ઉપ્પાદવિકારો અપરિનિપ્ફન્નો યેસુ ખન્ધેસુ ઇચ્છિતબ્બો, તે તેનેવ સદ્ધિં દસ્સેતું ‘‘સવિકારાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સવિકારાનન્તિ ઉપ્પાદસઙ્ખાતેન વિકારેન સવિકારાનં. જાતિઆદીનિ હિ તીણિ લક્ખણાનિ ધમ્માનં વિકારવિસેસાતિ. ‘‘ઉપસગ્ગમણ્ડિતવેવચન’’ન્તિ ઇમિના કેવલં ઉપસગ્ગેન પદવડ્ઢનં કતન્તિ દસ્સેતિ. અનુપવિટ્ઠાકારેનાતિ અણ્ડકોસં, વત્થિકોસઞ્ચ ઓગાહનાકારેન. નિબ્બત્તિસઙ્ખાતેનાતિ આયતનાનં પારિપૂરિસંસિદ્ધિસઙ્ખાતેન.

અથ વા જનનં જાતીતિ અપરિપુણ્ણાયતનં જાતિમાહ. સઞ્જાતીતિ સમ્પુણ્ણાયતનં. સમ્પુણ્ણા હિ જાતિ સઞ્જાતિ. ઓક્કમનટ્ઠેન ઓક્કન્તીતિ અણ્ડજજલાબુજવસેન જાતિ. તે હિ અણ્ડકોસં, વત્થિકોસઞ્ચ ઓક્કમન્તા પવિસન્તા વિય પટિસન્ધિં ગણ્હન્તિ. અભિનિબ્બત્તનટ્ઠેન અભિનિબ્બત્તીતિ સંસેદજઓપપાતિકવસેન. તે હિ પાકટા એવ હુત્વા નિબ્બત્તન્તિ. અભિબ્યત્તા નિબ્બત્તિ અભિનિબ્બત્તિ. ‘‘જનનં જાતી’’તિઆદિ આયતનવસેન, યોનિવસેન ચ દ્વીહિ દ્વીહિ પદેહિ સબ્બસત્તે પરિયાદિયિત્વા જાતિં દસ્સેતું વુત્તં. ‘‘તેસં તેસં સત્તાનં…પે… અભિનિબ્બત્તી’’તિ સત્તવસેન વુત્તત્તા સમ્મુતિકથા. પાતુભાવોતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, પકારત્થો વા, તેન ‘‘આયતનાનં પટિલાભો’’તિ ઇમસ્સ પદસ્સ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અયમ્પિ હિ પરમત્થકથાતિ. એકવોકારભવાદીસૂતિ એકચતુપઞ્ચવોકારભવેસુ. તસ્મિં ખન્ધાનં પાતુભાવે સતિ. આયતનાનં પટિલાભોતિ એકચતુવોકારભવેસુ દ્વિન્નં દ્વિન્નં આયતનાનં વસેન, સેસેસુ રૂપધાતુયં પટિસન્ધિક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાનં પઞ્ચન્નં, કામધાતુયં વિકલાવિકલિન્દ્રિયાનં વસેન સત્તન્નં, નવન્નં, દસન્નં, પુનદસન્નં, એકાદસન્નઞ્ચ આયતનાનં વસેન સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. પાતુભવન્તાનેવ, ન કુતોચિ આગતાનિ. પટિલદ્ધાનિ નામ હોન્તિ સત્તસન્તાનસ્સ તસ્સ સંવિજ્જમાનત્તા. આયતનાનં પટિલાભોતિ વા આયતનાનં અત્તલાભો વેદિતબ્બો.

૩૮૯. સભાવનિદ્દેસોતિ સરૂપનિદ્દેસો. સરૂપઞ્હેતં જિણ્ણતાય, યદિદં ‘‘જરા’’તિ, ‘‘વયોહાનીતિ વા. જીરણમેવ જીરણતા, જીરન્તસ્સ વા આકારો તા-સદ્દેન વુત્તોતિ આહ ‘‘આકારભાવનિદ્દેસો’’તિ. ખણ્ડિતદન્તા ખણ્ડિતા નામ ઉત્તરપદલોપેન. યસ્સ વિકારસ્સ વસેન સત્તો ‘‘ખણ્ડિતો’’તિ વુચ્ચતિ, તં ખણ્ડિચ્ચં. તથા પલિતાનિ અસ્સ સન્તીતિ ‘‘પલિતો’’તિ વુચ્ચતિ, તં પાલિચ્ચં. વલિત્તચતાય વા વલિ તચો અસ્સાતિ વલિત્તચો.

ફલૂપચારેનાતિ ફલવોહારેન.

૩૯૦. ચવનમેવ ચવનતા, ચવન્તસ્સ વા આકારો તા-સદ્દેન વુત્તો. ખન્ધા ભિજ્જન્તીતિ એકભવપરિયાપન્નસ્સ ખન્ધસન્તાનસ્સ પરિયોસાનભૂતા ખન્ધા ભિજ્જન્તિ, તેનેવ ભેદેન નિરોધનં અદસ્સનં ગચ્છન્તિ, તસ્મા ભેદો અન્તરધાનં મરણં. મચ્ચુમરણન્તિ મચ્ચુસઙ્ખાતં એકભવપરિયાપન્નજીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદભૂતં મરણં. તેનાહ ‘‘ન ખણિકમરણ’’ન્તિ. ‘‘મચ્ચુ મરણ’’ન્તિ સમાસં અકત્વા યો ‘‘મચ્ચૂ’’તિ વુચ્ચતિ ભેદો, યઞ્ચ મરણં પાણચાગો, ઇદં વુચ્ચતિ મરણન્તિ વિસું સમ્બન્ધો ન ન યુજ્જતિ. કાલકિરિયાતિ મરણકાલો, અનતિક્કમનીયત્તા વિસેસેન ‘‘કાલો’’તિ વુત્તોતિ તસ્સ કિરિયા, અત્થતો ચુતિખન્ધાનં ભેદપ્પત્તિયેવ, કાલસ્સ વા અન્તકસ્સ કિરિયાતિ યા લોકે વુચ્ચતિ, સા ચુતિ, મરણન્તિ અત્થો. અયં સબ્બાપિ સમ્મુતિકથાવ ‘‘યં તેસં તેસં સત્તાન’’ન્તિઆદિના સત્તવસેન વુત્તત્તા. અયં પરમત્થકથા પરમત્થતો લબ્ભમાનાનં રુપ્પનાદિસભાવાનં ધમ્માનં વિનસ્સનજોતનાભાવતો.

અત્તાતિ ભવતિ એત્થ ચિત્તન્તિ અત્તભાવો, ખન્ધસમૂહો, તસ્સ નિક્ખેપો નિક્ખિપનં, પાતનં વિનાસોતિ અત્થો. અટ્ઠકથાયંપન ‘‘મરણં પત્તસ્સા’’તિઆદિના નિક્ખેપહેતુતાય પતનં ‘‘નિક્ખેપો’’તિ ફલૂપચારેન વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘ખન્ધાનં ભેદો’’તિ પબન્ધવસેન પવત્તમાનસ્સ ધમ્મસમૂહસ્સ વિનાસજોતનાતિ એકદેસતો પરમત્થકથા, ‘‘જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદો’’તિ પનેત્થ ન કોચિ વોહારલેસો પીતિ આહ ‘‘જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદો પન સબ્બાકારતો પરમત્થતો મરણ’’ન્તિ. એવં સન્તેપિ યસ્સ ખન્ધભેદસ્સ પવત્તત્તા ‘‘તિસ્સો મતો, ફુસ્સો મતો’’તિ વોહારો હોતિ, સો ભેદો ખન્ધપ્પબન્ધસ્સ અનુપચ્છિન્નતાય ‘‘સમ્મુતિમરણ’’ન્તિ વત્તબ્બતં અરહતીતિ આહ ‘‘એતદેવ સમ્મુતિમરણન્તિપિ વુચ્ચતી’’તિ. તેનાહ ‘‘જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદમેવ હી’’તિઆદિ. સબ્બસો પબન્ધસમુચ્છેદો હિ સમુચ્છેદમરણન્તિ.

૩૯૧. બ્યસનેનાતિ અનત્થેન. ‘‘ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૭૨૧) વિય ધમ્મ-સદ્દો હેતુપરિયાયોતિ આહ ‘‘દુક્ખકારણેના’’તિ. સોચનન્તિ લક્ખિતબ્બતાય સોચનલક્ખણો. સોચિતસ્સ સોચનકસ્સ પુગ્ગલસ્સ, ચિત્તસ્સ વા ભાવો સોચિતભાવો. અબ્ભન્તરેતિ અત્તભાવસ્સ અન્તો. અત્તનો લૂખસભાવતાય સોસેન્તો. થામગમનેન સમન્તતો સોસનવસેન પરિસોસેન્તો.

૩૯૨. ‘‘આદિસ્સ આદિસ્સ દેવન્તિ પરિદેવન્તિ એતેનાતિ આદેવો’’તિ આદેવન-સદ્દં કત્વા અસ્સુમોચનાદિવિકારં આપજ્જન્તાનં તબ્બિકારાપત્તિયા સો સદ્દો કારણભાવેન વુત્તો. તં તં વણ્ણન્તિ તં તં ગુણં. તસ્સેવાતિ આદેવપરિદેવસ્સેવ. ભાવનિદ્દેસાતિ ‘‘આદેવિતત્તં પરિદેવિતત્ત’’ન્તિ ભાવનિદ્દેસા.

૩૯૩. નિસ્સયભૂતો કાયો એતસ્સ અત્થીતિ કાયિકં. તેનાહ ‘‘કાયપસાદવત્થુક’’ન્તિ. દુક્કરં ખમનં એતસ્સાતિ દુક્ખમનં, સો એવ અત્થો સભાવોતિ દુક્ખમનટ્ઠો, તેન. સાતવિધુરતાય અસાતં.

૩૯૪. ચેતસિ ભવન્તિ ચેતસિકં, તં પન યસ્મા ચિત્તેન સમં પકારેહિ યુત્તં, તસ્મા આહ ‘‘ચિત્તસમ્પયુત્ત’’ન્તિ.

૩૯૫. સબ્બવિસયપટિપત્તિનિવારણવસેન સમન્તતો સીદનં સંસીદનં. ઉટ્ઠાતુમ્પિ અસક્કુણેય્યતાકરણવસેન અતિબલવં, વિરૂપં વા સીદનં વિસીદનં. ચિત્તકિલમથોતિ વિસીદનાકારેન ચિત્તસ્સ પરિખેદો. ઉપાયાસો, સયં ન દુક્ખો દોસત્તા, સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નધમ્મન્તરત્તા વા. યે પન દોમનસ્સમેવ ‘‘ઉપાયાસો’’તિ વદેય્યું, તે ‘‘ઉપાયાસો તીહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા સમ્પયુત્તો, એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ સમ્પયુત્તો’’તિ (ધાતુ. ૨૪૯). ઇમાય પાળિયા પટિક્ખિપિતબ્બા. ઉપ-સદ્દો ભુસત્થોતિ આહ ‘‘બલવતરં આયાસો ઉપાયાસો’’તિ. ધમ્મમત્તતાદીપનો ભાવનિદ્દેસો ધમ્મતો અઞ્ઞસ્સ કત્તુઅભાવજોતનો, અસતિ ચ કત્તરિ તેન કત્તબ્બસ્સ, પરિગ્ગહેતબ્બસ્સ ચ અભાવો એવાતિ આહ ‘‘અત્તત્તનિયાભાવદીપકાભાવનિદ્દેસા’’તિ.

૩૯૮. જાતિધમ્માનન્તિ એત્થ ધમ્મ-સદ્દો પકતિપરિયાયોતિ આહ ‘‘જાતિસભાવાન’’ન્તિ, જાયનપકતિકાનન્તિ વુત્તં હોતિ. મગ્ગભાવનાય મગ્ગભાવનિચ્છાહેતુકતા ઇચ્છિતબ્બાતિ તાદિસં ઇચ્છં નિવત્તેન્તો ‘‘વિના મગ્ગભાવન’’ન્તિ આહ. અપરો નયો ન ખો પનેતન્તિ યમેતં ‘‘અહો વત મયં ન જાતિધમ્મા અસ્સામ, ન ચ વત નો જાતિ આગચ્છેય્યા’’તિ એવં પહીનસમુદયેસુ અરિયેસુ વિજ્જમાનં અજાતિધમ્મત્તં, પરિનિબ્બુતેસુ ચ વિજ્જમાનં જાતિયા અનાગમનં ઇચ્છિતં, તં ઇચ્છન્તસ્સાપિ મગ્ગભાવનાય વિના અપ્પત્તબ્બતો, અનિચ્છન્તસ્સાપિ ભાવનાય પત્તબ્બતો ન ઇચ્છાય પત્તબ્બં નામ હોતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. વક્ખમાનત્થસમ્પિણ્ડનત્થો પિ-સદ્દોતિ આહ ‘‘ઉપરિ સેસાનિ ઉપાદાય પિ-કારો’’તિ. યન્તિ હેતુઅત્થે કરણે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘યેનપિ ધમ્મેના’’તિ. હેતુઅત્થો હિ અયં ધમ્મ-સદ્દો, અલબ્ભનેય્યભાવો એત્થ હેતુ વેદિતબ્બો. તન્તિ વા ઇચ્છિતસ્સ વત્થુનો અલબ્ભનં, એવમેત્થ ‘‘યમ્પીતિ યેનપી’’તિ વિભત્તિવિપલ્લાસેન અત્થો વુત્તો. યદા પન યં-સદ્દો ‘‘ઇચ્છ’’ન્તિ એતં અપેક્ખતિ, તદા અલાભવિસિટ્ઠા ઇચ્છા વુત્તા હોતિ. યદા પન ‘‘ન લભતી’’તિ એતં અપેક્ખતિ, તદા ઇચ્છાવિસિટ્ઠો અલાભો વુત્તો હોતિ, સો પન અત્થતો અઞ્ઞો ધમ્મો નત્થિ, તથાપિ અલબ્ભનેય્યવત્થુગતા ઇચ્છાવ વુત્તા હોતિ. સબ્બત્થાતિ ‘‘જરાધમ્માન’’ન્તિઆદિના આગતેસુ સબ્બવારેસુ.

સમુદયસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના

૪૦૦. પુનબ્ભવકરણં પુનોબ્ભવો ઉત્તરપદલોપં કત્વા મનો-સદ્દસ્સ વિય પુરિમપદસ્સ ઓ-કારન્તતા દટ્ઠબ્બા. અથ વા સીલનટ્ઠેન ઇક-સદ્દેન ગમિતત્થત્તા કિરિયાવાચકસ્સ સદ્દસ્સ અદસ્સનં દટ્ઠબ્બં યથા ‘‘અસૂપભક્ખનસીલો અસૂપિકો’’તિ. સમ્મોહવિનોદનિયં પન ‘‘પુનબ્ભવં દેતિ, પુનબ્ભવાય સંવત્તતિ, પુનપ્પુનં ભવે નિબ્બત્તેતીતિ પોનોબ્ભવિકા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૦૩) અત્થો વુત્તો સો ‘‘તદ્ધિતા’’ ઇતિ બહુવચનનિદ્દેસતો, વિચિત્તત્તા વા તદ્ધિતવુત્તિયા, અભિધાનલક્ખણત્તા વા તદ્ધિતાનં તેસુપિ અત્થેસુ પોનોબ્ભવિકસદ્દસિદ્ધિ સમ્ભવેય્યાતિ કત્વા વુત્તો. તત્થ કમ્મુના સહજાતા પુનબ્ભવં દેતિ, અસહજાતા કમ્મસહાયભૂતા પુનબ્ભવાય સંવત્તતિ, દુવિધાપિ પુનપ્પુનં ભવે નિબ્બત્તેતીતિ દટ્ઠબ્બા. નન્દનટ્ઠેન, રઞ્જનટ્ઠેન ચ નન્દીરાગો, યો ચ નન્દીરાગો, યા ચ તણ્હાયનટ્ઠેન તણ્હા, ઉભયમેતં એકત્થં, બ્યઞ્જનમેવ નાનન્તિ તણ્હા ‘‘નન્દીરાગેન સદ્ધિં અત્થતો એકત્તમેવ ગતા’’તિ વુત્તા. તબ્ભાવત્થો હેત્થ સહ-સદ્દો ‘‘સનિદસ્સના ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૯) વિય. તસ્મા નન્દીરાગસહગતાતિ નન્દીરાગભાવં ગતા સબ્બાસુપિ અવત્થાસુ નન્દીરાગભાવસ્સ અપચ્ચક્ખાય વત્તનતોતિ અત્થો. રાગસમ્બન્ધેન ઉપ્પન્નસ્સાતિ વુત્તં. રૂપારૂપભવરાગસ્સ વિસું વુચ્ચમાનત્તા કામભવે એવ ભવપત્થનુપ્પત્તિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

તસ્મિં તસ્મિં પિયરૂપે પઠમુપ્પત્તિવસેન ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં, પુનપ્પુનં પવત્તિવસેન ‘‘નિવિસતી’’તિ. પરિયુટ્ઠાનાનુસયવસેન વા ઉપ્પત્તિનિવેસા યોજેતબ્બા. સમ્પત્તિયન્તિ મનુસ્સસોભગ્ગે, દેવત્તે ચ. અત્તનો ચક્ખુન્તિ સવત્થુકં ચક્ખું વદતિ, સપસાદં વા મંસપિણ્ડં. વિપ્પસન્નં પઞ્ચપસાદન્તિ પરિસુદ્ધસુપ્પસન્નનીલપીતલોહિતકણ્હઓદાતવણ્ણવન્તં. રજતપનાળિકં વિય છિદ્દં અબ્ભન્તરે ઓદાતત્તા. પામઙ્ગસુત્તં વિય આલમ્બકણ્ણબદ્ધં. તુઙ્ગા ઉચ્ચા દીઘા નાસિકા તુઙ્ગનાસા, એવં લદ્ધવોહારં અત્તનો ઘાનં. ‘‘લદ્ધવોહારા’’તિ વા પાઠો, તસ્મિં સતિ તુઙ્ગા નાસા યેસં તે તુઙ્ગનાસા, એવં લદ્ધવોહારા સત્તા અત્તનો ઘાનન્તિ યોજના કાતબ્બા. જિવ્હં…પે… મઞ્ઞન્તિ વણ્ણસણ્ઠાનતો, કિચ્ચતો ચ. કાયં…પે… મઞ્ઞન્તિ આરોહપરિણાહસમ્પત્તિયા. મનં…પે… મઞ્ઞન્તિ અતીતાદિઅત્થચિન્તનસમત્થં. અત્તના પટિલદ્ધાનિ અજ્ઝત્તઞ્ચ સરીરગન્ધાદીનિ, બહિદ્ધા ચ વિલેપનગન્ધાદીનિ. ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતીતિ યદા ઉપ્પજ્જમાના હોતિ, તદા એત્થ ઉપ્પજ્જતીતિ સામઞ્ઞેન ગહિતા ઉપ્પાદકિરિયા લક્ખણભાવેન વુત્તા, વિસયવિસિટ્ઠા ચ લક્ખિતબ્બભાવેન. ન હિ સામઞ્ઞવિસેસેહિ નાનત્તવોહારો ન હોતીતિ. ઉપ્પજ્જમાનાતિ વા અનિચ્છિતો ઉપ્પાદો હેતુભાવેન વુત્તો, ઉપ્પજ્જતીતિ નિચ્છિતો ફલભાવેન યદિ ઉપ્પજ્જમાના હોતિ, એત્થ ઉપ્પજ્જતીતિ.

નિરોધસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના

૪૦૧. ‘‘સબ્બાનિ નિબ્બાનવેવચનાનેવા’’તિ વત્વા તમત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘નિબ્બાનઞ્હી’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ આગમ્માતિ નિમિત્તં કત્વા. નિબ્બાનહેતુકો હિ તણ્હાય અસેસવિરાગનિરોધો. ખયગમનવસેન વિરજ્જતિ. અપ્પવત્તિગમનવસેન નિરુજ્ઝતિ. અનપેક્ખતાય ચજનવસેન, હાનિવસેન વા ચજીયતિ. પુન યથા નપ્પવત્તતિ, તથા દૂર ખિપનવસેન પટિનિસ્સજ્જીયતિ. બન્ધનભૂતાય મોચનવસેન મુચ્ચતિ. અસંકિલેસવસેન ન અલ્લીયતિ. કસ્મા પનેતં નિબ્બાનં એકમેવ સમાનં નાનાનામેહિ વુચ્ચતીતિ? પટિપક્ખનાનતાયાતિ દસ્સેન્તો ‘‘એકમેવ હી’’તિઆદિમાહ. સઙ્ખતધમ્મવિધુરસભાવત્તા નિબ્બાનસ્સ નામાનિપિ ગુણનેમિત્તિકત્તા સઙ્ખતધમ્મવિધુરાનેવ હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘સબ્બસઙ્ખતાનં નામપટિપક્ખવસેના’’તિ. અસેસં વિરજ્જતિ તણ્હા એત્થાતિ અસેસવિરાગોતિ. એસ નયો સેસેસુપિ. અયં પન વિસેસો – નત્થિ એતસ્સ ઉપ્પાદો, ન વા એતસ્મિં અધિગતે પુગ્ગલસ્સ ઉપ્પાદોતિ અનુપ્પાદો, અસઙ્ખતધમ્મો. ‘‘અપ્પવત્ત’’ન્તિઆદીસુપિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. આયૂહનં સમુદયો, તપ્પટિપક્ખવસેન અનાયૂહનં.

તણ્હા અપ્પહીને સતિ યત્થ ઉપ્પજ્જતિ, પહાને પન સતિ તત્થ તત્થેવસ્સા અભાવો સુદસ્સિતોતિ આહ ‘‘તત્થેવ અભાવં દસ્સેતુ’’ન્તિ. અપઞ્ઞત્તિન્તિ અપઞ્ઞાપનં, ‘‘તિત્ત અલાબુ અત્થી’’તિ વોહારાભાવં વા. તિત્તઅલાબુવલ્લિયા અપ્પવત્તિં ઇચ્છન્તો પુરિસો વિય અરિયમગ્ગો, તસ્સ તસ્સા અપ્પવત્તિનિન્નચિત્તસ્સ મૂલચ્છેદનં વિય મગ્ગસ્સ નિબ્બાનારમ્મણસ્સ તણ્હાય પહાનં, તદપ્પવત્તિ વિય તણ્હાય અપ્પવત્તિભૂતં નિબ્બાનં દટ્ઠબ્બં.

દુતિયઉપમાયં દક્ખિણદ્વારં વિય નિબ્બાનં, ચોરઘાતકા વિય મગ્ગો. દક્ખિણદ્વારે ઘાતિતાપિ ચોરા પચ્છા ‘‘અટવિયં ચોરા ઘાતિતા’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવં નિબ્બાનં આગમ્મ નિરુદ્ધાપિ તણ્હા ‘‘ચક્ખાદીસુ નિરુદ્ધા’’તિ વુચ્ચતિ તત્થ કિચ્ચકરણાભાવતોતિ દટ્ઠબ્બં. પુરિમા વા ઉપમા મગ્ગેન નિરુદ્ધાય ‘‘પિયરૂપસાતરૂપેસુ નિરુદ્ધા’’તિ વત્તબ્બતાદસ્સનત્થં વુત્તા, પચ્છિમા નિબ્બાનં આગમ્મ નિરુદ્ધાય ‘‘પિયરૂપસાતરૂપેસુ નિરુદ્ધા’’તિ વત્તબ્બતાદસ્સનત્થં વુત્તાતિ અયં એતાસં વિસેસો.

મગ્ગસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના

૪૦૨. અઞ્ઞમગ્ગપટિક્ખેપનત્થન્તિ તિત્થિયેહિ પરિકપ્પિતસ્સ મગ્ગસ્સ દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદાભાવપટિક્ખેપનત્થં, અઞ્ઞસ્સ વા મગ્ગભાવપટિક્ખેપો અઞ્ઞમગ્ગપટિક્ખેપો, તદત્થં. ‘‘અય’’ન્તિ પન અત્તનો, તેસુ ચ ભિક્ખૂસુ એકચ્ચાનં પચ્ચક્ખભાવતો આસન્નપચ્ચક્ખવચનં. આરકત્તાતિ નિરુત્તિનયેન અરિયસદ્દસિદ્ધિમાહ. અરિયભાવકરત્તાતિ અરિયકરણો અરિયોતિ ઉત્તરપદલોપેન, પુગ્ગલસ્સ અરિયભાવકરત્તા અરિયં કરોતીતિ વા અરિયો, અરિયફલપટિલાભકરત્તા વા અરિયં ફલં લભાપેતિ જનેતીતિ અરિયો. પુરિમેન ચેત્થ અત્તનો કિચ્ચવસેન, પચ્છિમેન ફલવસેન અરિયનામલાભો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. ચતુસચ્ચપટિવેધાવહં કમ્મટ્ઠાનં ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં, ચતુસચ્ચં વા ઉદ્દિસ્સ પવત્તં ભાવનાકમ્મં યોગિનો સુખવિસેસાનં ઠાનભૂતન્તિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં. પુરિમાનિ દ્વે સચ્ચાનિ વટ્ટં પવત્તિહેતુભાવતો. પચ્છિમાનિ વિવટ્ટં નિવત્તિતદધિગમુપાયભાવતો. વટ્ટે કમ્મટ્ઠાનાભિનિવેસો સરૂપતો પરિગ્ગહસબ્ભાવતો. વિવટ્ટે નત્થિ અવિસયત્તા, વિસયત્તે ચ પયોજનાભાવતો. પુરિમાનિ દ્વે સચ્ચાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વાતિ સમ્બન્ધો. કમ્મટ્ઠાનપાળિયા હિ તદત્થસલ્લક્ખણેન વાચુગ્ગતકરણં ઉગ્ગહો. તેનાહ ‘‘વાચાય પુનપ્પુનં પરિવત્તેન્તો’’તિ. ઇટ્ઠં કન્તન્તિ નિરોધમગ્ગેસુ નિન્નભાવં દસ્સેતિ, ન અભિનન્દનં, તન્નિન્નભાવોયેવ ચ તત્થ કમ્મકરણં દટ્ઠબ્બં.

એકપટિવેધેનેવાતિ એકઞાણેનેવ પટિવિજ્ઝનેન. પટિવેધો પટિઘાતાભાવેન વિસયે નિસ્સઙ્ગચારસઙ્ખાતં નિબ્બિજ્ઝનં. અભિસમયો અવિરજ્ઝિત્વા વિસયસ્સ અધિગમસઙ્ખાતો અવબોધો. ‘‘ઇદં દુક્ખં, એત્તકં દુક્ખં, ન ઇતો ભિય્યો’’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા જાનનમેવ વુત્તનયેન પટિવેધોતિ પરિઞ્ઞાપટિવેધો, તેન. ઇદઞ્ચ યથા તસ્મિં ઞાણે પવત્તે પચ્છા દુક્ખસ્સ સરૂપાદિપરિચ્છેદે સમ્મોહો ન હોતિ, તથા પવત્તિં ગહેત્વા વુત્તં, ન પન મગ્ગઞાણસ્સ ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૨.૪૮૪; ૩.૧૦૪) પવત્તનતો. પહીનસ્સ પુન અપ્પહાતબ્બતાય પકટ્ઠં હાનં ચજનં સમુચ્છિન્દનં, પહાનમેવ વુત્તનયેન પટિવેધોતિ પહાનપટિવેધો, તેન. અયમ્પિ યસ્મિં કિલેસે અપ્પહીયમાને મગ્ગભાવનાય ન ભવિતબ્બં, અસતિ ચ મગ્ગભાવનાય યો ઉપ્પજ્જેય્ય, તસ્સ કિલેસસ્સ પટિઘાતં કરોન્તસ્સ અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદેન્તસ્સ ઞાણસ્સ તથાપવત્તિયં પટિઘાતાભાવેન નિસ્સઙ્ગચારં ઉપાદાય એવં વુત્તો. સચ્છિકિરિયા પચ્ચક્ખકરણં અનુસ્સવાકારપરિવિતક્કાદિકે મુઞ્ચિત્વા સરૂપતો આરમ્મણકરણં ‘‘ઇદં ત’’ન્તિ યથાસભાવતો ગહણં, સા એવ વુત્તનયેન પટિવેધોતિ સચ્છિકિરિયાપટિવેધો, તેન. અયં પનસ્સ આવરણસ્સ અસમુચ્છિન્દનતો ઞાણં નિરોધં આલમ્બિતું ન સક્કોતિ, તસ્સ સમુચ્છિન્દનતો તં સરૂપતો વિભાવેન્તમેવ પવત્તતીતિ એવં વુત્તો. ભાવના ઉપ્પાદના, વડ્ઢના ચ. તત્થ પઠમમગ્ગે ઉપ્પાદનટ્ઠેન, દુતિયાદીસુ વડ્ઢનટ્ઠેન, ઉભયત્થાપિ વા ઉભયથાપિ વેદિતબ્બં. પઠમમગ્ગેપિ હિ યથારહં વુટ્ઠાનગામિનિયં પવત્તં પરિજાનનાદિં વડ્ઢેન્તો પવત્તોતિ વડ્ઢનટ્ઠેન ભાવના સક્કા વિઞ્ઞાતું. દુતિયાદીસુપિ અપ્પહીનકિલેસપ્પહાનતો, પુગ્ગલન્તરભાવસાધનતો ચ ઉપ્પાદનટ્ઠેન ભાવના સક્કા વિઞ્ઞાતું, સા એવ વુત્તનયેન પટિવેધોતિ ભાવનાપટિવેધો, તેન. અયમ્પિ હિ યથા ઞાણે પવત્તે પચ્છા મગ્ગધમ્માનં સરૂપપરિચ્છેદે સમ્મોહો ન હોતિ, તથા પવત્તિમેવ ગહેત્વા વુત્તો.

તિટ્ઠન્તુ તાવ યથાધિગતા મગ્ગધમ્મા, યથાપવત્તેસુ ફલધમ્મેસુપિ અયં યથાધિગતસચ્ચધમ્મેસુ વિય વિગતસમ્મોહોવ હોતિ. તેનેવાહ ‘‘દિટ્ઠધમ્મો પત્તધમ્મો વિદિતધમ્મો પરિયોગાળ્હધમ્મો’’તિ (મહાવ. ૧૮; દી. નિ. ૧.૨૯૯; મ. નિ. ૨.૬૯) યતો સચસ્સ ધમ્મતાસઞ્ચોદિતા યથાધિગતસચ્ચધમ્માલમ્બનિયો મગ્ગવીથિતો પરતો મગ્ગફલપહીનાવસિટ્ઠકિલેસનિબ્બાનાનં પચ્ચવેક્ખણા પવત્તન્તિ, દુક્ખસચ્ચમ્મોપિ સક્કાયદિટ્ઠિઆદયો. અયઞ્ચ અત્થવણ્ણના ‘‘પરિઞ્ઞાભિસમયેના’’તિઆદીસુપિ વિભાવેતબ્બા. એકાભિસમયેન અભિસમેતીતિ એત્થાહ વિતણ્ડવાદી ‘‘અરિયમગ્ગઞાણં ચતૂસુ સચ્ચેસુ નાનાભિસમયવસેન કિચ્ચકર’’ન્તિ, સો અભિધમ્મે (કથા. ૨૭૪) ઓધિસોકથાય સઞ્ઞાપેતબ્બો. ઇદાનિ તમેવ એકાભિસમયં વિત્થારવસેન વિભાવેતું ‘‘એવમસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘પુબ્બભાગે…પે… પટિવેધો હોતી’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ પટિવેધો પુબ્બભાગિયો ન હોતીતિ? સચ્ચમેતં નિપ્પરિયાયતો, ઇધ પન ઉગ્ગહાદિવસેન પવત્તો અવબોધો પરિયાયતો તથા વુત્તો. પટિવેધનિમિત્તત્તા વા ઉગ્ગહાદિવસેન પવત્તં દુક્ખાદીસુ પુબ્બભાગે ઞાણં ‘‘પટિવેધો’’તિ વુત્તં, ન પટિવિજ્ઝનસભાવં. કિચ્ચતોતિ પુબ્બભાગેહિ દુક્ખાદિઞાણેહિ કાતબ્બકિચ્ચસ્સ ઇધ નિપ્ફત્તિતો, ઇમસ્સેવ વા ઞાણસ્સ દુક્ખાદિપ્પકાસનકિચ્ચતો, પરિઞ્ઞાદિતોતિ અત્થો. આરમ્મણપટિવેધોતિ સચ્છિકિરિયાપટિવેધમાહ. સાતિ પચ્ચવેક્ખણા. ઇધાતિ ઇમસ્મિં ઠાને. ઉગ્ગહાદીસુ વુચ્ચમાનેસુ ન વુત્તા અનવસરત્તા. અધિગમે હિ સતિ તસ્સા સિયા અવસરો.

તંયેવ હિ અનવસરં દસ્સેતું ‘‘ઇમસ્સ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. પુબ્બે પરિગ્ગહતોતિ કમ્મટ્ઠાનપરિગ્ગહતો પુબ્બે. ઉગ્ગહાદિવસેન સચ્ચાનં પરિગ્ગણ્હનઞ્હિ પરિગ્ગહો. તથા તાનિ પરિગ્ગણ્હનતો મનસિકારદળ્હતાય પુબ્બભાગિયા દુક્ખપરિઞ્ઞાદયો હોન્તિ યેવાતિ આહ ‘‘પરિગ્ગહતો પટ્ઠાય હોતી’’તિ. અપરભાગેતિ મગ્ગક્ખણે. દુદ્દસત્તાતિ અત્તનો પવત્તિક્ખણવસેન પાકટાનિપિ પકતિઞાણેન સભાવરસતો દટ્ઠું અસક્કુણેય્યત્તા. ગમ્ભીરેનેવ ચ ભાવનાઞાણેન, તથાપિ મત્થકપ્પત્તેન અરિયમગ્ગઞાણેનેવ યાથાવતો પસ્સિતબ્બત્તા ગમ્ભીરાનિ. તેનાહ ‘‘લક્ખણપટિવેધતો પન ઉભયમ્પિ ગમ્ભીર’’ન્તિ. ઇતરાનિ અસંકિલિટ્ઠઅસંકિલેસિકતાય અચ્ચન્તસુખપ્પત્તાય અનુપ્પત્તિભવતાય, અનુપ્પન્નપુબ્બતાય ચ પવત્તિવસેન અપાકટત્તા ચ પરમગમ્ભીરત્તા, તથા પરમગમ્ભીરઞાણેનેવ પસ્સિતબ્બતાય પકતિઞાણેન દટ્ઠું ન સક્કુણેય્યાનીતિ દુદ્દસાનિ. તેનાહ ‘‘ઇતરેસં પના’’તિઆદિ. પયોગોતિ કિરિયા, વાયામો વા. તસ્સ મહન્તતરસ્સ ઇચ્છિતબ્બતં, દુક્કરતરતઞ્ચ ઉપમાહિ દસ્સેતિ ‘‘ભવગ્ગગ્ગહણત્થ’’ન્તિઆદિના. પટિવેધક્ખણેતિ અરિયસ્સ મગ્ગસ્સ ચતુસચ્ચસમ્પટિવેધક્ખણે. એકમેવ તં ઞાણન્તિ દુક્ખાદીસુ પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચસાધનવસેન એકમેવ તં મગ્ગઞાણં હોતિ.

ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસૂતિ ઇમેસુ વિરમિતબ્બતાવસેન જોતિતેસુ તીસુ કામબ્યાપાદવિહિંસાવિતક્કવત્થૂસુ. વિસું વિસું ઉપ્પન્નસ્સ તિવિધઅકુસલસઙ્કપ્પસ્સ. પદપચ્છેદતોતિ એત્થ ગતમગ્ગો ‘‘પદ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, યેન ચ ઉપાયેન કારણેન કામવિતક્કો ઉપ્પજ્જતિ, સો તસ્સ ગતમગ્ગોતિ તસ્સ પચ્છેદો ઘાતો પદપચ્છેદો, તતો પદપચ્છેદતો. અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનં અનુપ્પત્તિસાધનં, તસ્સ વસેન. મગ્ગકિચ્ચસાધનેન મગ્ગઙ્ગં પૂરયમાનો એકોવ તિવિધકિચ્ચસાધનો કુસલસઙ્કપ્પો ઉપ્પજ્જતિ. તિવિધાકુસલસઙ્કપ્પસમુચ્છેદનમેવ હેત્થ તિવિધકિચ્ચસાધનં દટ્ઠબ્બં. ઇમિના નયેન ‘‘ઇમેસુ ચતૂસુ ઠાનેસૂ’’તિઆદીસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો.

મુસાવાદાવેરમણિઆદયોતિ એત્થ યસ્મા સિક્ખાપદવિભઙ્ગે (વિભ. ૭૦૩) વિરતિચેતના, સબ્બે સમ્પયુત્તધમ્મા ચ સિક્ખાપદાનીતિ આગતાનીતિ તત્થ પધાનાનં વિરતિચેતનાનં વસેન ‘‘વિરતિયોપિ હોન્તિ ચેતનાયોપી’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૭૦૩) સમ્મોહવિનોદનિયં વુત્તં, તસ્મા કેચિ ‘‘આદિ-સદ્દેન ન કેવલં પિસુણવાચા વેરમણિઆદીનંયેવ સઙ્ગહો, અથ ખો તાદિસાનં ચેતનાનમ્પિ સઙ્ગહો’’તિ વદન્તિ, તં પુબ્બભાગવસેન વુચ્ચમાનત્તા યુજ્જેય્ય, મુસાવાદાદીહિ વિરમણકાલે વા વિરતિયો, સુભાસિતાદિવાચાભાસનાદિકાલે ચ ચેતનાયો યોજેતબ્બા, મગ્ગક્ખણે પન વિરતિયોવ ઇચ્છિતબ્બા ચેતનાનં અમગ્ગઙ્ગત્તા. એકસ્સ ઞાણસ્સ દુક્ખાદિઞાણતા વિય, એકાય વિરતિયા મુસાવાદાદિવિરતિભાવો વિય ચ એકાય ચેતનાય સમ્માવાચાદિકિચ્ચત્તયસાધનસભાવાભાવા સમ્માવાચાદિભાવાસિદ્ધિતો, તંસિદ્ધિયં અઙ્ગત્તયતાસિદ્ધિતો ચ.

ભિક્ખુસ્સ આજીવહેતુકં કાયવચીદુચ્ચરિતં નામ અયોનિસો આહારપરિયેસનહેતુકમેવ સિયાતિ આહ ‘‘ખાદનીય…પે… દુચ્ચરિત’’ન્તિ. કાયવચીદુચ્ચરિતગ્ગહણઞ્ચ કાયવચીદ્વારેયેવ આજીવપકોપો, ન મનોદ્વારેતિ દસ્સનત્થં. તેનાહ ‘‘ઇમેસુયેવ સત્તસુ ઠાનેસૂ’’તિ.

અનુપ્પન્નાનન્તિ અસમુદાચારવસેન વા અનનુભૂતારમ્મણવસેન વા અનુપ્પન્નાનં. અઞ્ઞથા હિ અનમતગ્ગે સંસારે અનુપ્પન્ના પાપકા અકુસલા ધમ્મા નામ ન સન્તિ. તેનાહ ‘‘એકસ્મિં ભવે’’તિઆદિ. યસ્મિં ભવે અયં ઇમં વીરિયં આરભતિ, તસ્મિં એકસ્મિં ભવે.જનેતીતિ ઉપ્પાદેતિ. તાદિસં છન્દં કુરુમાનો એવં છન્દં જનેતિ નામ. વાયામં કરોતીતિ પયોગં પરક્કમં કરોતિ. વીરિયં પવત્તેતીતિ કાયિકચેતસિકવીરિયં પકારતો વત્તેતિ. વીરિયેન ચિત્તં પગ્ગહિતં કરોતીતિ તેનેવ સહજાતવીરિયેન ચિત્તં ઉક્ખિપેન્તો કોસજ્જપાતતો નિસેધનેન પગ્ગહિતં કરોતિ. પદહનં પવત્તેતીતિ પધાનં વીરિયં કરોતિ. પટિપાટિયા પનેતાનિ ચત્તારિ પદાનિ આસેવનાભાવનાબહુલીકમ્મસાતચ્ચકિરિયાહિ યોજેતબ્બાનિ.

ઉપ્પન્નપુબ્બાનન્તિ સદિસવોહારેન વુત્તં. ભવતિ હિ તંસદિસેસુ તબ્બોહારો યથા ‘‘સા એવ તિત્તિરિ, તાનિ એવ ઓસધાની’’તિ. તેનાહ ‘‘ઇદાનિ તાદિસે’’તિ. ઉપ્પન્નાનન્તિ ‘‘અનુપ્પન્ના’’તિ અવત્તબ્બતં આપન્નાનં. પહાનાયાતિ પજહનત્થાય. અનુપ્પન્નાનં કુસલાનન્તિ એત્થ કુસલાતિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અધિપ્પેતા, તેસઞ્ચ ઉપ્પાદો નામ અધિગમો પટિલાભો, તપ્પટિક્ખેપેન અનુપ્પાદો અપ્પટિલાભોતિ આહ ‘‘અપ્પટિલદ્ધાનં પઠમજ્ઝાનાદીન’’ન્તિ. ‘‘ઠિતિયા વીરિયં આરભતી’’તિ વુત્તે ન ખણઠિતિ અધિપ્પેતા તદત્થં વીરિયારબ્ભેન પયોજનાભાવતો, અથ ખો પબન્ધઠિતિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘પુનપ્પુનં ઉપ્પત્તિપબન્ધવસેન ઠિતત્થ’’ન્તિ. સમ્મુસ્સનં પટિપક્ખધમ્મવસેન અદસ્સનમુપગમનન્તિ તપ્પટિક્ખેપેન અસમ્મુસ્સનં અસમ્મોસોતિ આહ ‘‘અસમ્મોસાયાતિ અવિનાસનત્થ’’ન્તિ. ભિય્યોભાવો પુનપ્પુનં ભવનં, સો પન ઉપરૂપરિ ઉપ્પત્તીતિ આહ ‘‘ઉપરિભાવાયા’’તિ. વેપુલ્લં અભિણ્હપ્પવત્તિયા પગુણબલવભાવાપત્તીતિ વુત્તં ‘‘વેપુલ્લાયાતિ વિપુલભાવાયા’’તિ, મહન્તભાવાયાતિ અત્થો. ભાવનાય પરિપૂરણત્થન્તિ ઝાનાદિભાવનાપરિબ્રૂહનત્થં.

ચતૂસુ ઠાનેસૂતિ અનુપ્પન્નાકુસલાનુપ્પાદનાદીસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ. કિચ્ચસાધનવસેનાતિ ચતુબ્બિધસ્સપિ કિચ્ચસ્સ એકજ્ઝં નિપ્ફાદનવસેન.

ઝાનાનિ પુબ્બભાગેપિ મગ્ગક્ખણેપિ નાનાતિ યદિપિ સમાધિઉપકારકેહિ અભિનિરોપનાનુમજ્જનસમ્પિયાયનબ્રૂહનસન્તસુખસભાવેહિ વિતક્કાદીહિ સમ્પયોગભેદતો ભાવનાતિસયપ્પવત્તાનં ચતુન્નં ઝાનાનં વસેન સમ્માસમાધિ વિભત્તો, તથાપિ વાયામો વિય અનુપ્પન્નાકુસલાનુપ્પાદનાદિચતુવાયામકિચ્ચં, સતિ વિય ચ અસુભાસુખાનિચ્ચાનત્તેસુ કાયાદીસુ સુભાદિસઞ્ઞાપ્પહાનચતુસતિકિચ્ચં, એકો સમાધિ ચતુઝાનસમાધિકિચ્ચં ન સાધેતીતિ પુબ્બભાગેપિ પઠમજ્ઝાનસમાધિ એવ મગ્ગક્ખણેપિ, તથા પુબ્બભાગેપિ ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિ એવ મગ્ગક્ખણે પીતિ અત્થો. નાનામગ્ગવસેનાતિ પઠમમગ્ગાદિનાનામગ્ગવસેન ઝાનાનિ નાના. દુતિયાદયોપિ મગ્ગા દુતિયાદીનં ઝાનાનં. અયં પનસ્સાતિ એત્થ મગ્ગભાવેન ચતુબ્બિધમ્પિ એકત્તેન ગહેત્વા ‘‘અસ્સા’’તિ વુત્તં, અસ્સ મગ્ગસ્સાતિ અત્થો. અયન્તિ પન અયં ઝાનવસેન સબ્બસદિસસબ્બાસદિસેકચ્ચસદિસતા વિસેસો.

પાદકજ્ઝાનનિયમેન હોતીતિ ઇધ પાદકજ્ઝાનનિયમં ધુરં કત્વા વુત્તં, યથા ચેત્થ, એવં સમ્મોહવિનોદનિયમ્પિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૦૫). અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૩૫૦) પન વિપસ્સનાનિયમો વુત્તો સબ્બવાદાવિરોધતો, ઇધ પન સમ્મસિતજ્ઝાનપુગ્ગલજ્ઝાસયવાદનિવત્તનતો પાદકજ્ઝાનનિયમો વુત્તો. વિપસ્સનાનિયમો પન સાધારણત્તા ઇધાપિ ન પટિક્ખિત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. અઞ્ઞે ચ આચરિયવાદા પરતો વક્ખમાના વિભજિતબ્બાતિ યથાવુત્તમેવ તાવ પાદકજ્ઝાનનિયમં વિભજન્તો આહ ‘‘પાદકજ્ઝાનનિયમેન તાવા’’તિ. પઠમજ્ઝાનિકો હોતિ, યસ્મા આસન્નપદેસે વુટ્ઠિતસમાપત્તિ મગ્ગસ્સ અત્તનો સદિસભાવં કરોતિ ભૂમિવણ્ણો વિય ગોધાવણ્ણસ્સ. પરિપુણ્ણાનેવ હોન્તીતિ અટ્ઠ સત્ત ચ હોન્તીતિ અત્થો. સત્ત હોન્તિ સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ અભાવતો. છ હોન્તિ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ અભાવતો. મગ્ગઙ્ગબોજ્ઝઙ્ગાનં સત્તછભાવં અતિદિસતિ ‘‘એસ નયો’’તિ. અરૂપે ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનં…પે… વુત્તં અટ્ઠસાલિનિયન્તિ અધિપ્પાયો. નનુ તત્થ ‘‘અરૂપે તિકચતુક્કજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જતી’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૩૫૦) વુત્તં, ન ‘‘ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાન’’ન્તિ? સચ્ચમેતં, યેસુ પન સંસયો અત્થિ, તેસં ઉપ્પત્તિદસ્સનેન, તેન અત્થતો ‘‘ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તમેવ હોતીતિ એવમાહાતિ વેદિતબ્બં. સમુદાયઞ્ચ અપેક્ખિત્વા ‘‘તઞ્ચ લોકુત્તરં, ન લોકિય’’ન્તિ આહ ‘‘અવયવેકત્તં લિઙ્ગસમુદાયસ્સ વિસેસકં હોતી’’તિ. ચતુત્થજ્ઝાનમેવ હિ તત્થ લોકિયં ઉપ્પજ્જતિ, ન ચતુક્કં, પઞ્ચકં વાતિ. એત્થ કથન્તિ પાદકજ્ઝાનસ્સ અભાવા કથં દટ્ઠબ્બન્તિ અત્થો. તંઝાનિકાવસ્સ તત્થ તયો મગ્ગા ઉપ્પજ્જન્તિ, તજ્ઝાનિકંપઠમફલાદિં પાદકં કત્વા ઉપરિમગ્ગભાવનાયાતિ અધિપ્પાયો. તિકચતુક્કજ્ઝાનિકં પન મગ્ગં ભાવેત્વા તત્થ ઉપ્પન્નસ્સ અરૂપચતુત્થજ્ઝાનં, તજ્ઝાનિકં ફલઞ્ચ પાદકં કત્વા ઉપરિમગ્ગભાવનાય અઞ્ઞઝાનિકાપિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ, ઝાનઙ્ગાદિનિયામિકા પુબ્બાભિસઙ્ખારસમાપત્તિપાદકં, ન સમ્મસિતબ્બાતિ ફલસ્સાપિ પાદકતા દટ્ઠબ્બા.

કેચિ પનાતિ મોરવાપીમહાદત્તત્થેરં સન્ધાયાહ. પુન કેચીતિ તિપિટકચૂળાભયત્થેરં. તતિયવારે કેચીતિ ‘‘પાદકજ્ઝાનમેવ નિયમેતી’’તિ એવં વાદિનં તિપિટકચૂળનાગત્થેરઞ્ચેવ અનન્તરં વુત્તે દ્વે ચ થેરે ઠપેત્વા ઇતરે થેરે સન્ધાય વદતિ.

૪૦૩. સસન્તતિપરિયાપન્નાનં દુક્ખસમુદયાનં અપ્પવત્તિભાવેન પરિગ્ગય્હમાનો નિરોધોપિ સસન્તતિપરિયાપન્નો વિય હોતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘અત્તનો વા ચત્તારિ સચ્ચાની’’તિ. પરસ્સ વાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તેનાહ ભગવા ‘‘ઇમસ્મિંયેવ બ્યામમત્તે કળેવરે સસઞ્ઞિમ્હિ સમનકે લોકઞ્ચ પઞ્ઞાપેમિ, લોકસમુદયઞ્ચ પઞ્ઞાપેમિ, લોકનિરોધઞ્ચ પઞ્ઞાપેમિ, લોકનિરોધગામિનિપટિપદઞ્ચ પઞ્ઞાપેમી’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૦૭; અ. નિ. ૪.૪૫) કથં પન આદિકમ્મિકો નિરોધમગ્ગસચ્ચાનિ પરિગ્ગણ્હાતીતિ? અનુસ્સવાદિસિદ્ધમાકારં પરિગ્ગણ્હાતિ. એવઞ્ચ કત્વા લોકુત્તરબોજ્ઝઙ્ગે ઉદ્દિસ્સાપિ પરિગ્ગહો ન વિરુજ્ઝતિ. યથાસમ્ભવતોતિ સમ્ભવાનુરૂપં, ઠપેત્વા નિરોધસચ્ચં સેસસચ્ચવસેન સમુદયવયાતિ વેદિતબ્બાતિ અત્થો.

ચતુસચ્ચપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ધમ્માનુપસ્સનાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪૦૪. ‘‘અટ્ઠિકસઙ્ખલિકં સમંસ’’ન્તિઆદિકા સત્ત સિવથિકા અટ્ઠિકકમ્મટ્ઠાનતાય ઇતરાસં ઉદ્ધુમાતકાદીનં સભાવેનેવાતિ નવન્નં સિવથિકાનં અપ્પનાકમ્મટ્ઠાનતા વુત્તા. દ્વેયેવાતિ આનાપાનં, દ્વત્તિંસાકારોતિ ઇમાનિ દ્વેયેવ. અભિનિવેસોતિ વિપસ્સનાભિનિવેસો, સો પન સમ્મસનિયધમ્મપરિગ્ગહો. ઇરિયાપથા, આલોકિતાદયો ચ રૂપધમ્માનં અવત્થાવિસેસમત્તતાય ન સમ્મસનુપગા વિઞ્ઞત્તિઆદયો વિય. નીવરણબોજ્ઝઙ્ગા આદિતો ન પરિગ્ગહેતબ્બાતિ વુત્તં ‘‘ઇરિયાપથ…પે… ન જાયતી’’તિ. કેસાદિઅપદેસેન તદુપાદાનધમ્મા વિય ઇરિયાપથાદિઅપદેસેન તદવત્થા રૂપધમ્મા પરિગ્ગય્હન્તિ, નીવરણાદિમુખેન ચ તંસમ્પયુત્તા, તંનિસ્સયધમ્માતિ અધિપ્પાયેન મહાસિવત્થેરો ચ ઇરિયાપથાદીસુપિ ‘‘અભિનિવેસો જાયતી’’તિ અવોચ. ‘‘અત્થિ નુ ખો મે’’તિઆદિ પન સભાવતો ઇરિયાપથાદીનં આદિકમ્મિકસ્સ અનિચ્છિતભાવદસ્સનં. અપરિઞ્ઞાપુબ્બિકા હિ પરિઞ્ઞાતિ.

કામં ‘‘ઇધ ભિક્ખવે ભિક્ખૂ’’તિઆદિના ઉદ્દેસનિદ્દેસેસુ તત્થ તત્થ ભિક્ખુગ્ગહણં કતં તંપટિપત્તિયા ભિક્ખુભાવદસ્સનત્થં, દેસના પન સબ્બસાધારણાતિ દસ્સેતું ‘‘યો હિ કોચિ ભિક્ખવે’’ ઇચ્ચેવ વુત્તં, ન ભિક્ખુ યેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યો હિ કોચિ ભિક્ખુ વા’’તિઆદિમાહ. દસ્સનમગ્ગેન ઞાતમરિયાદં અનતિક્કમિત્વા જાનન્તી સિખાપ્પત્તા અગ્ગમગ્ગપઞ્ઞા અઞ્ઞા નામ, તસ્સ ફલભાવતો અગ્ગફલં પીતિ આહ ‘‘અઞ્ઞાતિ અરહત્ત’’ન્તિ.

અપ્પતરેપિ કાલે સાસનસ્સ નિય્યાનિકભાવં દસ્સેન્તોતિ યોજના. નિય્યાતેન્તોતિ નિગમેન્તો.

મહાસતિપટ્ઠાનસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના.