૯. મહાસતિપટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના

ઉદ્દેસવારકથાવણ્ણના

૩૭૩. ‘‘કસ્મા ભગવા ઇદં સુત્તમભાસી’’તિ અસાધારણં સમુટ્ઠાનં પુચ્છતિ, સાધારણં પન ‘‘પાકટ’’ન્તિ અનામસિત્વા ‘‘કુરુરટ્ઠવાસીન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સમુટ્ઠાનન્તિ હિ દેસનાનિદાનં, તં સાધારણાસાધારણભેદતો દુવિધં, સાધારણમ્પિ અજ્ઝત્તિકબાહિરભેદતો દુવિધં. તત્થ સાધારણં અજ્ઝત્તિકં સમુટ્ઠાનં નામ ભગવતો મહાકરુણા. તાય હિ સમુસ્સાહિતસ્સ ભગવતો વેનેય્યાનં ધમ્મદેસનાય ચિત્તં ઉદપાદિ. યથાહ ‘‘સત્તેસુ ચ કારુઞ્ઞતં પટિચ્ચ બુદ્ધચક્ખુના લોકં વોલોકેસી’’તિઆદિ. (દી. નિ. ૨.૬૯; મ. નિ. ૧.૨૮૩; ૨.૩૩૯; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૯) બાહિરં પન સાધારણં સમુટ્ઠાનં નામ દસસહસ્સમહાબ્રહ્મપરિવારસ્સ સહમ્પતિમહાબ્રહ્મુનો અજ્ઝેસનં. તથા ચાહ ‘‘બ્રહ્મુનો ચ અજ્ઝેસનં વિદિત્વા’’તિ. (દી. નિ. ૨.૬૯; મ. નિ. ૧.૨૮૩; ૨.૩૩૯; સં. નિ. ૧.૧૭૯; મહાવ. ૯) તદજ્ઝેસનુત્તરકાલઞ્હિ ધમ્મપચ્ચવેક્ખણાજનિતં અપ્પોસ્સુક્કતં પટિપસ્સમ્ભેત્વા ભગવા ધમ્મં દેસેતું ઉસ્સાહજાતો અહોસિ. યથા ચ મહાકરુણા, એવં દસબલઞાણાદયો ચ દેસનાય અજ્ઝત્તસમુટ્ઠાનભાવે વત્તબ્બા. સબ્બઞ્હિ ઞેય્યધમ્મં, તેસં દેસેતબ્બપ્પકારં, સત્તાનઞ્ચ આસયાનુસયાદિં યાથાવતો જાનિત્વા ભગવા ઠાનાટ્ઠાનાદીસુ કોસલ્લેન વેનેય્યજ્ઝાસયાનુરૂપં વિચિત્તનયદેસનં પવત્તેસીતિ. અસાધારણમ્પિ અજ્ઝત્તિકબાહિરભેદતો દુવિધમેવ. તત્થ અજ્ઝત્તિકં યાય મહાકરુણાય, યેન ચ દેસનાઞાણેન ઇદં સુત્તં પવત્તિતં, તદુભયં વેદિતબ્બં, બાહિરં પન દસ્સેતું ‘‘કુરુરટ્ઠવાસીન’’ન્તિઆદિમાહ. તેન વુત્તં ‘‘અસાધારણં સમુટ્ઠાનં પુચ્છતી’’તિ, તેન ‘‘અત્તજ્ઝાસયાદીસુ ચતૂસુ સુત્તનિક્ખેપેસુ કતરોય’’ન્તિ સુત્તનિક્ખેપો પુચ્છિતો હોતીતિ ઇતરો ‘‘કુરુરટ્ઠવાસીન’’ન્તિઆદિના ‘‘પરજ્ઝાસયોયં સુત્તનિક્ખેપો’’તિ દસ્સેતિ.

કુરુરટ્ઠં કિર તદા તંનિવાસિસત્તાનં યોનિસોમનસિકારવન્તતાદિના યેભુય્યેન સુપ્પટિપન્નતાય, પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞતાબલેન તદા ઉતુઆદિસમ્પત્તિયુત્તમેવ અહોસિ. તેન વુત્તં ‘‘ઉતુપચ્ચયાદિસમ્પન્નત્તા’’તિ. આદિ-સદ્દેન ભોજનાદિસમ્પત્તિં સઙ્ગણ્હાતિ. કેચિ પન ‘‘પુબ્બે પવત્તકુરુવત્તધમ્માનુટ્ઠાનવાસનાય ઉત્તરકુરુ વિય યેભુય્યેન ઉતુઆદિસમ્પન્નમેવ હોન્તં ભગવતો કાલે સાતિસયં ઉતુસપ્પાયાદિયુત્તં તં રટ્ઠં અહોસી’’તિ વદન્તિ. ચિત્તસરીરકલ્લતાયાતિ ચિત્તસ્સ, સરીરસ્સ ચ અરોગતાય. અનુગ્ગહિતપઞ્ઞાબલાતિ લદ્ધૂપકારઞાણાનુભાવા, અનુ અનુ વા આચિણ્ણપઞ્ઞાતેજા. એકવીસતિયા ઠાનેસુતિ કાયાનુપસ્સનાવસેન ચુદ્દસસુ ઠાનેસુ, વેદનાનુપસ્સનાવસેન એકસ્મિં ઠાને, તથા ચિત્તાનુપસ્સનાવસેન, ધમ્માનુપસ્સનાવસેન પઞ્ચસુ ઠાનેસૂતિ એવં એકવીસતિયા ઠાનેસુ. કમ્મટ્ઠાનં અરહત્તે પક્ખિપિત્વાતિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં યથા અરહત્તં પાપેતિ, એવં દેસનાવસેન અરહત્તે પક્ખિપિત્વા. સુવણ્ણચઙ્કોટકસુવણ્ણમઞ્જૂસાસુ પક્ખિત્તાનિ સુમનચમ્પકાદિનાનાપુપ્ફાનિ, મણિમુત્તાદિસત્તરતનાનિ ચ યથા ભાજનસમ્પત્તિયા સવિસેસં સોભન્તિ, કિચ્ચકરાનિ ચ હોન્તિ મનુઞ્ઞભાવતો, એવં સીલદસ્સનાદિસમ્પત્તિયા ભાજનવિસેસભૂતાય કુરુરટ્ઠવાસિપરિસાય દેસિતા ભગવતો અયં દેસના ભિય્યોસો મત્તાય સોભતિ, કિચ્ચકારી ચ હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘યથા હિ પુરિસો’’તિઆદિના. એત્થાતિ કુરુરટ્ઠે.

પકતિયાતિ સરસતોપિ, ઇમિસ્સા સતિપટ્ઠાનસુત્તદેસનાય પુબ્બેપીતિ અધિપ્પાયો. અનુયુત્તા વિહરન્તિ સત્થુ દેસનાનુસારતો ભાવનાનુયોગં.

વિસ્સટ્ઠઅત્તભાવેનાતિ અનિચ્ચાદિવસેન કિસ્મિઞ્ચિ યોનિસોમનસિકારે ચિત્તં અનિયોજેત્વા રૂપાદિઆરમ્મણે અભિરતિવસેન વિસ્સટ્ઠચિત્તેન ભવિતું ન વટ્ટતિ, પમાદવિહારં પહાય અપ્પમત્તેન ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

એકાયનોતિ એત્થ અયન-સદ્દો મગ્ગપરિયાયો. ન કેવલં અયનમેવ, અથ ખો અઞ્ઞેપિ બહૂ મગ્ગપરિયાયાતિ પદુદ્ધારં કરોન્તો ‘‘મગ્ગસ્સ હી’’તિ આદિં વત્વા યદિ મગ્ગપરિયાયો અયન-સદ્દો, કસ્મા પુન ‘‘મગ્ગો’’તિ વુત્તન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. તત્થ એકમગ્ગોતિ એકો એવ મગ્ગો. ન હિ નિબ્બાનગામિમગ્ગો અઞ્ઞો અત્થીતિ. નનુ સતિપટ્ઠાનં ઇધ મગ્ગોતિ અધિપ્પેતં, તદઞ્ઞે ચ બહૂ મગ્ગધમ્મા અત્થીતિ? સચ્ચં અત્થિ, તે પન સતિપટ્ઠાનગ્ગહણેનેવ ગહિતા તદવિનાભાવતો. તથા હિ ઞાણવીરિયાદયો નિદ્દેસે ગહિતા, ઉદ્દેસે પન સતિયા એવ ગહણં વેનેય્યજ્ઝાસયવસેનાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘ન દ્વિધાપથભૂતો’’તિ ઇમિના ઇમસ્સ મગ્ગસ્સ અનેકમગ્ગભાવાભાવં વિય અનિબ્બાનગામિભાવાભાવઞ્ચ દસ્સેતિ. એકેનાતિ અસહાયેન. અસહાયતા ચ દુવિધા અત્તદુતિયતાભાવેન વા, યા ‘‘વૂપકટ્ઠકાયતા’’તિ વુચ્ચતિ, તણ્હાદુતિયતાભાવેન વા, યા ‘‘પવિવિત્તચિત્તતા’’તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘વૂપકટ્ઠેન પવિવિત્તચિત્તેના’’તિ. સેટ્ઠોપિ લોકે ‘‘એકો’’તિ વુચ્ચતિ ‘‘યાવ પરે એકાહં વો કરોમી’’તિઆદીસૂતિ આહ ‘‘એકસ્સાતિ સેટ્ઠસ્સા’’તિ. યદિ સંસારતો નિસ્સરણટ્ઠો અયનટ્ઠો, અઞ્ઞેસમ્પિ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નાનં સાધારણતો, કથં ભગવતોતિ આહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. ઇમસ્મિં ખોતિ એત્થ ખો-સદ્દો અવધારણે, તસ્મા ઇમસ્મિં યેવાતિ અત્થો. દેસનાભેદોયેવ હેસો, યદિદં ‘‘મગ્ગો’’તિ વા ‘‘અયનો’’તિ વા. અયન-સદ્દો વા કમ્મકરણાદિવિભાગો. તેનાહ ‘‘અત્થતો પન એકો વા’’તિ.

નાનામુખભાવનાનયપ્પવત્તોતિ કાયાનુપસ્સનાદિમુખેન તત્થાપિ આનાપાનાદિમુખેન ભાવનાનયેન પવત્તો. એકાયનન્તિ એકગામિનં, નિબ્બાનગામિનન્તિ અત્થો. નિબ્બાનઞ્હિ અદુતિયભાવતો, સેટ્ઠભાવતો ચ ‘‘એક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યથાહ ‘‘એકઞ્હિ સચ્ચં ન દુતીયમત્થી’’તિ (સુ. નિ. ૮૯૦). ‘‘યાવતા ભિક્ખવે ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા વિરાગો તેસં અગ્ગં અક્ખાયતી’’તિ. (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦) ખયો એવ અન્તોતિ ખયન્તો, જાતિયા ખયન્તં દિટ્ઠવાતિ જાતિખયન્તદસ્સી. અવિભાગેન સબ્બેપિ સત્તે હિતેન અનુકમ્પતીતિ હિતાનુકમ્પી. અતરિંસૂતિ તરિંસુ. પુબ્બેતિ પુરિમકા બુદ્ધા, પુબ્બે વા અતીતકાલે.

તન્તિ તેસં વચનં, તં વા કિરિયાવુત્તિવાચકત્તં ન યુજ્જતિ. ન હિ સઙ્ખેય્યપ્પધાનતાય સત્તવાચિનો એકસદ્દસ્સ કિરિયાવુત્તિવાચકતા અત્થિ. ‘‘સકિમ્પિ ઉદ્ધં ગચ્છેય્યા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૭.૭૨) વિય સકિં અયનોતિ ઇમિના બ્યઞ્જનેન ભવિતબ્બં. એવમત્થં યોજેત્વાતિ ‘‘એકં અયનં અસ્સા’’તિ એવં સમાસપદત્થં યોજેત્વા. ઉભયથાપીતિ પુરિમનયેન, પચ્છિમનયેન ચ. ન યુજ્જતિ ઇધાધિપ્પેતમગ્ગસ્સ અનેકવારં પવત્તિસબ્ભાવતો. તેનાહ ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ. ‘‘અનેકવારમ્પિ અયતી’’તિ પુરિમનયસ્સ અયુત્તતાદસ્સનં, ‘‘અનેકઞ્ચસ્સ અયનં હોતી’’તિ પચ્છિમનયસ્સ.

ઇમસ્મિં પદેતિ ‘‘એકાયનો અયં ભિક્ખવે મગ્ગો’’તિ ઇમસ્મિં વાક્યે, ઇમસ્મિં વા ‘‘પુબ્બભાગમગ્ગો, લોકુત્તરમગ્ગો’’તિ વિધાનપદે. મિસ્સકમગ્ગોતિ લોકિયેન મિસ્સકો લોકુત્તરમગ્ગો. વિસુદ્ધિઆદીનં નિપ્પરિયાયહેતુકં સઙ્ગણ્હન્તો આચરિયત્થેરો ‘‘મિસ્સકમગ્ગો’’તિ આહ. ઇતરો પરિયાયહેતુ ઇધાધિપ્પેતોતિ ‘‘પુબ્બભાગમગ્ગો’’તિ અવોચ.

સદ્દં સુત્વાતિ ‘‘કાલો ભન્તે ધમ્મસવનાયા’’તિ કાલારોચનસદ્દં પચ્ચક્ખતો, પરમ્પરાય ચ સુત્વા. એવં ઉક્ખિપિત્વાતિ એવં ‘‘સુન્દરં મનોહરં ઇમં કથં છડ્ડેમા’’તિ અછડ્ડેન્તા ઉચ્છુભારં વિય પગ્ગહેત્વા ન વિચરન્તિ. આલુળેતીતિ વિલુળિતો આકુલો હોતીતિ અત્થો. એકાયનમગ્ગો વુચ્ચતિ પુબ્બભાગસતિપટ્ઠાનમગ્ગોતિ એત્તાવતા ઇધાધિપ્પેતત્થે સિદ્ધે તસ્સેવ અલઙ્કારત્થં સો પન યસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગો, તં દસ્સેતું ‘‘મગ્ગાનટ્ઠઙ્ગિકો’’તિઆદિકા ગાથાપિ પટિસમ્ભિદામગ્ગતોવ આનેત્વા ઠપિતા.

નિબ્બાનગમનટ્ઠેનાતિ નિબ્બાનં ગચ્છતિ અધિગચ્છતિ એતેનાતિ નિબ્બાનગમનં,સોયેવ અવિપરીતસભાવતાય અત્થો, તેન નિબ્બાનગમનટ્ઠેન, નિબ્બાનાધિગમૂપાયતાયાતિ અત્થો. મગ્ગનીયટ્ઠેનાતિ ગવેસિતબ્બતાય. ‘‘ગમનીયટ્ઠેના’’તિ વા પાઠો, ઉપગન્તબ્બતાયાતિ અત્થો. ‘‘રાગાદીહી’’તિ ઇમિના રાગદોસમોહાનંયેવ ગહણં ‘‘રાગો મલં, દોસો મલં, મોહો મલ’’ન્તિ (વિભ. ૯૨૪) વચનતો. ‘‘અભિજ્ઝાવિસમલોભાદીહી’’તિ પન ઇમિના સબ્બેસમ્પિ ઉપક્કિલેસાનં સઙ્ગણ્હનત્થં તે વિસું ઉદ્ધટા. ‘‘સત્તાનં વિસુદ્ધિયા’’તિ વુત્તસ્સ અત્થસ્સ એકન્તિકતં દસ્સેન્તો ‘‘તથા હી’’તિઆદિમાહ. કામં ‘‘વિસુદ્ધિયા’’તિ સામઞ્ઞજોતના, ચિત્તસ્સેવ પન વિસુદ્ધિ ઇધાધિપ્પેતાતિ દસ્સેતું ‘‘રૂપમલવસેન પના’’તિઆદિ વુત્તં. ન કેવલં અટ્ઠકથાવચનમેવ, અથ ખો ઇદં એત્થ આહચ્ચ ભાસિતન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તથા હી’’તિઆદિમાહ.

સા પનાયં ચિત્તવિસુદ્ધિ સિજ્ઝમાના યસ્મા સોકાદીનં અનુપ્પાદાય સંવત્તતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાયા’’તિઆદિ. તત્થ સોચનં ઞાતિબ્યસનાદિનિમિત્તં ચેતસો સન્તાપો અન્તોનિજ્ઝાનં સોકો. ઞાતિબ્યસનાદિનિમિત્તમેવ સોકાવતિણ્ણતો ‘‘કહં એકપુત્તક કહં એકપુત્તકા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૨.૩૫૩, ૩૫૪; સં. નિ. ૨.૬૩) પરિદેવનવસેન વાચાવિપ્પલાપો પરિદવનં પરિદેવો. આયતિં અનુપ્પજ્જનં ઇધ સમતિક્કમોતિ આહ ‘‘પહાનાયા’’તિ. તં પનસ્સ સમતિક્કમાવહતં નિદસ્સનવસેન દસ્સેન્તો ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિમાહ.

તત્થ યં પુબ્બે, તં વિસોધેહીતિ અતીતેસુ ખન્ધેસુ તણ્હાસંકિલેસવિસોધનં વુત્તં. પચ્છાતિ પરતો. તેતિ તુય્હં. માહૂતિ મા અહુ. કિઞ્ચનન્તિ રાગાદિકિઞ્ચનં, એતેન અનાગતેસુ ખન્ધેસુ સંકિલેસવિસોધનં વુત્તં. મજ્ઝેતિ તદુભયવેમજ્ઝે. નો ચે ગહેસ્સસીતિ ન ઉપાદિયિસ્સસિ ચે, એતેન પચ્ચુપ્પન્ને ખન્ધપ્પબન્ધે ઉપાદાનપ્પવત્તિ વુત્તા. ઉપસન્તો ચરિસ્સસીતિ એવં અદ્ધત્તયગતસંકિલેસવિસોધને સતિ નિબ્બુતસબ્બપરિળાહતાય ઉપસન્તો હુત્વા વિહરિસ્સસીતિ અરહત્તનિકૂટેન ગાથં નિટ્ઠપેસિ. તેનાહ ‘‘ઇમં ગાથ’’ન્તિઆદિ.

પુત્તાતિ ઓરસા, અઞ્ઞેપિ વા દિન્નકકિત્તિમાદયો યે કેચિ. પિતાતિ જનકો, અઞ્ઞેપિ વા પિતુટ્ઠાનિયા. બન્ધવાતિ ઞાતકા. અયઞ્હેત્થ અત્થો – પુત્તા વા પિતા વા બન્ધવા વા અન્તકેન મચ્ચુના અધિપન્નસ્સ અભિભૂતસ્સ મરણતો તાણાય ન હોન્તિ. કસ્મા? નત્થિ ઞાતીસુ તાણતાતિ. ન હિ ઞાતીનં વસેન મરણતો આરક્ખા અત્થિ, તસ્મા પટાચારે ‘‘ઉભો પુત્તા કાલઙ્કતા’’તિઆદિના (અપ. થેરી ૧.૪૯૮) મા નિરત્થકં પરિદેવિ, ધમ્મંયેવ પન યાથાવતો પસ્સાતિ અધિપ્પાયો. સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતાતિ યથાનુલોમં પવત્તિતાય સામુક્કંસિકાય ધમ્મદેસનાય પરિયોસાને સહસ્સનયપટિમણ્ડિતે સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. કથં પનાયં સતિપટ્ઠાનમગ્ગવસેન સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસીતિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. ન હિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનકથાય વિના સાવકાનં અરિયમગ્ગાધિગમો અત્થિ. ‘‘ઇમં ગાથં સુત્વા’’તિ પનિદં સોકવિનોદનવસેન પવત્તિતાય ગાથાય પઠમં સુતત્તા વુત્તં, સાપિ હિ સચ્ચદેસનાય પરિવારબન્ધા એવ અનિચ્ચતાકથાતિ કત્વા. ઇતરગાથાયં પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. ભાવનાતિ પઞ્ઞાભાવના. સા હિ ઇધ અધિપ્પેતા. તસ્માતિ યસ્મા રૂપાદીનં અનિચ્ચાદિતો અનુપસ્સનાપિ સતિપટ્ઠાનભાવનાવ, તસ્મા. તેપીતિ સન્તતિમહામત્તપટાચારાપિ.

પઞ્ચસતે ચોરેતિ સતસતચોરપરિવારે પઞ્ચચોરે પટિપાટિયા પેસેસિ, તે અરઞ્ઞં પવિસિત્વા થેરં પરિયેસન્તા અનુક્કમેન થેરસ્સ સમીપે સમાગચ્છિંસુ. તેનાહ ‘‘તે ગન્ત્વા થેરં પરિવારેત્વા નિસીદિંસૂ’’તિ. વેદનં વિક્ખમ્ભેત્વાતિ ઊરુટ્ઠિભેદપચ્ચયં દુક્ખવેદનં અમનસિકારેન વિનોદેત્વા. પીતિપામોજ્જં ઉપ્પજ્જિ વિપ્પટિસારલેસસ્સપિ અસમ્ભવતો. તેનાહ ‘‘પરિસુદ્ધં સીલં નિસ્સાયા’’તિ. થેરસ્સ હિ સીલં પચ્ચવેક્ખતો પરિસુદ્ધં સીલં નિસ્સાય ઉળારં પીતિપામોજ્જં ઉપ્પજ્જમાનં ઊરુટ્ઠિભેદજનિતં દુક્ખવેદનં વિક્ખમ્ભેસિ. તિયામરત્તિન્તિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં, તેનસ્સ વિપસ્સનાયં અપ્પમાદં, પટિપત્તિઉસ્સુક્કાપનઞ્ચ દસ્સેતિ. પાદાનીતિ પાદે. સંયમેસ્સામીતિ સઞ્ઞપેસ્સામિ, સઞ્ઞત્તિં કરિસ્સામીતિ અત્થો. અટ્ટિયામીતિ જિગુચ્છામિ. હરાયામીતિ લજ્જામિ. વિપસ્સિસન્તિ સમ્પસ્સિં.

પચલાયન્તાનન્તિ પચલાયિકાનં નિદ્દં ઉપગતાનં. અગતિન્તિ અગોચરં. વતસમ્પન્નોતિ ધુતગુણસમ્પન્નો. પમાદન્તિ પચલાયનં સન્ધાયાહ. ઓરુદ્ધમાનસોતિ ઉપરુદ્ધઅધિચિત્તો. પઞ્જરસ્મિન્તિ સરીરે. સરીરઞ્હિ ન્હારુસમ્બન્ધઅટ્ઠિસઙ્ઘાટતાય ઇધ ‘‘પઞ્જર’’ન્તિ વુત્તં.

પીતવણ્ણાય પન પટાકાય કાયં પરિહરણતો, મલ્લયુદ્ધચિત્તકતાય ચ ‘‘પીતમલ્લો’’તિ પઞ્ઞાતો પબ્બજિત્વા પીતમલ્લત્થેરો નામ જાતો. તીસુ રજ્જેસૂતિ પણ્ડુચોળગોળરજ્જેસુ. ‘‘સબ્બમલ્લા સીહળદીપે સક્કારસમ્માનં લભન્તી’’તિ તમ્બપણ્ણિદીપં આગમ્મ. તંયેવ અઙ્કુસં કત્વાતિ ‘‘રૂપાદયો ‘મમા’તિ ન ગહેતબ્બા’’તિ નતુમ્હાકવગ્ગેન પકાસિતમત્થં અત્તનો ચિત્તમત્તહત્થિનો અઙ્કુસં કત્વા. પાદેસુ અવહન્તેસૂતિ અતિવેલં ચઙ્કમનેન અક્કમિતું અસમત્થેસુ. જણ્ણુકેહિ ચઙ્કમતિ ‘‘નિસિન્ને નિદ્દાય અવસરો હોતી’’તિ. બ્યાકરિત્વાતિ અત્તનો વીરિયારમ્ભસ્સ સફલતાપવેદનમુખેન સબ્રહ્મચારીનં તત્થ ઉસ્સાહં જનેન્તો અઞ્ઞં બ્યાકરિત્વા. ભાસિતન્તિ વચનં, કસ્સ પન તન્તિ આહ ‘‘બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ સબ્બલોકગ્ગવાદિનો’’તિ. ‘‘ન તુમ્હાક’’ન્તિઆદિ તસ્સ પવત્તિઆકારદસ્સનં. તયિદં મે સઙ્ખારાનં અચ્ચન્તવૂપસમકારણન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘અનિચ્ચા વતા’’તિ ગાથમાહરિ, તેન ઇદાનાહં સઙ્ખારાનં ખણે ખણે ભઙ્ગસઙ્ખાતસ્સ રોગસ્સ અભાવેન અરોગો પરિનિબ્બુતોતિ દસ્સેતિ.

અસ્સાતિ સક્કસ્સ. ઉપપત્તીતિ દેવૂપપત્તિ. પુન પાકતિકાવ અહોસિ સક્કભાવેનેવ ઉપપન્નત્તા.

સુબ્રહ્માતિ એવંનામો. અચ્છરાનં નિરયૂપપત્તિં દિસ્વા તતો પભુતિ સતતં પવત્તમાનં અત્તનો ચિત્તુત્રાસં સન્ધાયાહ ‘‘નિચ્ચં ઉત્રસ્તમિદં ચિત્ત’’ન્તિઆદિ. તત્થ ઉત્રસ્તન્તિ સન્તસ્તં ભીતં. ઉબ્બિગ્ગન્તિ સંવિગ્ગં. ઉત્રસ્તન્તિ વા સંવિગ્ગં. ઉબ્બિગ્ગન્તિ ભયવસેન સહ નિસ્સયેન સઞ્ચલિતં. અનુપ્પન્નેસૂતિ અનાગતેસુ. કિચ્ચેસૂતિ તેસુ તેસુ ઇતિકત્તબ્બેસુ. ‘‘કિચ્છેસૂ’’તિ વા પાઠો, દુક્ખેસૂતિ અત્થો, નિમિત્તત્થે ચેતં ભુમ્મં, ભાવિદુક્ખનિમિત્તન્તિ અત્થો. ઉપ્પતિતેસૂતિ ઉપ્પન્નેસુ કિચ્ચેસૂતિ યોજના. તદા અત્તનો પરિવારસ્સ ઉપ્પન્નં દુક્ખં સન્ધાય વદતિ.

બોજ્ઝાતિ બોધિતો, અરિયમગ્ગતોતિ અત્થો. ‘‘અઞ્ઞત્રા’’તિ ચ પદં અપેક્ખિત્વા નિસ્સક્કવચનં, બોધિં ઠપેત્વાતિ અત્થો. સેસેસુપિ એસેવ નયો. તપસાતિ તપોકમ્મતો, તેન મગ્ગાધિગમસ્સ ઉપાયભૂતં સલ્લેખપટિપદં દસ્સેતિ. ઇન્દ્રિયસંવરાતિ મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં સંવરણતો, એતેન સતિસંવરસીસેન સબ્બમ્પિ સંવરસીલં, લક્ખણહારનયેન વા સબ્બમ્પિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં દસ્સેતિ. સબ્બનિસ્સગ્ગાતિ સબ્બસ્સપિ નિસ્સજ્જનતો સબ્બકિલેસપ્પહાનતો. કિલેસેસુ હિ નિસ્સટ્ઠેસુ કમ્મવટ્ટં, વિપાકવટ્ટઞ્ચ નિસ્સટ્ઠમેવ હોતીતિ. સોત્થિન્તિ ખેમં અનુપદ્દવતં.

ઞાયતિ નિચ્છયેન કમતિ નિબ્બાનં, તં વા ઞાયતિ પટિવિજ્ઝીયતિ એતેનાતિ ઞાયો, અરિયમગ્ગોતિ આહ ‘‘ઞાયો વુચ્ચતિ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ. તણ્હાવાનવિરહિતત્તાતિ તણ્હાસઙ્ખાતવાનવિવિત્તત્તા. તણ્હા હિ ખન્ધેહિ ખન્ધં, કમ્મુના ફલં, સત્તેહિ ચ દુક્ખં વિનતિ સંસિબ્બતીતિ ‘‘વાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તયિદં નત્થિ એત્થ વાનં, ન વા એતસ્મિં અધિગતે પુગ્ગલસ્સ વાનન્તિ નિબ્બાનં, અસઙ્ખતા ધાતુ. પરપ્પચ્ચયેન વિના પચ્ચક્ખકરણં સચ્છિકિરિયાતિ આહ ‘‘અત્તપચ્ચક્ખતાયા’’તિ.

નનુ ‘‘વિસુદ્ધિયા’’તિ ચિત્તવિસુદ્ધિયા અધિપ્પેતત્તા વિસુદ્ધિગ્ગહણેનેવેત્થ સોકસમતિક્કમાદયોપિ ગહિતા એવ હોન્તિ, તે પુન કસ્મા ગહિતાતિ અનુયોગં સન્ધાય ‘‘તત્થ કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ વુત્તં. સાસનયુત્તિકોવિદેતિ સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિલક્ખણાયં ધમ્મનીતિયં છેકે. તં તમત્થં ઞાપેતીતિ યે યે બોધનેય્યપુગ્ગલા સઙ્ખેપવિત્થારાદિવસેન યથા યથા બોધેતબ્બા, અત્તનો દેસનાવિલાસેન ભગવા તે તે તથા તથા બોધેન્તો તં તમત્થં ઞાપેતિ. તં તં પાકટં કત્વા દસ્સેન્તોતિ અત્થાપત્તિં અગણેન્તો તં તમત્થં પાકટં કત્વા દસ્સેન્તો. ન હિ સમ્માસમ્બુદ્ધો અત્થાપત્તિઞાપકાદિસાધનીયવચનાતિ. સંવત્તતીતિ જાયતિ, હોતીતિ અત્થો. યસ્મા અનતિક્કન્તસોકપરિદેવસ્સ ન કદાચિ ચિત્તવિસુદ્ધિ અત્થિ સોકપરિદેવસમતિક્કમનમુખેનેવ ચિત્તવિસુદ્ધિયા ઇજ્ઝનતો, તસ્મા આહ ‘‘સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમેન હોતી’’તિ. યસ્મા પન દોમનસ્સપચ્ચયેહિ દુક્ખધમ્મેહિ ફુટ્ઠં પુથુજ્જનં સોકાદયો અભિભવન્તિ, પરિઞ્ઞાતેસુ ચ તેસુ તે ન હોન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમો દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમેના’’તિ. ઞાયસ્સાતિ અગ્ગમગ્ગસ્સ, તતિયમગ્ગસ્સ ચ. તદધિગમેન હિ યથાક્કમં દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમો. સચ્છિકિરિયાભિસમયસહભાવીપિ ઇતરાભિસમયો તદવિનાભાવતો સચ્છિકિરિયાભિસમયહેતુકો વિય વુત્તો. ઞાયસ્સાધિગમો નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાયાતિ ફલઞાણેન વા પચ્ચક્ખકરણં સન્ધાય વુત્તં, ‘‘નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાયા’’તિ સમ્પદાનવચનઞ્ચેતં દટ્ઠબ્બં.

વણ્ણભણનન્તિ પસંસાવચનં. તયિદં ન ઇધેવ, અથ ખો અઞ્ઞત્થાપિ સત્થુ આચિણ્ણં એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યથેવ હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ આદિમ્હિ કલ્યાણમાદિ વા કલ્યાણં એતસ્સાતિ આદિકલ્યાણં. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. અત્થસમ્પત્તિયા સાત્થં. બ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનં. સીલાદિપઞ્ચધમ્મક્ખન્ધપારિપૂરિતો, ઉપનેતબ્બસ્સ અભાવતો ચ કેવલપરિપુણ્ણં. નિરુપક્કિલેસતો અપનેતબ્બસ્સ ચ અભાવતો પરિસુદ્ધં. સેટ્ઠચરિયભાવતો સાસનબ્રહ્મચરિયં, મગ્ગબ્રહ્મચરિયઞ્ચ વો પકાસેસ્સામીતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૭) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. અરિયવંસાતિ અરિયાનં બુદ્ધાદીનં વંસા પવેણિયો. અગ્ગઞ્ઞાતિ અગ્ગાતિ જાનિતબ્બા સબ્બવંસેહિ સેટ્ઠભાવતો. રત્તઞ્ઞાતિ ચિરરત્તાતિ જાનિતબ્બા. વંસઞ્ઞાતિ બુદ્ધાદીનં વંસાતિ જાનિતબ્બા. પોરાણાતિ પુરાતના અનધુનાતનત્તા. અસઙ્કિણ્ણાતિ અવિકિણ્ણા અનપનીતા. અસઙ્કિણ્ણપુબ્બાતિ ‘‘કિં ઇમેહી’’તિ અરિયેહિ ન અપનીતપુબ્બા. ન સઙ્કીયન્તીતિ ઇદાનિપિ તેહિ ન અપનીયન્તિ. ન સઙ્કીયિસ્સન્તીતિ અનાગતેપિ તેહિ ન અપનીયિસ્સન્તિ. અપ્પટિકુટ્ઠા…પે… વિઞ્ઞૂહીતિ યે લોકે વિઞ્ઞૂ સમણબ્રાહ્મણા, તેહિ અપ્પચ્ચક્ખતા અનિન્દિતા, અગરહિતાતિ અત્થો. ‘‘વિસુદ્ધિયા’’તિઆદીહીતિ વિસુદ્ધિઆદિદીપનેહિ. પદેહીતિ વાક્યેહિ, વિસુદ્ધિઅત્થતાદિભેદભિન્નેહિ વા ધમ્મકોટ્ઠાસેહિ. ઉપદ્દવેતિ અનત્થે. વિસુદ્ધિન્તિ વિસુજ્ઝનં સંકિલેસપ્પહાનં. વાચુગ્ગતકરણં ઉગ્ગહો. પરિયાપુણનં પરિચયો. અત્થસ્સ હદયે ઠપનં ધારણં. પરિવત્તનં વાચનં.

ગન્ધારકોતિ ગન્ધારદેસે ઉપ્પન્નો. પહોન્તીતિ સક્કોન્તિ. અનિય્યાનિકમગ્ગાતિ મિચ્છામગ્ગા, મિચ્છત્તનિયતાનિયતમગ્ગાપિ વા. સુવણ્ણન્તિ કૂટસુવણ્ણમ્પિ વુચ્ચતિ. મણીતિ કાચમણિપિ, મુત્તાતિ વેળુજાપિ, પવાળન્તિ પલ્લવોપિ વુચ્ચતીતિ રત્તજમ્બુનદાદિપદેહિ તે વિસેસિતા.

ન તતો હેટ્ઠાતિ ઇધાધિપ્પેતકાયાદીનં વેદનાદિસભાવત્તાભાવા, કાયવેદનાચિત્તવિમુત્તસ્સ તેભૂમકધમ્મસ્સ વિસું વિપલ્લાસવત્થન્તરભાવેન ગહિતત્તા ચ હેટ્ઠા ગહણેસુ વિપલ્લાસવત્થૂનં અનિટ્ઠાનં સન્ધાય વુત્તં, પઞ્ચમસ્સ પન વિપલ્લાસવત્થુનો અભાવા ‘‘ન ઉદ્ધ’’ન્તિ આહ. આરમ્મણવિભાગેન હેત્થ સતિપટ્ઠાનવિભાગોતિ. તયો સતિપટ્ઠાનાતિ સતિપટ્ઠાન-સદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારદસ્સનં, ન ઇધ પાળિયં વુત્તસ્સ સતિપટ્ઠાન-સદ્દસ્સ અત્થદસ્સનન્તિ. આદીસુ હિ સતિગોચરોતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ‘‘ફસ્સસમુદયા વેદનાનં સમુદયો, નામરૂપસમુદયા ચિત્તસ્સ સમુદયો, મનસિકારસમુદયા ધમ્માનં સમુદયો’’તિ (સં. નિ. ૫.૪૦૮) ‘‘સતિપટ્ઠાના’’તિ વુત્તાનં સભિગોચરાનં પકાસકે સુત્તપ્પદેસે સઙ્ગણ્હાતિ. એવં ‘‘પટિસમ્ભિદાપાળિય’’મ્પિ (પટિ. મ. ૨.૩૪) અવસેસપાળિપ્પદેસદસ્સનત્થો આદિ-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. સતિયા પટ્ઠાનન્તિ સતિયા પતિટ્ઠાતબ્બટ્ઠાનં. દાનાદીનિ કરોન્તસ્સ રૂપાદીનિ સતિયા ઠાનં હોન્તીતિ તંનિવારણત્થમાહ ‘‘પધાનં ઠાન’’ન્તિ. પ-સદ્દો હિ ઇધ ‘‘પણીતા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સં. માતિકા ૧૪) વિય પધાનત્થદીપકોતિ અધિપ્પાયો.

અરિયોતિ અરિયં સબ્બસત્તસેટ્ઠં સમ્માસમ્બુદ્ધમાહ. એત્થાતિ એતસ્મિં સળાયતનવિભઙ્ગસુત્તે.(મ. નિ. ૩.૩૧૦) સુત્તેકદેસેન હિ સુત્તં દસ્સેતિ. તત્થ હિ –

‘‘તયો સતિપટ્ઠાના યદરિયો…પે… અરહતીતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇધ, ભિક્ખવે, સત્થા સાવકાનં ધમ્મં દેસેતિ અનુકમ્પકો હિતેસી અનુકમ્પં ઉપાદાય ‘ઇદં વો હિતાય ઇદં વો સુખાયા’તિ. તસ્સ સાવકા ન સુસ્સૂસન્તિ. ન સોતં ઓદહન્તિ, ન અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠપેન્તિ, વોક્કમ્મ ચ સત્થુ સાસના વત્તન્તિ. તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતો ન ચેવ અનત્તમનો હોતિ, ન ચ અનત્તમનતં પટિસંવેદેતિ, અનવસ્સુતો ચ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. ઇદં, ભિક્ખવે, પઠમં સતિપટ્ઠાનં. યદરિયો સેવતિ…પે… અરહતિ.

પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સત્થા…પે...ઇદં વો સુખાયાતિ. તસ્સ એકચ્ચે સાવકા ન સુસ્સૂસન્તિ…પે… ન ચ વોક્કમ્મ સત્થુ સાસના વત્તન્તિ. તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતો ન ચેવ અનત્તમનો હોતિ, ન ચ અનત્તમનતં પટિસંવેદેતિ, ન ચ અત્તમનો હોતિ, ન ચ અત્તમનતં પટિસંવેદેતિ, અનત્તમનતા ચ અત્તમનતા ચ તદુભયં અભિનિવજ્જેત્વા ઉપેક્ખકો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દુતિયં.

પુન ચપરં, ભિક્ખવે…પે… સુખાયાતિ, તસ્સ સાવકા સુસ્સૂસન્તિ…પે… વત્તન્તિ. તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતો અત્તમનો ચેવ હોતિ, અત્તમનતઞ્ચ પટિસંવેદેતિ, અનવસ્સુતો ચ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, તતિય’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૩૧૧).

એવં પટિઘાનુનયેહિ અનવસ્સુતતા, નિચ્ચં ઉપટ્ઠિતસ્સતિતાય તદુભયવીતિવત્તતા ‘‘સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તા. બુદ્ધાનંયેવ હિ નિચ્ચં ઉપટ્ઠિતસ્સતિતા હોતિ આવેણિકધમ્મભાવતો, ન પચ્ચેકબુદ્ધાદીનં. પ-સદ્દો આરમ્ભં જોતેતિ, આરમ્ભો ચ પવત્તીતિ કત્વા આહ ‘‘પવત્તયિતબ્બતોતિ અત્થો’’તિ. સતિયા કરણભૂતાય પટ્ઠાનં પટ્ઠપેતબ્બં સતિપટ્ઠાનં. અન-સદ્દો હિ બહુલંવચનેન કમ્મત્થોપિ હોતીતિ. તથાસ્સ કત્તુઅત્થોપિ લબ્ભતીતિ ‘‘પટ્ઠાતીતિ પટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. પટ્ઠાતીતિ એત્થ પ-સદ્દો ભુસત્થવિસિટ્ઠં પક્ખન્દનં દીપેતીતિ ‘‘ઓક્કન્દિત્વા પક્ખન્દિત્વા પત્થરિત્વા પવત્તતીતિ અત્થો’’તિ આહ. પુન ભાવત્થં સતિ, સદ્દં, પટ્ઠાનસદ્દઞ્ચ વણ્ણેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ, તેન પુરિમવિકપ્પે સતિ, સદ્દો, પટ્ઠાન-સદ્દો ચ કત્તુઅત્થોતિ વિઞ્ઞાયતિ. સરણટ્ઠેનાતિ ચિરકતસ્સ, ચિરભાસિતસ્સ ચ અનુસ્સરણટ્ઠેન. ઇદન્તિ યં ‘‘સતિયેવ સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં, ઇદં. ઇધ ઇમસ્મિં સુત્તપદેસે અધિપ્પેતં.

યદિ એવન્તિ. યદિ સતિ એવ સતિપટ્ઠાનં, સતિ નામ એકો ધમ્મો, એવં સન્તે કસ્મા ‘‘સતિપટ્ઠાના’’તિ બહુવચનન્તિ આહ ‘‘સતિબહુત્તા’’તિઆદિ. યદિ બહુકા તા સતિયો, અથ કસ્મા ‘‘મગ્ગો’’તિ એકવચનન્તિ યોજના. મગ્ગટ્ઠેનાતિ નિય્યાનટ્ઠેન. નિય્યાનિકો હિ મગ્ગધમ્મો, તેનેવ નિય્યાનિકભાવેન એકત્તૂપગતો એકન્તતો નિબ્બાનં ગચ્છતિ, અત્થિકેહિ ચ તદત્થં મગ્ગીયતીતિ આહ ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિ, અત્તનાવ પુબ્બે વુત્તં પચ્ચાહરતિ. તત્થ ચતસ્સોપિ ચેતાતિ કાયાનુપસ્સનાદિવસેન ચતુબ્બિધાપિ ચ એતા સતિયો. અપરભાગેતિ અરિયમગ્ગક્ખણે. કિચ્ચં સાધયમાનાતિ પુબ્બભાગે કાયાદીસુ સુભસઞ્ઞાદિવિધમનવસેન વિસું વિસું પવત્તિત્વા મગ્ગક્ખણે સતિયેવ તત્થ ચતુબ્બિધસ્સપિ વિપલ્લાસસ્સ સમુચ્છેદવસેન પહાનકિચ્ચં સાધયમાના આરમ્મણકરણવસેન નિબ્બાનં ગચ્છતિ. ચતુકિચ્ચસાધનેનેવ હેત્થ બહુવચનનિદ્દેસો. એવઞ્ચ સતીતિ એવં મગ્ગટ્ઠેન એકત્તં ઉપાદાય ‘‘મગ્ગો’’તિ એકવચનેન, આરમ્મણભેદેન ચતુબ્બિધતં ઉપાદાય ‘‘ચત્તારો’’તિ ચ વત્તબ્બતાય સતિ વિજ્જમાનત્તા. વચનાનુસન્ધિના ‘‘એકાયનો અય’’ન્તિઆદિકા દેસના સાનુસન્ધિકાવ, ન અનનુસન્ધિકાતિ અધિપ્પાયો. વુત્તમેવત્થં નિદસ્સનેન પટિપાદેતું ‘‘મારસેનપ્પમદ્દન’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૨૨૪) સુત્તપદં આનેત્વા ‘‘યથા’’તિઆદિના નિદસ્સનં સંસન્દતિ. ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ નિગમનં.

વિસેસતો કાયો, વેદના ચ અસ્સાદસ્સ કારણન્તિ તપ્પહાનત્થં તેસુ તણ્હાવત્થૂસુ ઓળારિકસુખુમેસુ અસુભદુક્ખભાવદસ્સનાનિ મન્દતિક્ખપઞ્ઞેહિ તણ્હાચરિતેહિ સુકરાનીતિ તાનિ તેસં ‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગો’’તિ વુત્તાનિ. તથા ‘‘નિચ્ચં અત્તા’’તિ અભિનિવેસવત્થુતાય દિટ્ઠિયા વિસેસકારણેસુ ચિત્તધમ્મેસુ અનિચ્ચાનત્તતાદસ્સનાનિ સરાગાદિવસેન, સઞ્ઞાફસ્સાદિવસેન, નીવરણાદિવસેન ચ નાતિપ્પભેદાતિપ્પભેદગતેસુ તેસુ તપ્પહાનત્થં મન્દતિક્ખપઞ્ઞાનં દિટ્ઠિચરિતાનં સુકરાનીતિ તેસં તાનિ ‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગો’’તિ વુત્તાનિ. એત્થ ચ યથા ચિત્તધમ્માનમ્પિ તણ્હાય વત્થુભાવો સમ્ભવતિ, તથા કાયવેદનાનમ્પિ દિટ્ઠિયાતિ સતિપિ નેસં ચતુન્નમ્પિ તણ્હાદિટ્ઠિવત્થુભાવે યો યસ્સા સાતિસયપચ્ચયો, તં દસ્સનત્થં વિસેસગ્ગહણં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તિક્ખપઞ્ઞસમથયાનિકો ઓળારિકારમ્મણં પરિગ્ગણ્હન્તો તત્થ અટ્ઠત્વા ઝાનં સમાપજ્જિત્વા ઉટ્ઠાય વેદનં પરિગ્ગણ્હાતીતિ વુત્તં ‘‘ઓળારિકારમ્મણે અસણ્ઠહનતો’’તિ. વિપસ્સનાયાનિકસ્સ પન સુખુમે ચિત્તે, ધમ્મેસુ ચ ચિત્તં પક્ખન્દતીતિ ચિત્તધમ્માનુપસ્સનાનં મન્દતિક્ખપઞ્ઞવિપસ્સનાયાનિકાનં વિસુદ્ધિમગ્ગતા વુત્તા.

તેસં તત્થાતિ એત્થ તત્થ-સદ્દસ્સ ‘‘પહાનત્થ’’ન્તિ એતેન યોજના. પરતો તેસં તત્થાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. પઞ્ચ કામગુણા સવિસેસા કાયે લબ્ભન્તીતિ વિસેસેન કાયો કામોઘસ્સ વત્થુ, ભવેસુ સુખગ્ગહણવસેન ભવસ્સાદો હોતીતિ ભવોઘસ્સ વેદના વત્થુ, સન્તતિઘનગ્ગહણવસેન વિસેસતો ચિત્તે અત્તાભિનિવેસો હોતીતિ દિટ્ઠોઘસ્સ ચિત્તં વત્થુ, ધમ્મેસુ વિનિબ્ભોગસ્સ દુક્કરત્તા, ધમ્માનં ધમ્મમત્તતાય દુપ્પટિવિજ્ઝત્તા ચ સમ્મોહો હોતીતિ અવિજ્જોઘસ્સ ધમ્મા વત્થુ, તસ્મા તેસુ તેસં પહાનત્થં ચત્તારોવ વુત્તા.

એવં કાયાદીનં કામોઘાદિવત્થુભાવકથનેનેવ કામયોગકામાસવાદીનમ્પિ વત્થુભાવો દીપિતો હોતિ ઓઘેહિ તેસં અત્થતો અનઞ્ઞત્તા. યદગ્ગેન ચ કાયો કામોઘાદીનં વત્થુ, તદગ્ગેન અભિજ્ઝાકાયગન્થસ્સ વત્થુ. ‘‘દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયો અનુસેતી’’તિ દુક્ખદુક્ખવિપરિણામદુક્ખસઙ્ખારદુક્ખભૂતા વેદના વિસેસેન બ્યાપાદકાયગન્થસ્સ વત્થુ. ચિત્તે નિચ્ચગ્ગહણવસેન સસ્સતસ્સ અત્તનો સીલેન સુદ્ધીતિ આદિ પરામસનં હોતીતિ સીલબ્બતપરામાસસ્સ ચિત્તં વત્થુ. નામરૂપપરિચ્છેદેન ભૂતં ભૂતતો અપસ્સન્તસ્સ ભવવિભવદિટ્ઠિસઙ્ખાતો ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો હોતીતિ તસ્સ ધમ્મા વત્થુ. કાયસ્સ કામુપાદાનવત્થુતા વુત્તનયાવ. યદગ્ગેન હિ કાયો કામોઘસ્સ વત્થુ, તદગ્ગેન કામુપાદાનસ્સપિ વત્થુ અત્થતો અભિન્નત્તા. સુખવેદનસ્સાદવસેન પરલોકનિરપેક્ખો ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિકં (દી. નિ. ૧.૧૭૧; મ. નિ. ૧.૪૪૫; ૨.૯૫, ૨૨૫; ૩.૯૧, ૧૧૬; સં. નિ. ૩.૨૧૦; ધ. સ. ૧૨૨૧; વિભ. ૯૩૮) પરામાસં ઉપ્પાદેતીતિ દિટ્ઠુપાદાનસ્સ વેદના વત્થુ. ચિત્તધમ્માનં ઇતરુપાદાનવત્થુતા તતિયચતુત્થગન્થયોજનાયં વુત્તનયા એવ. કાયવેદનાનં છન્દદોસાગતિવત્થુતા કામોઘબ્યાપાદકાયગન્થયોજનાયં વુત્તનયા એવ. સન્તતિઘનગ્ગહણવસેન સરાગાદિચિત્તે સમ્મોહો હોતીતિ મોહાગતિયા ચિત્તં વત્થુ. ધમ્મસભાવાનવબોધે ભયં હોતીતિ ભયાગતિયા ધમ્મા વત્થુ.

આહારસમુદયા કાયસ્સ સમુદયા, ફસ્સસમુદયા વેદનાનં સમુદયો, (સં. નિ. ૫.૪૦૮) સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપન્તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૬; ઉદા. ૧; વિભ. ૨૨૫) વચનતો કાયાદીનં સમુદયભૂતા કબળીકારફસ્સમનોસઞ્ચેતનાવિઞ્ઞાણાહારા કાયાદિપરિજાનનેન પરિઞ્ઞાતા હોન્તીતિ આહ ‘‘ચતુબ્બિધાહારપરિઞ્ઞત્થ’’ન્તિ. પકરણનયોતિ નેત્તિપકરણવસેન સુત્તન્તસંવણ્ણનાનયો.

સરણવસેનાતિ કાયાદીનં, કુસલાદિધમ્માનઞ્ચ ઉપધારણવસેન. સરન્તિ ગચ્છન્તિ નિબ્બાનં એતાયાતિ સતીતિ ઇમસ્મિં અત્થે એકત્તે એકસભાવે નિબ્બાને સમોસરણં સમાગમો એકત્તસમોસરણં. એતદેવ હિ દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં.

એકનિબ્બાનપવેસહેતુભૂતો વા સમાનતાય એકો સતિપટ્ઠાનસભાવો એકત્તં, તત્થ સમોસરણં એકત્તસમોસરણં, તંસભાગતાવ, એકનિબ્બાનપવેસહેતુભાવં પન દસ્સેતું ‘‘યથા’’તિઆદિમાહ. એતસ્મિં અત્થે સરણેકત્તસમોસરણાનિ સહેવ સતિપટ્ઠાનેકભાવસ્સ કારણત્તેન વુત્તાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ, પુરિમસ્મિં વિસું. સરણવસેનાતિ વા ગમનવસેનાતિ અત્થે સતિ તદેવ ગમનં સમોસરણન્તિ, સમોસરણે વા સતિ-સદ્દત્થવસેન અવુચ્ચમાને ધારણતાવ સતીતિ સતિ-સદ્દત્થન્તરાભાવા પુરિમં સતિભાવસ્સ કારણં, પચ્છિમં એકભાવસ્સાતિ નિબ્બાનસમોસરણેપિ સહિતાનેવ તાનિ સતિપટ્ઠાનેકભાવસ્સ કારણાનિ વુત્તાનિ હોન્તિ.

‘‘ચુદ્દસવિધેન, નવવિધેન, સોળસવિધેન, પઞ્ચવિધેના’’તિ ઇદં ઉપરિ પાળિયં (દી. નિ. ૨.૩૭૪) આગતાનં આનાપાનપબ્બાદીનં વસેન વુત્તં, તેસં પન અનન્તરભેદવસેન, તદનુગતભેદવસેન ચ ભાવનાય અનેકવિધતા લબ્ભતિયેવ, ચતૂસુ દિસાસુ ઉટ્ઠાનકભણ્ડસદિસતા કાયાનુપસ્સનાદિતંતંસતિપટ્ઠાનભાવનાનુભાવસ્સ દટ્ઠબ્બા.

કથેતુકમ્યતાપુચ્છા ઇતરાસં પુચ્છાનં ઇધ અસમ્ભવતો, નિદ્દેસાદિવસેન દેસેતુકમ્યતાય ચ તથા વુત્તત્તા. ‘‘ઇધા’’તિ વુચ્ચમાનપટિપત્તિસમ્પાદકસ્સ ભિક્ખુનો સન્નિસ્સયદસ્સનં, સો ચસ્સ સન્નિસ્સયો સાસનતો અઞ્ઞો નત્થીતિ વુત્તં ‘‘ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને’’તિ. ધમ્મ…પે… લપનમેતં તેસં અત્તનો સમ્મુખાભિમુખભાવકરણત્થં, તઞ્ચ ધમ્મસ્સ સક્કચ્ચસવનત્થં. ‘‘ગોચરે ભિક્ખવે ચરથ સકે પેત્તિકે વિસયે’’તિઆદિ (દી. નિ. ૩.૮૦; સં. નિ. ૫.૩૭૨) વચનતો ભિક્ખુગોચરા એતે ધમ્મા, યદિદં કાયાનુપસ્સનાદયો. તત્થ યસ્મા કાયાનુપસ્સનાદિપટિપત્તિયા ભિક્ખુ હોતિ, તસ્મા ‘‘કાયાનુપસ્સી વિહરતી’’તિઆદિના ભિક્ખું દસ્સેતિ ભિક્ખુમ્હિ તંનિયમતોતિ આહ ‘‘પટિપત્તિયા ભિક્ખુભાવદસ્સનતો’’તિ. સત્થુચરિયાનુવિધાયકત્તા, સકલસાસનસમ્પટિગ્ગાહકત્તા ચ સબ્બપ્પકારાય અનુસાસનિયા ભાજનભાવો. તસ્મિં ગહિતેતિ ભિક્ખુમ્હિ ગહિતે. ભિક્ખુપરિસાય જેટ્ઠભાવતો રાજગમનઞાયેન ઇતરા પરિસાપિ અત્થતો ગહિતાવ હોન્તીતિ આહ ‘‘સેસા’’તિઆદિ. એવં પઠમં કારણં વિભજિત્વા ઇતરમ્પિ વિભજિતું ‘‘યો ચ ઇમ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

સમં ચરેય્યાતિ કાયાદિ વિસમચરિયં પહાય કાયાદીહિ સમં ચરેય્ય. રાગાદિવૂપસમેન સન્તો, ઇન્દ્રિયદમેન દન્તો, ચતુમગ્ગનિયામેન નિયતો, સેટ્ઠચરિતાય બ્રહ્મચારી, સબ્બત્થ કાયદણ્ડાદિઓરોપનેન નિધાય દણ્ડં. અરિયભાવે ઠિતો સો એવરૂપો બાહિતપાપસમિતપાપભિન્નકિલેસતાહિ ‘‘બ્રાહ્મણો, સમણો, ભિક્ખૂ’’તિ ચ વેદિતબ્બો.

‘‘અયઞ્ચેવ કાયો, બહિદ્ધા ચ નામરૂપ’’ન્તિઆદીસુ ખન્ધપઞ્ચકં, તથા ‘‘સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૭૧, ૨૮૭; પારા. ૧૧), ‘‘યા તસ્મિં સમયે કાયસ્સ પસ્સદ્ધિ પટિપ્પસ્સદ્ધી’’તિઆદીસુ ચ વેદનાદયો ચેતસિકા ખન્ધા કાયોતિ વુચ્ચન્તીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘કાયેતિ રૂપકાયે’’તિ આહ. કેસાદીનઞ્ચ ધમ્માનન્તિ કેસાદિસઞ્ઞિતાનં ભૂતુપાદાધમ્માનં. એવં ‘‘ચયટ્ઠો સરીરટ્ઠો કાયટ્ઠો’’તિ સદ્દનયેન કાય-સદ્દં દસ્સેત્વા ઇદાનિ નિરુત્તિનયેનપિ તં દસ્સેતું ‘‘યથા ચા’’તિઆદિ વુત્તં. આયન્તીતિ ઉપ્પજ્જન્તિ.

અસમ્મિસ્સતોતિ વેદનાદયોપિ એત્થ સિતા, એત્થ પટિબદ્ધાતિ કાયે વેદનાદિઅનુપસ્સનાપસઙ્ગેપિ આપન્ને તતો અસમ્મિસ્સતોતિ અત્થો. સમૂહવિસયતાય ચસ્સ કાય-સદ્દસ્સ, સમુદાયુપાદાનતાય ચ અસુભાકારસ્સ ‘‘કાયે’’તિ એકવચનં, તથા આરમ્મણાદિવિભાગેન અનેકભેદભિન્નમ્પિ ચિત્તં ચિત્તભાવસામઞ્ઞેન એકજ્ઝં ગહેત્વા ‘‘ચિત્તે’’તિ એકવચનં, વેદના પન સુખાદિભેદભિન્ના વિસું વિસું અનુપસ્સિતબ્બાતિ દસ્સેન્તેન ‘‘વેદનાસૂ’’તિ બહુવચનેન વુત્તા, તથેવ ચ નિદ્દેસો પવત્તિતો, ધમ્મા ચ પરોપણ્ણાસભેદા, અનુપસ્સિતબ્બાકારેન ચ અનેકભેદા એવાતિ તેપિ બહુવચનવસેનેવ વુત્તા.

અવયવીગાહસમઞ્ઞાતિધાવનસારાદાનાભિનિવેસનિસેધનત્થં કાયં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેહિ, તાનિ ચ કેસાદીહિ, કેસાદિકે ચ ભૂતુપાદાયરૂપેહિ વિનિબ્ભુઞ્જન્તો ‘‘તથા ન કાયે’’તિઆદિમાહ. પાસાદાદિનગરાવયવસમૂહે અવયવીવાદિનોપિ અવયવીગાહં ન કરોન્તિ, ‘‘નગરં નામ કોચિ અત્થો અત્થી’’તિ પન કેસઞ્ચિ સમઞ્ઞાતિધાવનં સિયાતિ ઇત્થિપુરિસાદિસમઞ્ઞાતિધાવને નગરનિદસ્સનં વુત્તં. અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસમૂહો, કેસલોમાદિસમૂહો, ભૂતુપાદાયસમૂહો ચ યથાવુત્તસમૂહો, તબ્બિનિમુત્તો કાયોપિ નામ કોચિ નત્થિ, પગેવ ઇત્થિઆદયોતિ આહ ‘‘કાયો વા ઇત્થી વા પુરિસો વા અઞ્ઞો વા કોચિ ધમ્મો દિસ્સતી’’તિ. ‘‘કોચિ ધમ્મો’’તિ ઇમિના સત્તજીવાદિં પટિક્ખિપતિ, અવયવી પન કાયપટિક્ખેપેનેવ પટિક્ખિત્તોતિ. યદિ એવં કથં કાયાદિસમઞ્ઞાતિધાવનાનીતિ આહ ‘‘યથાવુત્તધમ્મ…પે… કરોન્તી’’તિ. તથા તથાતિ કાયાદિઆકારેન.

યં પસ્સતીતિ યં ઇત્થિં, પુરિસં વા પસ્સતિ. નનુ ચક્ખુના ઇત્થિપુરિસદસ્સનં નત્થીતિ? સચ્ચમેતં, ‘‘ઇત્થિં પસ્સામિ, પુરિસં પસ્સામી’’તિ પન પવત્તસઞ્ઞાય વસેન ‘‘યં પસ્સતી’’તિ વુત્તં મિચ્છાદસ્સનેન વા દિટ્ઠિયા યં પસ્સતિ, ન તં દિટ્ઠં તં રૂપાયતનં ન હોતીતિ અત્થો વિપરીતગ્ગાહવસેન મિચ્છાપરિકપ્પિતરૂપત્તા. અથ વા તં કેસાદિભૂતુપાદાયસમૂહસઙ્ખાતં દિટ્ઠં ન હોતિ, અચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યત્તા દિટ્ઠં વા તં ન હોતિ. યં દિટ્ઠં, તં ન પસ્સતીતિ યં રૂપાયતનં કેસાદિભૂતુપાદાયસમૂહસઙ્ખાતં દિટ્ઠં, તં પઞ્ઞાચક્ખુના ભૂતતો ન પસ્સતીતિ અત્થો. અપસ્સં બજ્ઝતેતિ ઇમં અત્તભાવં યથાભૂતં પઞ્ઞાચક્ખુના અપસ્સન્તો ‘‘એતં મમ, એસો હમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ કિલેસબન્ધનેન બજ્ઝતિ.

ન અઞ્ઞધમ્માનુપસ્સીતિ ન અઞ્ઞસભાવાનુપસ્સી, અસુભાદિતો અઞ્ઞાકારાનુપસ્સી ન હોતીતિ અત્થો. ‘‘કિં વુત્તં હોતી’’તિઆદિના તં એવત્થં પાકટં કરોતિ. પથવીકાયન્તિ કેસાદિકોટ્ઠાસં પથવિં ધમ્મસમૂહત્તા ‘‘કાયો’’તિ વદતિ, લક્ખણપથવિમેવ વા અનેકપ્પભેદં સકલસરીરગતં, પુબ્બાપરિયભાવેન ચ પવત્તમાનં સમૂહવસેન ગહેત્વા ‘‘કાયો’’તિ વદતિ. ‘‘આપોકાય’’ન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

એવં ગહેતબ્બસ્સાતિ ‘‘અહં મમ’’ન્તિ એવં અત્તત્તનિયભાવેન અન્ધબાલેહિ ગહેતબ્બસ્સ.

ઇદાનિ સત્તન્નં અનુપસ્સનાકારાનમ્પિ વસેન કાયાનુપસ્સનં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ અનિચ્ચતો અનુપસ્સતીતિ ચતુસમુટ્ઠાનિકં કાયં ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ અનુપસ્સતિ, એવં પસ્સન્તો એવઞ્ચસ્સ અનિચ્ચાકારમ્પિ ‘‘અનુપસ્સતી’’તિ વુચ્ચતિ. તથાભૂતસ્સ ચસ્સ નિચ્ચગ્ગાહસ્સ લેસોપિ ન હોતીતિ વુત્તં ‘‘નો નિચ્ચતો’’તિ. તથા હેસ ‘‘નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૩૫) વુત્તો. એત્થ ચ ‘‘અનિચ્ચતો એવ અનુપસ્સતી’’તિ એવ-કારો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ તેન નિવત્તિતમત્થં દસ્સેતું ‘‘નો નિચ્ચતો’’તિ વુત્તં. ન ચેત્થ દુક્ખતો અનુપસ્સનાદિનિવત્તનં આસઙ્કિતબ્બં પટિયોગીનિવત્તનપરત્તા એવ-કારસ્સ, ઉપરિ દેસનારુળ્હત્તા ચ તાસં. ‘‘દુક્ખતો અનુપસ્સતી’’તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – અનિચ્ચસ્સ દુક્ખત્તા તમેવ ચ કાયં દુક્ખતો અનુપસ્સતિ, દુક્ખસ્સ અનત્તત્તા અનત્તતો અનુપસ્સતિ. યસ્મા પન યં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા, ન તં અભિનન્દિતબ્બં, યઞ્ચ ન અભિનન્દિતબ્બં, ન તત્થ રઞ્જિતબ્બં, તસ્મા વુત્તં ‘‘નિબ્બિન્દતિ, નો નન્દતિ. વિરજ્જતિ, નો રજ્જતી’’તિ. સો એવં અરજ્જન્તો રાગં નિરોધેતિ, નો સમુદેતિ સમુદયં ન કરોતીતિ અત્થો. એવં પટિપન્નો ચ પટિનિસ્સજ્જતિ, નો આદિયતિ. અયઞ્હિ અનિચ્ચાદિઅનુપસ્સના તદઙ્ગવસેન સદ્ધિં કાયં તન્નિસ્સયખન્ધાભિસઙ્ખારેહિ કિલેસાનં પરિચ્ચજનતો, સઙ્ખતદોસદસ્સનેન તબ્બિપરીતે નિબ્બાને તન્નિન્નતાય પક્ખન્દનતો ‘‘પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો ચેવ પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગો ચા’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા તાય સમન્નાગતો ભિક્ખુ વુત્તનયેન કિલેસે પરિચ્ચજતિ, નિબ્બાને ચ પક્ખન્દતિ, તથાભૂતો ચ નિબ્બત્તનવસેન કિલેસે ન આદિયતિ, નાપિ અદોસદસ્સિતાવસેન સઙ્ખતારમ્મણં, તેન વુત્તં ‘‘પટિનિસ્સજ્જતિ, નો આદિયતી’’તિ. ઇદાનિસ્સ તાહિ અનુપસ્સનાહિ યેસં ધમ્માનં પહાનં હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ નિચ્ચસઞ્ઞન્તિ ‘‘સઙ્ખારા નિચ્ચા’’તિ એવં પવત્તં વિપરીતસઞ્ઞં. દિટ્ઠિચિત્તવિપલ્લાસપ્પહાનમુખેનેવ સઞ્ઞાવિપલ્લાસપ્પહાનન્તિ સઞ્ઞાગ્ગહણં, સઞ્ઞાસીસેન વા તેસમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં. નન્દિન્તિ સપ્પીતિકતણ્હં. સેસં વુત્તનયમેવ.

‘‘વિહરતી’’તિ ઇમિના કાયાનુપસ્સનાસમઙ્ગિનો ઇરિયાપથવિહારો વુત્તોતિ આહ ‘‘ઇરિયતી’’તિ, ઇરિયાપથં પવત્તેતીતિ અત્થો. આરમ્મણકરણવસેન અભિબ્યાપનતો ‘‘તીસુ ભવેસૂ’’તિ વુત્તં, ઉપ્પજ્જનવસેન પન કિલેસા પરિત્તભૂમકા એવાતિ. યદિપિ કિલેસાનં પહાનં આતાપનન્તિ તં સમ્માદિટ્ઠિઆદીનમ્પિ અત્થેવ, આતપ્પ-સદ્દો વિય પન આતાપસદ્દો વીરિયેયેવ નિરુળ્હોતિ વુત્તં ‘‘વીરિયસ્સેતં નામ’’ન્તિ. અથ વા પટિપક્ખપ્પહાને સમ્પયુત્તધમ્માનં અબ્ભુસ્સહનવસેન પવત્તમાનસ્સ વીરિયસ્સ સાતિસયં તદાતાપનન્તિ વીરિયમેવ તથા વુચ્ચતિ, ન અઞ્ઞે ધમ્મા. આતાપીતિ ચાયમીકારો પસંસાય, અતિસયસ્સ વા દીપકોતિ આતાપીગહણેન સમ્મપ્પધાનસમઙ્ગિતં દસ્સેતિ. સમ્મા, સમન્તતો, સામઞ્ચ પજાનન્તો સમ્પજાનો, અસમ્મિસ્સતો વવત્થાને અઞ્ઞધમ્માનુપસ્સિતાભાવેન સમ્મા અવિપરીતં, સબ્બાકારપજાનનેન સમન્તતો, ઉપરૂપરિ વિસેસાવહભાવેન પવત્તિયા સામં પજાનન્તોતિ અત્થો. યદિ પઞ્ઞાય અનુપસ્સતિ, કથં સતિપટ્ઠાનતાતિ આહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. સબ્બત્થિકન્તિ સબ્બત્થ ભવં સબ્બત્થ લીને, ઉદ્ધતે ચ ચિત્તે ઇચ્છિતબ્બત્તા. સબ્બે વા લીને, ઉદ્ધતે ચ ભાવેતબ્બા બોજ્ઝઙ્ગા અત્થિકા એતાયાતિ સબ્બત્થિકા. સતિયા લદ્ધુપકારાય એવ પઞ્ઞાય એત્થ યથાવુત્તે કાયે કમ્મટ્ઠાનિકો ભિક્ખુ કાયાનુપસ્સી વિહરતિ. અન્તો સઙ્ખેપો અન્તોઓલીયનો, કોસજ્જન્તિ અત્થો. ઉપાયપરિગ્ગહેતિ એત્થ સીલવિસોધનાદિ, ગણનાદિ, ઉગ્ગહકોસલ્લાદિ ચ ઉપાયો, તબ્બિપરિયાયતો અનુપાયો વેદિતબ્બો. યસ્મા ચ ઉપટ્ઠિતસ્સતિ યથાવુત્તં ઉપાયં ન પરિચ્ચજતિ, અનુપાયઞ્ચ ન ઉપાદિયતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘મુટ્ઠસ્સતી …પે… અસમત્થો હોતી’’તિ. તેનાતિ ઉપાયાનુપાયાનં પરિગ્ગહપરિવજ્જનેસુ, પરિચ્ચાગાપરિગ્ગહેસુ ચ અસમત્થભાવેન. અસ્સ યોગિનો.

યસ્મા સતિયેવેત્થ સતિપટ્ઠાનં વુત્તં, તસ્માસ્સ સમ્પયુત્તધમ્મા વીરિયાદયો અઙ્ગન્તિ આહ ‘‘સમ્પયોગઙ્ગઞ્ચસ્સ દસ્સેત્વા’’તિ. અઙ્ગ-સદ્દો ચેત્થ કારણપરિયાયો દટ્ઠબ્બો. સતિગ્ગહણેનેવ ચેત્થ સમાધિસ્સાપિ ગહણં દટ્ઠબ્બં તસ્સા સમાધિક્ખન્ધે સઙ્ગહિતત્તા. યસ્મા વા સતિસીસેનાયં દેસના. ન હિ કેવલાય સતિયા કિલેસપ્પહાનં સમ્ભવતિ, નિબ્બાનાધિગમો વા, નાપિ કેવલા સતિ પવત્તતિ, તસ્માસ્સ ઝાનદેસનાયં સવિતક્કાદિવચનસ્સ વિય સમ્પયોગઙ્ગદસ્સનતાતિ અઙ્ગ-સદ્દસ્સ અવયવપરિયાયતા દટ્ઠબ્બા. પહાનઙ્ગન્તિ ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૨૬; મ. નિ. ૧.૨૭૧, ૨૮૭, ૨૯૭; સં. નિ. ૨.૧૫૨; અ. નિ. ૪.૧૨૩; પારા. ૧૧) વિય પહાતબ્બઙ્ગં દસ્સેતું. યસ્મા એત્થ લોકિયમગ્ગો અધિપ્પેતો, ન લોકુત્તરમગ્ગો, તસ્મા પુબ્બભાગિયમેવ વિનયં દસ્સેન્તો ‘‘તદઙ્ગવિનયેન વા વિક્ખમ્ભનવિનયેન વા’’તિ આહ. તેસં ધમ્માનન્તિ વેદનાદિધમ્માનં. તેસઞ્હિ તત્થ અનધિપ્પેતત્તા ‘‘અત્થુદ્ધારનયેનેતં વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તત્થાતિ વિભઙ્ગે. એત્થાતિ ‘‘લોકે’’તિ એતસ્મિં પદે.

અવિસેસેન દ્વીહિપિ નીવરણપ્પહાનં વુત્તન્તિ કત્વા પુન એકેકેન વુત્તં પહાનવિસેસં દસ્સેતું ‘‘વિસેસેના’’તિ આહ. અથ વા ‘‘વિનેય્ય નીવરણાની’’તિ અવત્વા અભિજ્ઝાદોમનસ્સવિનયવચનસ્સ પયોજનં દસ્સેન્તો ‘‘વિસેસેના’’તિઆદિમાહ. કાયાનુપસ્સનાભાવનાય હિ ઉજુવિપચ્ચનીકાનં અનુરોધવિરોધાદીનં પહાનદસ્સનં એતસ્સ પયોજનન્તિ. કાયસમ્પત્તિમૂલકસ્સાતિ રૂપબલયોબ્બનારોગ્યાદિસરીરસમ્પદાનિમિત્તસ્સ. વુત્તવિપરિયાયતો કાયવિપત્તિમૂલકો વિરોધો વેદિતબ્બો. કાયભાવનાયાતિ કાયાનુપસ્સનાભાવનાય. સા હિ ઇધ કાયભાવનાતિ અધિપ્પેતા. સુભસુખભાવાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન મનુઞ્ઞનિચ્ચતાદિસઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અસુભાસુખભાવાદીનન્તિ એત્થ પન આદિ-સદ્દેન અમનુઞ્ઞઅનિચ્ચતાદીનં. તેનાતિ અનુરોધાદિપ્પહાનવચનેન. ‘‘યોગાનુભાવો હી’’તિઆદિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ પાકટકરણં. યોગાનુભાવો હિ ભાવનાનુભાવો. યોગસમત્થોતિ યોગમનુયુઞ્જિતું સમત્થો. પુરિમેન હિ ‘‘અનુરોધવિરોધવિપ્પમુત્તો’’તિઆદિવચનેન ભાવનં અનુયુત્તસ્સ આનિસંસો વુત્તો, દુતિયેન ભાવનં અનુયુઞ્જન્તસ્સ પટિપત્તિ. ન હિ અનુરોધવિરોધાદીહિ ઉપદ્દુતસ્સ ભાવના ઇજ્ઝતિ.

અનુપસ્સીતિ એત્થાતિ ‘‘અનુપસ્સી’’તિ એતસ્મિં પદે લબ્ભમાનાય અનુપસ્સનાય અનુપસ્સનાજોતનાય કમ્મટ્ઠાનં વુત્તન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો, અઞ્ઞથા ‘‘અનુપસ્સનાયા’’તિ કરણવચનં ન યુજ્જેય્ય. અનુપસ્સના એવ હિ કમ્મટ્ઠાનં, ન એત્થ આરમ્મણં અધિપ્પેતં, યુજ્જતિ વા. કાયપરિહરણં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. કમ્મટ્ઠાનપરિહરણસ્સ ચેત્થ અત્થસિદ્ધત્તા ‘‘કાયપરિહરણ’’ન્ત્વેવ વુત્તં. કમ્મટ્ઠાનિકસ્સ હિ કાયપરિહરણં યાવદેવ કમ્મટ્ઠાનં પરિહરણત્થન્તિ. કમ્મટ્ઠાનપરિહરણસ્સ વા ‘‘આતાપી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૩૭૩) વુચ્ચમાનત્તા ‘‘કાયપરિહરણ’’ન્ત્વેવ વુત્તં. કાયગ્ગહણેન વા નામકાયસ્સાપિ ગહણં, ન રૂપકાયસ્સેવ, તેનેવ કમ્મટ્ઠાનપરિહરણમ્પિ સઙ્ગહિતં હોતિ, એવઞ્ચ કત્વા ‘‘વિહરતીતિ એત્થ વુત્તવિહારેના’’તિ એત્થગ્ગહણઞ્ચ સમત્થિતં હોતિ ‘‘કાયાનુપસ્સી વિહરતી’’તિ વિહારસ્સ વિસેસેત્વા વુત્તત્તા. ‘‘આતાપી’’તિઆદિ પન સઙ્ખેપતો વુત્તસ્સ કમ્મટ્ઠાનપરિહરણસ્સ સહ સાધનેન વિત્થારેત્વા દસ્સનં. આતાપેનાતિ આતાપગ્ગહણેન. ‘‘સતિસમ્પજઞ્ઞેના’’તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. સબ્બત્થકકમ્મટ્ઠાનન્તિ બુદ્ધાનુસ્સતિ, મેત્તા, મરણસ્સતિ, અસુભભાવના ચ. ઇદઞ્હિ ચતુક્કં યોગિના પરિહરિયમાનં ‘‘સબ્બત્થકકમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, સબ્બત્થ કમ્મટ્ઠાનાનુયોગસ્સારક્ખભૂતત્તા સતિસમ્પજઞ્ઞબલેન અવિચ્છિન્નસ્સ પરિહરિતબ્બત્તા સતિસમ્પજઞ્ઞગ્ગહણેન તસ્સ વુત્તતા વુત્તા. સતિયા વા સમથો વુત્તો તસ્સા સમાધિક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતત્તા.

વિભઙ્ગે(વિભ. કાયાનુપસ્સનાનિદ્દેસે) પન અત્થો વુત્તોતિ યોજના. તેનાતિ સદ્દત્થં અનાદિયિત્વા ભાવત્થસ્સેવ વિભજનવસેન પવત્તેન વિભઙ્ગપાઠેન સહ. અટ્ઠકથાનયોતિ સદ્દત્થસ્સાપિ વિવરણવસેન યથારહં વુત્તો અત્થસંવણ્ણનાનયો. યથા સંસન્દતીતિ યથા અત્થતો, અધિપ્પાયતો ચ અવિલોમેન્તો અઞ્ઞદત્થુ સંસન્દતિ સમેતિ, એવં વેદિતબ્બો.

વેદનાદીનં પુન વચનેતિ એત્થ નિસ્સયપચ્ચયભાવવસેન ચિત્તધમ્માનં વેદનાસન્નિસ્સિતત્તા, પઞ્ચવોકારભવે અરૂપધમ્માનં રૂપપટિબદ્ધવુત્તિતો ચ વેદનાય કાયાદિઅનુપસ્સનાપ્પસઙ્ગેપિ આપન્ને તતો અસમ્મિસ્સતો વવત્થાનં દસ્સનત્થં, ઘનવિનિબ્ભોગાદિદસ્સનત્થઞ્ચ દુતિયં વેદનાગ્ગહણં, તેન ન વેદનાયં કાયાનુપસ્સી, ચિત્તધમ્માનુપસ્સી વા, અથ ખો વેદનાનુપસ્સી એવાતિ વેદનાસઙ્ખાતે વત્થુસ્મિં વેદનાનુપસ્સનાકારસ્સેવ દસ્સનેન અસમ્મિસ્સતો વવત્થાનં દસ્સિતં હોતિ. તથા ‘‘યસ્મિં સમયે સુખા વેદના, ન તસ્મિં સમયે દુક્ખા, અદુક્ખમસુખા વા વેદના, યસ્મિં વા પન સમયે દુક્ખા, અદુક્ખમસુખા વા વેદના, ન તસ્મિં સમયે ઇતરા વેદના’’તિ વેદનાભાવસામઞ્ઞે અવત્વા તં તં વેદનં વિનિબ્ભુજ્જિત્વા દસ્સનેન ઘનવિનિબ્ભોગો ધુવભાવવિવેકો દસ્સિતો હોતિ, તેન તાસં ખણમત્તાવટ્ઠાનદસ્સનેન અનિચ્ચતાય, તતો એવ દુક્ખતાય, અનત્તતાય ચ દસ્સનં વિભાવિતં હોતિ. ઘનવિનિબ્ભોગાદીતિ આદિ-સદ્દેન અયમ્પિ અત્થો વેદિતબ્બો. અયઞ્હિ વેદનાયં વેદનાનુપસ્સી એવ, ન અઞ્ઞધમ્માનુપસ્સી. કિં વુત્તં હોતિ – યથા નામ બાલો અમણિસભાવેપિ ઉદકપુબ્બુળકે મણિઆકારાનુપસ્સી હોતિ, ન એવં અયં ઠિતિરમણીયેપિ વેદયિતે, પગેવ ઇતરસ્મિં મનુઞ્ઞાકારાનુપસ્સી, અથ ખો ખણપભઙ્ગુરતાય, અવસવત્તિતાય કિલેસાસુચિપગ્ઘરણતાય ચ અનિચ્ચઅનત્તઅસુભાકારાનુપસ્સી, વિપરિણામદુક્ખતાય, સઙ્ખારદુક્ખતાય ચ વિસેસતો દુક્ખાનુપસ્સી યેવાતિ. એવં ચિત્ત ધમ્મેસુપિ યથારહં પુનવચને પયોજનં વત્તબ્બં. લોકિયા એવ સમ્મસનચારસ્સ અધિપ્પેતત્તા. ‘‘કેવલં પનિધા’’તિઆદિના ‘‘ઇધ એત્તકં વેદિતબ્બ’’ન્તિ વેદિતબ્બપરિચ્છેદં દસ્સેતિ. ‘‘એસ નયો’’તિ ઇમિના યથા ચિત્તં, ધમ્મા ચ અનુપસ્સિતબ્બા, તથા તાનિ અનુપસ્સન્તો ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી, ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સીતિ વેદિતબ્બોતિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ. દુક્ખતોતિ દુક્ખસભાવતો, દુક્ખન્તિ અનુપસ્સિતબ્બાતિ અત્થો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો.

યો સુખં દુક્ખતો અદ્દાતિ યો ભિક્ખુ સુખં વેદનં વિપરિણામદુક્ખતાય ‘‘દુક્ખા’’તિ પઞ્ઞાચક્ખુના અદ્દક્ખિ. દુક્ખં અદ્દક્ખિ સલ્લતોતિ દુક્ખં વેદનં પીળાજનનતો, અન્તોતુદનતો, દુન્નીહરણતો ચ સલ્લતો અદ્દક્ખિ પસ્સિ. અદુક્ખમસુખન્તિ ઉપેક્ખાવેદનં. સન્તન્તિ સુખદુક્ખાનિ વિય અનોળારિકતાય, પચ્ચયવસેન વૂપસન્તસભાવતાય ચ સન્તં. અનિચ્ચતોતિ હુત્વાઅભાવતો, ઉદયવયવન્તતો, તાવકાલિકતો, નિચ્ચપટિપક્ખતો ચ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ યો અદ્દક્ખિ. સ વે સમ્મદ્દસો ભિક્ખુ એકંસેન, પરિબ્યત્તં વા વેદનાય સમ્માપસ્સનકોતિ અત્થો.

દુક્ખાતિપીતિ સઙ્ખારદુક્ખતાય દુક્ખા ઇતિપિ. તં દુક્ખસ્મિન્તિ સબ્બં તં વેદયિતં દુક્ખસ્મિં અન્તોગધં પરિયાપન્નં વદામિ સઙ્ખારદુક્ખતાનતિવત્તનતો. સુખદુક્ખતોપિ ચાતિ સુખાદીનં ઠિતિવિપરિણામઞાણસુખતાય, વિપરિણામઠિતિઅઞ્ઞાણદુક્ખતાય ચ વુત્તત્તા તિસ્સોપિ ચ સુખતો, તિસ્સોપિ ચ દુક્ખતો અનુપસ્સિતબ્બાતિ અત્થો. સત્ત અનુપસ્સના હેટ્ઠા પકાસિતા એવ. સેસન્તિ યથાવુત્તં સુખાદિવિભાગતો સેસં સામિસનિરામિસાદિભેદં વેદનાનુપસ્સનાયં વત્તબ્બં.

આરમ્મણ…પે… ભેદાનન્તિ રૂપાદિઆરમ્મણનાનત્તસ્સ નીલાદિતબ્ભેદસ્સ, છન્દાદિઅધિપતિનાનત્તસ્સ હીનાદિતબ્ભેદસ્સ, ઞાણઝાનાદિસહજાતનાનત્તસ્સ સસઙ્ખારિકાસઙ્ખારિકસવિતક્કાદિતબ્ભેદસ્સ, કામાવચરાદિભૂમિનાનત્તસ્સ ઉક્કટ્ઠમજ્ઝિમાદિતબ્ભેદસ્સ, કુસલાદિકમ્મનાનત્તસ્સ દેવગતિસંવત્તનિયતાદિતબ્ભેદસ્સ, કણ્હસુક્કવિપાકનાનત્તસ્સ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયતાદિતબ્ભેદસ્સ, પરિત્તભૂમકાદિકિરિયાનાનત્તસ્સ તિહેતુકાદિતબ્ભેદસ્સ વસેન અનુપસ્સિતબ્બન્તિ યોજના. આદિ-સદ્દેન સવત્થુકાવત્થુકાદિનાનત્તસ્સ પુગ્ગલત્તયસાધારણાદિતબ્ભેદસ્સ ચ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સલક્ખણસામઞ્ઞલક્ખણાનન્તિ ફુસનાદિતંતંલક્ખણાનઞ્ચેવ અનિચ્ચતાદિસામઞ્ઞલક્ખણાનઞ્ચ વસેનાતિ યોજના. સુઞ્ઞતધમ્મસ્સાતિ અનત્તતાસઙ્ખાતસુઞ્ઞતાસભાવસ્સ. યં વિભાવેતું અભિધમ્મે‘‘તસ્મિં ખો પન સમયે ધમ્મા હોન્તિ, ખન્ધા હોન્તી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૨૧) સુઞ્ઞતાવારદેસના પવત્તા, તં પહીનમેવ પુબ્બે પહીનત્તા, તસ્મા તસ્સ તસ્સ પુન પહાનં ન વત્તબ્બં. ન હિ કિલેસા પહીયમાના આરમ્મણવિભાગેન પહીયન્તિ અનાગતાનંયેવ ઉપ્પજ્જનારહાનં પહાતબ્બત્તા, તસ્મા અભિજ્ઝાદીનં એકત્થ પહાનં વત્વા ઇતરત્થ ન વત્તબ્બં એવાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘કામઞ્ચેત્થા’’તિઆદિના. અથ વા મગ્ગચિત્તક્ખણે એકત્થ પહીનં સબ્બત્થ પહીનમેવ હોતીતિ વિસું વિસું પહાનં ન વત્તબ્બં. મગ્ગેન હિ પહીનાતિ વત્તબ્બતં અરહન્તિ. તત્થ પુરિમાય ચોદનાય નાનાપુગ્ગલપરિહારો, ન હિ એકસ્સ પહીનં તતો અઞ્ઞસ્સ પહીનં નામ હોતિ. પચ્છિમાય નાનાચિત્તક્ખણિકપરિહારો. નાનાચિત્તક્ખણેતિ હિ લોકિયમગ્ગચિત્તક્ખણેતિ અધિપ્પાયો. પુબ્બભાગમગ્ગો હિ ઇધાધિપ્પેતો. લોકિયભાવનાય ચ કાયે પહીનં ન વેદનાદીસુ વિક્ખમ્ભિતં હોતિ. યદિપિ નપ્પવત્તેય્ય, પટિપક્ખભાવનાય સુપ્પહીનત્તા તત્થ સા ‘‘અભિજ્ઝાદોમનસ્સસ્સ અપ્પવત્તી’’તિ ન વત્તબ્બા, તસ્મા પુનપિ તપ્પહાનં વત્તબ્બમેવ. એકત્થ પહીનં સેસેસુપિ પહીનં હોતીતિ લોકુત્તરસતિપટ્ઠાનભાવનં, લોકિયભાવનાય વા સબ્બત્થ અપ્પવત્તિમત્તં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘પઞ્ચપિ ખન્ધા ઉપાદાનક્ખન્ધા લોકો’’તિ (વિભ. ૩૬૨, ૩૬૪, ૩૬૬) હિ વિભઙ્ગેચતૂસુપિ ઠાનેસુ વુત્તન્તિ.

ઉદ્દેસવારવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના.

કાયાનુપસ્સના

આનાપાનપબ્બવણ્ણના

૩૭૪. આરમ્મણવસેનાતિ અનુપસ્સિતબ્બકાયાદિઆરમ્મણવસેન. ચતુધા ભિન્દિત્વાતિ ઉદ્દેસવસેન ચતુધા ભિન્દિત્વા. તતો ચતુબ્બિધસતિપટ્ઠાનતો એકેકં સતિપટ્ઠાનં ગહેત્વા કાયં વિભજન્તોતિ પાઠસેસો.

કથઞ્ચાતિ એત્થ કથન્તિ પકારપુચ્છા, તેન નિદ્દિસિયમાને કાયાનુપસ્સનાપકારે પુચ્છતિ. ચ-સદ્દો બ્યતિરેકો, તેન ઉદ્દેસવારેન અપાકટં નિદ્દેસવારેન વિભાવિયમાનં વિસેસં જોતેતિ. બાહિરકેસુપિ ઇતો એકદેસસ્સ સમ્ભવતો સબ્બપ્પકારગ્ગહણં કતં ‘‘સબ્બપ્પકારકાયાનુપસ્સનાનિબ્બત્તકસ્સા’’તિ, તેન યે ઇમે આનાપાનપબ્બાદિવસેન આગતા ચુદ્દસપ્પકારા, તદન્તોગધા ચ અજ્ઝત્તાદિઅનુપસ્સનાપ્પકારા, તથા કાયગતાસતિસુત્તે (મ. નિ. ૩.૧૫૩) વુત્તા કેસાદિવણ્ણસણ્ઠાનકસિણારમ્મણચતુક્કજ્ઝાનપ્પકારા, લોકિયાદિપ્પકારા ચ, તે સબ્બેપિ અનવસેસતો સઙ્ગણ્હાતિ. ઇમે ચ પકારા ઇમસ્મિંયેવ સાસને, ન ઇતો બહિદ્ધાતિ વુત્તં ‘‘સબ્બપ્પકાર…પે… પટિસેધનો ચા’’તિ. તત્થ તથાભાવપટિસેધનોતિ સબ્બપ્પકારકાયાનુપસ્સનાનિબ્બત્તકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અઞ્ઞસાસનસ્સ નિસ્સયભાવપટિસેધનો, એતેન ઇધ ભિક્ખવેતિ એત્થ ઇધ-સદ્દો અન્તોગધએવસદ્દત્થોતિ દસ્સેતિ. સન્તિ હિ એકપદાનિપિ અવધારણાનિ યથા ‘‘વાયુભક્ખો’’તિ. તેનાહ ‘‘ઇધેવ ભિક્ખવે સમણો’’તિઆદિ. પરિપુણ્ણસમણપ્પકરણધમ્મો હિ સો પુગ્ગલો, યો સબ્બપ્પકારકાયાનુપસ્સનાનિબ્બત્તકો. પરપ્પવાદાતિ પરેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં નાનપ્પકારા વાદા તિત્થાયતનાનિ.

અરઞ્ઞાદિકસ્સેવ ભાવનાનુરૂપસેનાસનતં દસ્સેતું ‘‘ઇમસ્સહી’’તિઆદિ વુત્તં. દુદ્દમો દમથં અનુપગતો ગોણો કૂટગોણો. દોહનકાલે યથા થનેહિ અનવસેસતો ખીરં ન પગ્ઘરતિ, એવં દોહપટિબન્ધિની કૂટધેનુ. રૂપ-સદ્દાદિકે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનકઅસ્સાદો રૂપારમ્મણાદિરસો. પુબ્બે આચિણ્ણારમ્મણન્તિ પબ્બજ્જતો પુબ્બે, અનાદિમતિ વા સંસારે પરિચિતારમ્મણં. નિબન્ધેય્યાતિ બન્ધેય્ય. સતિયાતિ સમ્મદેવ કમ્મટ્ઠાનસ્સ સલ્લક્ખણવસેન પવત્તાય સતિયા. આરમ્મણેતિ કમ્મટ્ઠાનારમ્મણે. દળ્હન્તિ થિરં, યથા સતોકારિસ્સ ઉપચારપ્પનાભેદો સમાધિ ઇજ્ઝતિ, તથા થામગતં કત્વાતિ અત્થો.

વિસેસાધિગમદિટ્ઠધમ્મસુખવિહારપદટ્ઠાનન્તિ સબ્બેસં બુદ્ધાનં, એકચ્ચાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં, બુદ્ધસાવકાનઞ્ચ વિસેસાધિગમસ્સ અઞ્ઞેન કમ્મટ્ઠાનેન અધિગતવિસેસાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસ્સ પદટ્ઠાનભૂતં.

વત્થુવિજ્જાચરિયો વિય ભગવા યોગીનં અનુરૂપનિવાસટ્ઠાનુપદિસનતો. ભિક્ખુ દીપિસદિસો અરઞ્ઞે એકકો વિહરિત્વા પટિપક્ખનિમ્મથનવસેન ઇચ્છિતત્થસાધનતો ફલમુત્તમન્તિ સામઞ્ઞફલં સન્ધાય વદતિ. પરક્કમજવયોગ્ગભૂમિન્તિ ભાવનુસ્સાહજવસ્સ યોગ્ગકરણભૂમિભૂતં.

અદ્ધાનવસેન પવત્તાનં અસ્સાસપસ્સાસાનં વસેન દીઘં વા અસ્સસન્તો, ઇત્તરવસેન પવત્તાનં અસ્સાસપસ્સાસાનં વસેન રસ્સં વા અસ્સસન્તોતિ યોજના. એવં સિક્ખતોતિ અસ્સાસપસ્સાસાનં દીઘરસ્સતાપજાનનસબ્બકાયપ્પટિસંવેદનઓળારિકોળારિકપટિપ્પસ્સમ્ભનવસેન ભાવનં સિક્ખતો, તથાભૂતો વા હુત્વા તિસ્સો સિક્ખા પવત્તયતો. અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તેતિ અસ્સાસપસ્સાસસન્નિસ્સયેન ઉપટ્ઠિતપટિભાગનિમિત્તે. અસ્સાસપસ્સાસે પરિગ્ગણ્હાતિ રૂપમુખેન વિપસ્સનં અભિનિવિસન્તો, યો ‘‘અસ્સાસપસ્સાસકમ્મિકો’’તિ વુત્તો. ઝાનઙ્ગાનિ પરિગ્ગણ્હાતિ અરૂપમુખેન વિપસ્સનં અભિનિવિસન્તો. વત્થુ નામ કરજકાયો ચિત્તચેતસિકાનં પવત્તિટ્ઠાનભાવતો. અઞ્ઞો સત્તો વા પુગ્ગલો વા નત્થીતિ વિસુદ્ધિદિટ્ઠિ ‘‘તયિદં ધમ્મમત્તં, ન અહેતુકં, નાપિ ઇસ્સરાદિવિસમહેતુકં, અથ ખો અવિજ્જાદિહેતુક’’ન્તિ અદ્ધાત્તયેપિ કઙ્ખાવિતરણેન વિતિણ્ણકઙ્ખો. ‘‘યં કિઞ્ચિ ભિક્ખુ રૂપ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૩૬૧; ૨.૧૧૩; ૩.૮૬, ૮૯; પટિ. મ. ૧.૫૪) નયેન કલાપસમ્મસનવસેન તિલક્ખણં આરોપેત્વા. ઉદયવયાનુપસ્સનાદિવસેન વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તો. અનુક્કમેન મગ્ગપટિપાટિયા.

‘‘પરસ્સ વા અસ્સાસપસ્સાસકાયે’’તિ ઇદં સમ્મસનવારવસેનાયં પાળિ પવત્તાતિ કત્વા વુત્તં, સમથવસેન પન પરસ્સ અસ્સાસપસ્સાસકાયે અપ્પનાનિમિત્તુપ્પત્તિ એવ નત્થિ. અટ્ઠપેત્વાતિ અન્તરન્તરા ન ઠપેત્વા. અપરાપરં સઞ્ચરણકાલોતિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધાધમ્મેસુપિ નિરન્તરં વા ભાવનાય પવત્તનકાલો કથિતો. એકસ્મિં કાલે પનિદં ઉભયં ન લબ્ભતીતિ ‘‘અજ્ઝત્તં, બહિદ્ધા’’તિ ચ વુત્તં ઇદં ધમ્મદ્વયં ઘટિતં એકસ્મિં કાલે એકતો આરમ્મણભાવેન ન લબ્ભતિ, એકજ્ઝં આલમ્બિતું ન સક્કાતિ અત્થો.

સમુદેતિ એતસ્માતિ સમુદયો, સો એવ કારણટ્ઠેન ધમ્મોતિ સમુદયધમ્મો. અસ્સાસપસ્સાસાનં ઉપ્પત્તિહેતુ કરજકાયાદિ, તસ્સ અનુપસ્સનસીલો સમુદયધમ્માનુપસ્સી, તં પન સમુદયધમ્મં ઉપમાય દસ્સેન્તો ‘‘યથા નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ભસ્તન્તિ રુત્તિં. ગગ્ગરનાળિન્તિ ઉક્કાપનાળિં. તેતિ કરજકાયાદિકે. યથા અસ્સાસપસ્સાસકાયો કરજકાયાદિસમ્બન્ધી તંનિમિત્તતાય, એવં કરજકાયાદયોપિ અસ્સાસપસ્સાસકાયસમ્બન્ધિનો તંનિમિત્તભાવેનાતિ ‘‘સમુદયધમ્મા કાયસ્મિ’’ન્તિ વત્તબ્બતં લભન્તીતિ વુત્તં ‘‘સમુદય…પે… વુચ્ચતી’’તિ. પકતિવાચી વા ધમ્મ-સદ્દો ‘‘જાતિધમ્માન’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૩૧; ૩.૩૧૦; પટિ. મ. ૧.૩૩) વિયાતિ કાયસ્સ પચ્ચયસમવાયે ઉપ્પજ્જનકપકતિકાયાનુપસ્સી વા ‘‘સમુદયધમ્માનુપસ્સી’’તિ વુત્તો. તેનાહ ‘‘કરજકાયઞ્ચા’’તિઆદિ. એવઞ્ચ કત્વા કાયસ્મિન્તિ ભુમ્મવચનં સુટ્ઠુતરં યુજ્જતિ.

વયધમ્માનુપસ્સીતિ એત્થ અહેતુકત્તેપિ વિનાસસ્સ યેસં હેતુધમ્માનં અભાવે યં ન હોતિ, તદભાવો તસ્સ અભાવસ્સ હેતુ વિય વોહરીયતીતિ ઉપચારતો કરજકાયાદિઅભાવો અસ્સાસપસ્સાસકાયસ્સ વયકારણં વુત્તો. તેનાહ ‘‘યથા ભસ્તાયા’’તિઆદિ. અયં તાવેત્થ પઠમવિકપ્પવસેન અત્થવિભાવના. દુતિયવિકપ્પવસેન ઉપચારેન વિનાયેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

અજ્ઝત્તબહિદ્ધાનુપસ્સના વિય ભિન્નવત્થુવિસયતાય સમુદયવયધમ્માનુપસ્સનાપિ એકકાલે ન લબ્ભતીતિ આહ ‘‘કાલેન સમુદયં કાલેન વયં અનુપસ્સન્તો’’તિ. ‘‘અત્થિ કાયો’’તિ એવ-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ ‘‘કાયોવ અત્થી’’તિ વત્વા અવધારણેન નિવત્તિતં દસ્સેન્તો ‘‘ન સત્તો’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યો રૂપાદીસુ સત્તવિસત્તતાય, પરેસઞ્ચ સજ્જાપનટ્ઠેન, સત્વગુણયોગતો વા ‘‘સત્તો’’તિ પરેહિ પરિકપ્પિતો, તસ્સ સત્તનિકાયસ્સ પૂરણતો ચ ચવનુપપજ્જનધમ્મતાય ગલનતો ચ ‘‘પુગ્ગલો’’તિ, થીયતિ સંહઞ્ઞતિ એત્થ ગબ્ભોતિ ‘‘ઇત્થી’’તિ, પુરિ પુરે ભાગે સેતિ પવત્તતીતિ ‘‘પુરિસો’’તિ, આહિતો અહં માનો એત્થાતિ ‘‘અત્તા’’તિ, અત્તનો સન્તકભાવેન ‘‘અત્તનિય’’ન્તિ, પરો ન હોતીતિ કત્વા ‘‘અહ’’ન્તિ, મમ સન્તકન્તિ કત્વા ‘‘મમા’’તિ, વુત્તપ્પકારવિનિમુત્તો અઞ્ઞોતિ કત્વા ‘‘કોચી’’તિ, તસ્સ સન્તકભાવેન ‘‘કસ્સચી’’તિ, વિકપ્પેતબ્બો કોચિ નત્થિ, કેવલં ‘‘કાયો એવ અત્થી’’તિ. દસહિપિ પદેહિ અત્તત્તનિયસુઞ્ઞતમેવ કાયસ્સ વિભાવેતિ. એવન્તિ ‘‘કાયોવ અત્થી’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારેન.

ઞાણપમાણત્થાયાતિ કાયાનુપસ્સનાઞાણં પરં પમાણં પાપનત્થાય. સતિપમાણત્થાયાતિ કાયપરિગ્ગાહિકં સતિં પવત્તનસતિં પરં પમાણં પાપનત્થાય. ઇમસ્સ હિ વુત્તનયેન ‘‘અત્થિ કાયો’’તિ અપરાપરુપ્પત્તિવસેન પચ્ચુપટ્ઠિતા સતિ ભિય્યોસો મત્તાય તત્થ ઞાણસ્સ, સતિયા ચ પરિબ્રૂહનાય હોતિ. તેનાહ ‘‘સતિસમ્પજઞ્ઞાનં વુડ્ઢત્થાયા’’તિ. ઇમિસ્સા ભાવનાય તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગાહાનં ઉજુપટિપક્ખત્તા વુત્તં ‘‘તણ્હા…પે… વિહરતી’’તિ. તથાભૂતો ચ લોકે કિઞ્ચિપિ ‘‘અહ’’ન્તિ વા ‘‘મમ’’ન્તિ વા ગહેતબ્બં ન પસ્સતિ, કુતો ગણ્હેય્યાતિ આહ ‘‘ન ચ કિઞ્ચી’’તિઆદિ. એવમ્પીતિ એત્થ પિ-સદ્દો હેટ્ઠા નિદ્દિટ્ઠસ્સ તાદિસસ્સ અત્થસ્સ અભાવતો અવુત્તસમુચ્ચયત્થોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઉપરિ અત્થં ઉપાદાયા’’તિ આહ યથા ‘‘અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયપિ, અયમ્પિ પારાજિકો હોતી’’તિ. (પારા. ૪૨) એવન્તિ પન નિદ્દિટ્ઠાકારસ્સ પચ્ચામસનં નિગમનવસેન કતન્તિ આહ ‘‘ઇમિના પન…પે… દસ્સેતી’’તિ.

પુબ્બભાગસતિપટ્ઠાનસ્સ ઇધ અધિપ્પેતત્તા વુત્તં ‘‘સતિ દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિ. સા પન સતિ યસ્મિં અત્તભાવે, તસ્સ સમુટ્ઠાપિકા તણ્હા, તસ્સાપિ સમુટ્ઠાપિકા એવ નામ હોતિ તદભાવે અભાવતોતિ આહ ‘‘તસ્સા સમુટ્ઠાપિકા પુરિમતણ્હા’’તિ, યથા ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૬; ઉદા. ૧; વિભ. ૪૮૪). તંવિઞ્ઞાણબીજતંસન્તતિસમ્ભૂતો સબ્બોપિ લોકિયો વિઞ્ઞાણપ્પબન્ધો ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં’’ ત્વેવ વુચ્ચતિ સુત્તન્તનયેન. અપ્પવત્તીતિ અપ્પવત્તિનિમિત્તં, ઉભિન્નં અપ્પવત્તિયા નિમિત્તભૂતોતિ અત્થો. ન પવત્તતિ એત્થાતિ વા અપ્પવત્તિ. ‘‘દુક્ખપરિજાનનો’’તિઆદિ એકન્તતો ચતુકિચ્ચસાધનવસેનેવ અરિયમગ્ગસ્સ પવત્તીતિ દસ્સેતું વુત્તં. અવુત્તસિદ્ધો હિ તસ્સ ભાવનાપટિવેધો. ચતુસચ્ચવસેનાતિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનવસેન. ઉસ્સક્કિત્વાતિ વિસુદ્ધિપરમ્પરાય આરુહિત્વા, ભાવનં ઉપરિ નેત્વાતિ અત્થો. નિય્યાનમુખન્તિ વટ્ટદુક્ખતો નિસ્સરણૂપાયો.

આનાપાનપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇરિયાપથપબ્બવણ્ણના

૩૭૫. ઇરિયાપથવસેનાતિ ઇરિયનં ઇરિયા, કિરિયા, ઇધ પન કાયિકપયોગો વેદિતબ્બો. ઇરિયાનં પથો પવત્તિમગ્ગોતિ ઇરિયાપથો, ગમનાદિવસેન પવત્તા સરીરાવત્થા. ગચ્છન્તો વા હિ સત્તો કાયેન કાતબ્બકિરિયં કરોતિ ઠિતો વા નિસિન્નો વા નિપન્નો વાતિ, તેસં ઇરિયાપથાનં વસેન, ઇરિયાપથવિભાગેનાતિ અત્થો. પુન ચપરન્તિ પુન ચ અપરં, યથાવુત્તઆનાપાનકમ્મટ્ઠાનતો ભિય્યોપિ અઞ્ઞં કાયાનુપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં કથેમિ, સુણાથાતિ વા અધિપ્પાયો. ‘‘ગચ્છન્તો વા’’તિઆદિ ગમનાદિમત્તજાનનસ્સ, ગમનાદિગતવિસેસજાનનસ્સ ચ સાધારણવચનં, તત્થ ગમનાદિમત્તજાનનં ન ઇધ નાધિપ્પેતં, ગમનાદિગતવિસેસજાનનં પન અધિપ્પેતન્તિ તં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘તત્થ કામ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સત્તૂપલદ્ધિન્તિ ‘‘સત્તો અત્થી’’તિ ઉપલદ્ધિં સત્તગ્ગાહં. ન પજહતિ ન પરિચ્ચજતિ ‘‘અહં ગચ્છામિ, મમ ગમન’’ન્તિ ગાહસબ્ભાવતો. તતો એવ અત્તસઞ્ઞં ‘‘અત્થિ અત્તા કારકો વેદકો’’તિ એવં પવત્તં વિપરીતસઞ્ઞં ન ઉગ્ઘાટેતિ નાપનેતિ અપ્પટિપક્ખભાવતો, અનનુબ્રૂહનતો વા. એવં ભૂતસ્સ ચસ્સ કુતો કમ્મટ્ઠાનાદિભાવોતિ આહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનં વા સતિપટ્ઠાનભાવના વા ન હોતી’’તિ. ‘‘ઇમસ્સ પના’’તિઆદિ સુક્કપક્ખો, તસ્સ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. તમેવ હિ અત્થં વિવરિતું ‘‘ઇદઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ કો ગચ્છતીતિ સાધનં, કિરિયઞ્ચ અવિનિબ્ભુત્તં કત્વા ગમનકિરિયાય કત્તુપુચ્છા, સા કત્તુભાવવિસિટ્ઠઅત્તપટિક્ખેપત્થા ધમ્મમત્તસ્સેવ ગમનસિદ્ધિદસ્સનતો. કસ્સ ગમનન્તિ તમેવત્થં પરિયાયન્તરેન વદતિ સાધનં, કિરિયઞ્ચ વિનિબ્ભુત્તં કત્વા ગમનકિરિયાય અકત્તુસમ્બન્ધીભાવવિભાવનતો. પટિક્ખેપત્થઞ્હિ અન્તોનીતં કત્વા ઉભયત્થં કિં-સદ્દો પવત્તો. કિં કારણાતિ પન પટિક્ખિત્તકત્તુકાય ગમનકિરિયાય અવિપરીતકારણપુચ્છા. ઇદઞ્હિ ગમનં નામ અત્તા મનસા સંયુજ્જતિ, મનો ઇન્દ્રિયેહિ, ઇન્દ્રિયાનિ અત્તેહીતિ એવમાદિ મિચ્છાકારણવિનિમુત્તઅનુરૂપપચ્ચયહેતુકો ધમ્માનં પવત્તિઆકારવિસેસો. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ.

ન કોચિ સત્તો વા પુગ્ગલો વા ગચ્છતિ ધમ્મમત્તસ્સેવ ગમનસિદ્ધિતો, તબ્બિનિમુત્તસ્સ ચ કસ્સચિ અભાવતો. ઇદાનિ ધમ્મમત્તસ્સેવ ગમનસિદ્ધિં દસ્સેતું ‘‘ચિત્તકિરિયાવાયોધાતુવિપ્ફારેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ચિત્તકિરિયા ચ સા, વાયોધાતુયા વિપ્ફારો વિપ્ફન્દનઞ્ચાતિ ચિત્તકિરિયાવાયોધાતુવિપ્ફારો, તેન. એત્થ ચ ચિત્તકિરિયગ્ગહણેન અનિન્દ્રિયબદ્ધવાયોધાતુવિપ્ફારં નિવત્તેતિ, વાયોધાતુવિપ્ફારગ્ગહણેન ચેતનાવચીવિઞ્ઞત્તિભેદં ચિત્તકિરિયં નિવત્તેતિ, ઉભયેન પન કાયવિઞ્ઞત્તિં વિભાવેતિ. ‘‘ગચ્છતી’’તિ વત્વા યથા પવત્તમાને કાયે ‘‘ગચ્છતી’’તિ વોહારો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. તન્તિ ગન્તુકામતાવસેન પવત્તચિત્તં. વાયં જનેતીતિ વાયોધાતુઅધિકં રૂપકલાપં ઉપ્પાદેતિ, અધિકતા ચેત્થ સામત્થિયતો, ન પમાણતો. ગમનચિત્તસમુટ્ઠિતં સહજાતરૂપકાયસ્સ થમ્ભનસન્ધારણચલનાનં પચ્ચયભૂતેન આકારવિસેસેન પવત્તમાનં વાયોધાતું સન્ધાયાહ ‘‘વાયો વિઞ્ઞત્તિં જનેતી’’તિ. અધિપ્પાયસહભાવી હિ વિકારો વિઞ્ઞત્તિ. યથાવુત્તઅધિકભાવેનેવ ચ વાયોગહણં, ન વાયોધાતુયા એવ જનકભાવતો, અઞ્ઞથા વિઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાયરૂપભાવો દુરુપપાદો સિયા. પુરતો અભિનીહારો પુરતોભાગેન કાયસ્સ પવત્તનં, યો ‘‘અભિક્કમો’’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘એસેવ નયો’’તિ અતિદેસેન સઙ્ખેપતો વત્વા તમત્થં વિવરિતું ‘‘તત્રાપિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. કોટિતો પટ્ઠાયાતિ હેટ્ઠિમકોટિતો પટ્ઠાય પાદતલતો પટ્ઠાય. ઉસ્સિતભાવોતિ ઉબ્બિદ્ધભાવો.

એવં પજાનતોતિ એવં ચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારેનેવ ગમનાદિ હોતીતિ પજાનતો. તસ્સ એવં પજાનનાય નિચ્છયગમનત્થં ‘‘એવં હોતી’’તિ વિચારણા વુચ્ચતિ લોકે યથાભૂતં અજાનન્તેહિ મિચ્છાભિનિવેસવસેન, લોકવોહારવસેન વા. અત્થિ પનાતિ અત્તનો એવં વીમંસનવસેન પુચ્છાવચનં. નત્થીતિ નિચ્છયવસેન સત્તસ્સ પટિક્ખેપવચનં. ‘‘યથા પના’’તિઆદિ તસ્સેવ અત્થસ્સ ઉપમાય વિભાવનં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

નાવા માલુતવેગેનાતિ યથા અચેતના નાવા વાતવેગેન દેસન્તરં યાતિ, યથા ચ અચેતનો તેજનં કણ્ડો જિયાવેગેન દેસન્તરં યાતિ, તથા અચેતનો કાયો વાતાહતો યથાવુત્તવાયુના નીતો દેસન્તરં યાતીતિ એવં ઉપમાસંસન્દનં વેદિતબ્બં. સચે પન કોચિ વદેય્ય ‘‘યથા નાવાતેજનાનં પેલ્લકસ્સ પુરિસસ્સ વસેન દેસન્તરગમનં, એવં કાયસ્સાપી’’તિ, હોતુ, એવં ઇચ્છિતો વાયમત્થો યથા હિ નાવાતેજનાનં સંહતલક્ખણસ્સેવ પુરિસસ્સ વસેન ગમનં, ન અસંહતલક્ખણસ્સ, એવં કાયસ્સાપીતિ. કા નો હાનિ, ભિય્યોપિ ધમ્મમત્તતાવ પતિટ્ઠં લભતિ, ન પુરિસવાદો. તેનાહ ‘‘યન્તસુત્તવસેના’’તિઆદિ.

તત્થ પયુત્તન્તિ હેટ્ઠા વુત્તનયેન ગમનાદિકિરિયાવસેન પચ્ચયેહિ પયોજિતં. ઠાતીતિ તિટ્ઠતિ. એત્થાતિ ઇમસ્મિં લોકે. વિના હેતુપચ્ચયેતિ ગન્તુકામતાચિત્તતંસમુટ્ઠાનવાયોધાતુઆદિહેતુપચ્ચયેહિ વિના. તિટ્ઠેતિ તિટ્ઠેય્ય. વજેતિ વજેય્ય ગચ્છેય્ય કો નામાતિ સમ્બન્ધો. પટિક્ખેપત્થો ચેત્થ કિં-સદ્દોતિ હેતુપચ્ચયવિરહેન ઠાનગમનપટિક્ખેપમુખેન સબ્બાયપિ ધમ્મપ્પવત્તિયા પચ્ચયાધીનવુત્તિતાવિભાવનેન અત્તસુઞ્ઞતા વિય અનિચ્ચદુક્ખતાપિ વિભાવિતાતિ દટ્ઠબ્બા.

પણિહિતોતિ યથા યથા પચ્ચયેહિ પકારેહિ નિહિતો ઠપિતો. સબ્બસઙ્ગાહિકવચનન્તિ સબ્બેસમ્પિ ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં એકજ્ઝં સઙ્ગણ્હનવચનં, પુબ્બે વિસું વિસું ઇરિયાપથાનં વુત્તત્તા ઇદં નેસં એકજ્ઝં ગહેત્વા વચનન્તિ અત્થો. પુરિમનયો વા ઇરિયાપથપ્પધાનો વુત્તોતિ તત્થ કાયો અપ્પધાનો અનુનિપ્ફાદીતિ ઇધ કાયં પધાનં, અપધાનઞ્ચ ઇરિયાપથં અનુનિપ્ફાદિં કત્વા દસ્સેતું દુતિયનયો વુત્તોતિ એવમ્પેત્થ દ્વિન્નં નયાનં વિસેસો વેદિતબ્બો. ઠિતોતિ પવત્તો.

ઇરિયાપથપરિગ્ગણ્હનમ્પિ ઇરિયાપથવતો કાયસ્સેવ પરિગ્ગણ્હનં તસ્સ અવત્થાવિસેસભાવતોતિ વુત્તં ‘‘ઇરિયાપથપરિગ્ગણ્હનેન કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતી’’તિ. તેનેવેત્થ રૂપક્ખન્ધવસેનેવ સમુદયાદયો ઉદ્ધટા. એસ નયો સેસવારેસુપિ. આદિનાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન યથા ‘‘તણ્હાસમુદયા કમ્મસમુદયા આહારસમુદયા’’તિ નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતીતિ ઇમે ચત્તારો આકારા સઙ્ગય્હન્તિ, એવં ‘‘અવિજ્જાનિરોધા’’તિ આદયોપિ પઞ્ચ આકારા સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. સેસં વુત્તનયમેવ.

ઇરિયાપથપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુસમ્પજઞ્ઞપબ્બવણ્ણના

૩૭૬. ચતુસમ્પજઞ્ઞવસેનાતિ સમન્તતો પકારેહિ, પકટ્ઠં વા સવિસેસં જાનાતીતિ સમ્પજાનો, સમ્પજાનસ્સ ભાવો સમ્પજઞ્ઞં, તથાપવત્તં ઞાણં, હત્થવિકારાદિભેદભિન્નત્તા ચત્તારિ સમ્પજઞ્ઞાનિ સમાહટાનિ ચતુસમ્પજઞ્ઞં, તસ્સ વસેન. ‘‘અભિક્કન્તે’’તિઆદીનિ સામઞ્ઞફલે (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૧૪; દી. નિ. ટી. ૧.૨૧૪ વાક્યખન્ધેપિ) વણ્ણિતાનિ, ન પુન વણ્ણેતબ્બાનિ, તસ્મા તંતંસંવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસનાપિ તત્થ વિહિતનયેનેવ ગહેતબ્બા. ‘‘અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતી’’તિઆદિ વચનતો અભિક્કમાદિગતચતુસમ્પજઞ્ઞપરિગ્ગણ્હનેન રૂપકાયસ્સેવેત્થ સમુદયધમ્માનુપસ્સિતાદિ અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘રૂપક્ખન્ધસ્સેવ સમુદયો ચ વયો ચ નીહરિતબ્બો’’તિ. રૂપધમ્માનંયેવ હિ પવત્તિઆકારવિસેસા અભિક્કમાદયોતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

ચતુસમ્પજઞ્ઞપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પટિક્કૂલમનસિકારપબ્બવણ્ણના

૩૭૭. પટિક્કૂલમનસિકારવસેનાતિ જિગુચ્છનીયતાય પટિકૂલમેવ પટિક્કૂલં, યો પટિક્કૂલસભાવો પટિક્કૂલાકારો, તસ્સ મનસિ કરણવસેન. અન્તરેનાપિ હિ ભાવવાચિનં સદ્દં ભાવત્થો વિઞ્ઞાયતિ યથા ‘‘પટસ્સ સુક્ક’’ન્તિ. યસ્મા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૮૨) વુત્તં, તસ્મા તત્થ, તંસંવણ્ણનાયઞ્ચ (વિસુદ્ધિ. ટી. ૧.૧૮૨ આદયો) વુત્તનયેન ‘‘ઇમમેવ કાય’’ન્તિ આદીનમત્થો વેદિતબ્બો.

વત્થાદીહિ પસિબ્બકાકારેન બન્ધિત્વા કતં આવાટનં પુતોળિ. નાનાકારા એકસ્મિં ઠાને સમ્મિસ્સાતિ એત્તાવતા નાનાવણ્ણાનં કેસાદીનઞ્ચ ઉપમેય્યતા. વિભૂતકાલોતિ પણ્ણત્તિં સમતિક્કમિત્વા કેસાદીનં અસુભાકારસ્સ ઉપટ્ઠિતકાલો. ઇતિ-સદ્દસ્સ આકારત્થતં દસ્સેન્તો ‘‘એવ’’ન્તિ વત્વા તં આકારં સરૂપતો દસ્સેન્તો ‘‘કેસાદિપરિગ્ગણ્હનેના’’તિઆદિમાહ. કેસાદિસઞ્ઞિતાનઞ્હિ અસુચિભાવાનં પરમદુગ્ગન્ધજેગુચ્છપટિક્કૂલાકારસ્સ સમુદયતો અનુપસ્સના ઇધ કાયાનુપસ્સનાતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

પટિક્કૂલમનસિકારપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ધાતુમનસિકારપબ્બવણ્ણના

૩૭૮. ધાતુમનસિકારવસેનાતિ પથવીધાતુઆદિકા ચતસ્સો ધાતુયો આરબ્ભ પવત્તભાવનામનસિકારવસેન, ચતુધાતુવવત્થાનવસેનાતિ અત્થો. ધાતુમનસિકારો, ધાતુકમ્મટ્ઠાનં, ચતુધાતુવવત્થાનન્તિ હિ અત્થતો એકં. ગોઘાતકોતિ જીવિકત્થાય ગુન્નં ઘાતકો. અન્તેવાસિકોતિ કમ્મકરણવસેન તસ્સ સમીપવાસી તં નિસ્સાય જીવનકો. વિનિવિજ્ઝિત્વાતિ એકસ્મિં ઠાને અઞ્ઞમઞ્ઞં વિનિવિજ્ઝિત્વા. મહાપથાનં વેમજ્ઝટ્ઠાનસઙ્ખાતેતિ ચતુન્નં મહાપથાનં તાય એવ વિનિવિજ્ઝનટ્ઠાનતાય વેમજ્ઝસઙ્ખાતે. યસ્મા તે ચત્તારો મહાપથા ચતૂહિ દિસાહિ આગન્ત્વા તત્થ સમોહિતા વિય હોન્તિ, તસ્મા તં ઠાનં ચતુમહાપથં, તસ્મિં ચતુમહાપથે. ઠિત-સદ્દો ‘‘ઠિતો વા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૬૩; અ. નિ. ૫.૨૮) ઠાનસઙ્ખાતઇરિયાપથસમઙ્ગિતાય, ઠા-સદ્દસ્સ વા ગતિનિવત્તિઅત્થતાય અઞ્ઞત્થ ઠપેત્વા ગમનં સેસઇરિયાપથસમઙ્ગિતાય બોધકો, ઇધ પન યથા તથા રૂપકાયસ્સ પવત્તિઆકારબોધકો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં યેન કેનચિ આકારેન ઠિતત્તા યથા ઠિત’’ન્તિ. તત્થ આકારેનાતિ ઠાનાદિના રૂપકાયસ્સ પવત્તિઆકારેન. ઠાનાદયો હિ ઇરિયાપથસઙ્ખાતાય કિરિયાય પથો પવત્તિમગ્ગોતિ ‘‘ઇરિયાપથો’’તિ વુચ્ચન્તીતિ વુત્તો વાયમત્થો. યથાઠિતન્તિ યથાપવત્તં, યથાવુત્તં ઠાનમેવેત્થ પણિધાનન્તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘યથા ઠિતત્તા ચ યથાપણિહિત’’ન્તિ. ‘‘ઠિત’’ન્તિ વા કાયસ્સ ઠાનસઙ્ખાતઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનં, ‘‘પણિહિત’’ન્તિ તદઞ્ઞઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનં. ‘‘ઠિત’’ન્તિ વા કાયસઙ્ખાતાનં રૂપધમ્માનં તસ્મિં તસ્મિં ખણે સકિચ્ચવસેન અવટ્ઠાનપરિદીપનં, પણિહિતન્તિ પચ્ચયવસેન તેહિ તેહિ પચ્ચયેહિ પકારતો નિહિતં પણિહિતન્તિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. પચ્ચવેક્ખતીતિ પતિ પતિ અવેક્ખતિ, ઞાણચક્ખુના વિનિબ્ભુજ્જિત્વા વિસું વિસું પસ્સતિ.

ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં ભાવત્થવિભાવનવસેન દસ્સેતું ‘‘યથા ગોઘાતકસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પોસેન્તસ્સાતિ મંસૂપચયપરિબ્રૂહનાય કુણ્ડકભત્તકપ્પાસટ્ઠિઆદીહિ સંવડ્ઢેન્તસ્સ. વધિતં મતન્તિ હિંસિતં હુત્વા મતં. મતન્તિ ચ મતમત્તં. તેનેવાહ ‘‘તાવદેવા’’તિ. ગાવીતિ સઞ્ઞા ન અન્તરધાયતીતિ યાનિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ યથાસન્નિવિટ્ઠાનિ ઉપાદાય ગાવીસમઞ્ઞા મતમત્તાયપિ ગાવિયા તેસં તંસન્નિવેસસ્સ અવિનટ્ઠત્તા. વિલીયન્તિ ભિજ્જન્તિ વિભુજ્જન્તીતિ બીલા, ભાગા વ-કારસ્સ બ-કારં, ઇકારસ્સ ચ ઈકારં કત્વા. બીલસોતિ બીલં બીલં કત્વા. વિભજિત્વાતિ અટ્ઠિસઙ્ઘાતતો મંસં વિવેચેત્વા, તતો વા વિવેચિતં મંસં ભાગસો કત્વા. તેનેવાહ ‘‘મંસસઞ્ઞા પવત્તતી’’તિ. પબ્બજિતસ્સાપિ અપરિગ્ગહિતકમ્મટ્ઠાનસ્સ. ઘનવિનિબ્ભોગન્તિ સન્તતિસમૂહકિચ્ચઘનાનં વિનિબ્ભુજ્જનં વિવેચનં. ધાતુસો પચ્ચવેક્ખતોતિ ઘનવિનિબ્ભોગકરણેન ધાતું ધાતું પથવીઆદિધાતું વિસું વિસું કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ. સત્તસઞ્ઞાતિ અત્તાનુદિટ્ઠિવસેન પવત્તા સત્તસઞ્ઞાતિ વદન્તિ, વોહારવસેન પવત્તસત્તસઞ્ઞાયપિ તદા અન્તરધાનં યુત્તમેવ યાથાવતો ઘનવિનિબ્ભોગસ્સ સમ્પાદનતો. એવઞ્હિ સતિ યથાવુત્તઓપમ્મત્થેન ઉપમેય્યત્થો અઞ્ઞદત્થુ સંસન્દતિ સમેતિ. તેનેવાહ ‘‘ધાતુવસેનેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતી’’તિ. દક્ખોતિ છેકો તંતંસમઞ્ઞાય કુસલો ‘‘યથાજાતે સૂનસ્મિં નઙ્ગુટ્ઠખુરવિસાણાદિવન્તે અટ્ઠિમંસાદિઅવયવસમુદાયે અવિભત્તે ગાવીસમઞ્ઞા, ન વિભત્તે. વિભત્તે પન અટ્ઠિમંસાદિઅવયવસમઞ્ઞા’’તિ જાનનતો. ચતુમહાપથો વિય ચતુઇરિયાપથોતિ ગાવિયા ઠિતચતુમહાપથો વિય કાયસ્સ પવત્તિમગ્ગભૂતો ચતુબ્બિધો ઇરિયાપથો યસ્મા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૦૫) વિત્થારિતા, તસ્મા તત્થ, તંસંવણ્ણનાયઞ્ચ (વિસુદ્ધિ. ટી. ૧.૩૦૬) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. સેસં વુત્તનયમેવ.

ધાતુમનસિકારપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નવસિવથિકપબ્બવણ્ણના

૩૭૯. સિવથિકાય અપવિદ્ધઉદ્ધુમાતકાદિપટિસંયુત્તાનં ઓધિસો પવત્તાનં કથાનં, તદભિધેય્યાનઞ્ચ ઉદ્ધુમાતકાદિઅસુભભાગાનં સિવથિકપબ્બાનીતિ સઙ્ગીતિકારેહિ ગહિતસમઞ્ઞા. તેનાહ ‘‘સિવથિકપબ્બેહિ વિભજિતુ’’ન્તિ. મરિત્વા એકાહાતિક્કન્તં એકાહમતં. ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાનાતિ જીવિતક્ખયતો ઉપરિ મરણતો પરં. સમુગ્ગતેનાતિ સમુટ્ઠિતેન. ઉદ્ધુમાતત્તાતિ ઉદ્ધં ઉદ્ધં ધુમાતત્તા સૂનત્તા. સેતરત્તેહિ વિપરિભિન્નં વિમિસ્સિતં નીલં વિનીલં, પુરિમવણ્ણવિપરિણામભૂતં વા નીલં વિનીલં. વિનીલમેવ વિનીલકન્તિ ક-કારેન પદવડ્ઢનં અનત્થન્તરતો યથા ‘‘પીતકં લોહિતક’’ન્તિ (ધ. સ. ૬૧૬). પટિક્કૂલત્તાતિ જિગુચ્છનીયત્તા. કુચ્છિતં વિનીલન્તિ વિનીલકન્તિ કુચ્છનત્થો વા અયં ક-કારોતિ દસ્સેતું વુત્તં યથા ‘‘પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતી’’તિ. (દી. નિ. ૩.૩૧૬; અ. નિ. ૫.૨૧૩; મહાવ. ૨૮૫) પરિભિન્નટ્ઠાનેહિ કાકકઙ્કાદીહિ. વિસ્સન્દમાનપુબ્બન્તિ વિસ્સવન્તપુબ્બં, તહં તહં પગ્ઘરન્તપુબ્બન્તિ અત્થો. તથાભાવન્તિ વિસ્સન્દમાનપુબ્બભાવં.

સો ભિક્ખૂતિ યો ‘‘પસ્સેય્ય સરીરં સિવથિકાય છડ્ડિત’’ન્તિ વુત્તો, સો ભિક્ખુ. ઉપસંહરતિ સદિસતં. ‘‘અયમ્પિ ખો’’તિઆદિ ઉપસંહરણાકારદસ્સનં. આયૂતિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયં, અરૂપજીવિતિન્દ્રિયં પનેત્થ વિઞ્ઞાણગતિકમેવ. ઉસ્માતિ કમ્મજતેજો. એવં પૂતિકસભાવોયેવાતિ એવં અતિવિય દુગ્ગન્ધજેગુચ્છપટિક્કૂલપૂભિકસભાવો એવ, ન આયુઆદીનં અવિગમે વિય મત્તસોતિ અધિપ્પાયો. એદિસો ભવિસ્સતીતિ એવંભાવીતિ આહ ‘‘એવં ઉદ્ધુમાતાદિભેદો ભવિસ્સતી’’તિ.

લુઞ્ચિત્વા લુઞ્ચિત્વાતિ ઉપ્પાટેત્વા ઉપ્પાટેત્વા. સાવસેસમંસલોહિતયુત્તન્તિ સબ્બસો અખાદિતત્તા તહં તહં સેસેન અપ્પાવસેસેન મંસલોહિતેન યુત્તં. ‘‘અઞ્ઞેન હત્થટ્ઠિક’’ન્તિ અવિસેસેન હત્થટ્ઠિકાનં વિપ્પકિણ્ણતા જોતિતાતિ અનવસેસતો તેસં વિપ્પકિણ્ણતં દસ્સેન્તો ‘‘ચતુસટ્ઠિભેદમ્પી’’તિઆદિમાહ.

તેરોવસ્સિકાનીતિ તિરોવસ્સં ગતાનિ, તાનિ પન સંવચ્છરં વીતિવત્તાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘અતિક્કન્તસંવચ્છરાની’’તિ. પુરાણતાય ઘનભાવવિગમેન વિચુણ્ણતા ઇધ પૂતિભાવોતિ સો યથા હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘અબ્ભોકાસે’’તિઆદિમાહ. તેરોવસ્સિકાનેવાતિ સંવચ્છરમત્તાતિક્કન્તાનિ એવ. ખજ્જમાનતાદિવસેન દુતિયસિવથિકપબ્બાદીનં વવત્થાપિતત્તા વુત્તં ‘‘ખજ્જમાનતાદીનં વસેન યોજના કાતબ્બા’’તિ.

નવસિવથિકપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇમાનેવ દ્વેતિ અવધારણેન અપ્પનાકમ્મટ્ઠાનં તત્થ નિયમેતિ અઞ્ઞપબ્બેસુ તદભાવતો. યતો હિ એવ-કારો, તતો અઞ્ઞત્થ નિયમેતિ, તેન પબ્બદ્વયસ્સ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનતાપિ અપ્પટિસિદ્ધા દટ્ઠબ્બા અનિચ્ચતાદિદસ્સનતો. સઙ્ખારેસુ આદીનવવિભાવનાનિ સિવથિકપબ્બાનીતિ આહ ‘‘સિવથિકાનં આદીનવાનુપસ્સનાવસેન વુત્તત્તા’’તિ. ઇરિયાપથપબ્બાદીનં અપ્પનાવહતા પાકટા એવાતિ ‘‘સેસાનિ દ્વાદસપી’’તિ વુત્તં. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

કાયાનુપસ્સનાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વેદનાનુપસ્સનાવણ્ણના

૩૮૦. સુખં વેદનન્તિ એત્થ સુખયતીતિ સુખા. સમ્પયુત્તધમ્મે, કાયઞ્ચ લદ્ધસ્સાદે કરોતીતિ અત્થો. સુટ્ઠુ વા ખાદતિ, ખનતિ વા કાયિકં, ચેતસિકઞ્ચાબાધન્તિ સુખા. ‘‘સુકરં ઓકાસદાનં એતિસ્સાતિ સુખા’’તિ અપરે. વેદયતિ આરમ્મણરસં અનુભવતીતિ વેદના. વેદયમાનોતિ અનુભવમાનો. ‘‘કામ’’ન્તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં ઇરિયાપથપબ્બે વુત્તનયમેવ. સમ્પજાનસ્સ વેદિયનં સમ્પજાનવેદિયનં.

વત્થુઆરમ્મણાતિ રૂપાદિઆરમ્મણા. રૂપાદિઆરમ્મણઞ્હેત્થ વેદનાય પવત્તિટ્ઠાનતાય ‘‘વત્થૂ’’તિ અધિપ્પેતં. અસ્સાતિ ભવેય્ય. ધમ્મવિનિમુત્તસ્સ કત્તુ અભાવતો ધમ્મસ્સેવ કત્તુભાવં દસ્સેન્તો ‘‘વેદનાવ વેદયતી’’તિ આહ. ‘‘વોહારમત્તં હોતી’’તિ એતેન ‘‘સુખં વેદનં વેદયમાનો સુખં વેદનં વેદયામી’’તિ ઇદં વોહારમત્તન્તિ દસ્સેતિ.

નિત્થુનન્તોતિ બલવતો વેદનાવેગસ્સ નિરોધને આદીનવં દિસ્વા તસ્સ અવસરદાનવસેન નિત્થુનન્તો. વેગસન્ધારણે હિ અતિમહન્તં દુક્ખં ઉપ્પજ્જતીતિ અઞ્ઞમ્પિ વિકારં ઉપ્પાદેય્ય, તેન થેરો અપરાપરં પરિવત્તતિ. વીરિયસમથં યોજેત્વાતિ અધિવાસનવીરિયસ્સ અધિમત્તત્તા તસ્સ હાપનવસેન સમાધિના સમરસતાપાદનેન વીરિયસમથં યોજેત્વા. સહ પટિસમ્ભિદાહીતિ લોકુત્તરપટિસમ્ભિદાહિ સહ. અરિયમગ્ગક્ખણે હિ પટિસમ્ભિદાનં અસમ્મોહવસેન અધિગમો, અત્થપટિસમ્ભિદાય પન આરમ્મણકરણવસેનપિ. લોકિયાનમ્પિ વા સતિ ઉપ્પત્તિકાલે તત્થ સમત્થતં સન્ધાયાહ ‘‘સહ પટિસમ્ભિદાહી’’તિ. સમસીસીતિ વારસમસીસી હુત્વા, પચ્ચવેક્ખણવારસ્સ અનન્તરવારે પરિનિબ્બાયીતિ અત્થો.

યથા ચ સુખં, એવં દુક્ખન્તિ યથા ‘‘સુખં કો વેદયતી’’તિઆદિના સમ્પજાનવેદિયનં સન્ધાય વુત્તં, એવં દુક્ખમ્પિ. તત્થ દુક્ખયતીતિ દુક્ખા, સમ્પયુત્તધમ્મે, કાયઞ્ચ પીળેતિ વિબાધતીતિ અત્થો. દુટ્ઠું વા ખાદતિ, ખનતિ કાયિકં, ચેતસિકઞ્ચ સાતન્તિ દુક્ખા. ‘‘દુક્કરં ઓકાસદાનં એતિસ્સાતિ દુક્ખા’’તિ અપરે. અરૂપકમ્મટ્ઠાનન્તિ અરૂપપરિગ્ગહં, અરૂપધમ્મમુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસનન્તિ અત્થો. ન પાકટં હોતિ ફસ્સસ્સ, ચિત્તસ્સ ચ અવિભૂતાકારત્તા. તેનાહ ‘‘અન્ધકારં વિય ખાયતી’’તિ. ‘‘ન પાકટં હોતી’’તિ ચ ઇદં તાદિસે પુગ્ગલે સન્ધાય વુત્તં, તેસં આદિતો વેદનાવ વિભૂતતરા હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. એવઞ્હિ યં વુત્તં સક્કપઞ્હવણ્ણના દીસુ ‘‘ફસ્સો પાકટો હોતિ, વિઞ્ઞાણં પાકટં હોતી’’તિ, (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૫૯) તં અવિરોધિતં હોતિ. વેદનાવસેન કથિયમાનં કમ્મટ્ઠાનં પાકટં હોતીતિ યોજના. ‘‘વેદનાનં ઉપ્પત્તિપાકટતાયા’’તિ ચ ઇદં સુખદુક્ખવેદનાનં વસેન વુત્તં. તાસઞ્હિ પવત્તિ ઓળારિકા, ન ઇતરાય. તદુભયગ્ગહણમુખેન વા ગહેતબ્બત્તા ઇતરાયપિ પવત્તિ વિઞ્ઞૂનં પાકટા એવાતિ ‘‘વેદનાન’’ન્તિ અવિસેસગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં. સક્કપઞ્હે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો, તસ્મા તત્થ વત્તબ્બો અત્થવિસેસો તત્થ લીનત્થપ્પકાસનિયં વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બો.

પુબ્બે ‘‘વત્થું આરમ્મણં કત્વા વેદનાવ વેદયતી’’તિ વેદનાય આરમ્મણાધીનવુત્તિતાય ચ અનત્તતાય ચ પજાનનં વુત્તં, ઇદાનિ તસ્સા અનિચ્ચતાદિપજાનનં દસ્સેન્તો ‘‘અયં અપરોપિ પજાનનપરિયાયો’’તિ આહ. યથા એકસ્મિં ખણે ચિત્તદ્વયસ્સ અસમ્ભવો એકજ્ઝં અનેકન્તપચ્ચયાભાવતો, એવં વેદનાદ્વયસ્સ વિસિટ્ઠારમ્મણવુત્તિતો ચાતિ આહ ‘‘સુખવેદનાક્ખણે દુક્ખાય વેદનાય અભાવતો’’તિ. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં તદા ઉપેક્ખાવેદનાયપિ અભાવતો, તેન સુખવેદનાક્ખણે ભૂતપુબ્બાનં ઇતરવેદનાનં હુત્વાઅભાવપજાનનેન સુખવેદનાયપિ હુત્વા અભાવો ઞાતો એવ હોતીતિ તસ્સા પાકટભાવમેવ દસ્સેન્તો ‘‘ઇમિસ્સા ચ સુખાય વેદનાય ઇતો પઠમંઅભાવતો’’તિ આહ, એતેનેવ ચ તાસમ્પિ વેદનાનં પાકટભાવો દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘વેદના નામ અનિચ્ચા અધુવા વિપરિણામધમ્મા’’તિ. અનિચ્ચગ્ગહણેન હિ વેદનાનં વિદ્ધંસનભાવો દસ્સિતો વિદ્ધસ્તે અનિચ્ચતાય સુવિઞ્ઞેય્યત્તા. અધુવગ્ગહણેન પાકટભાવો તસ્સ અસદાભાવિતાદિભાવનતો. વિપરિણામગ્ગહણેન દુક્ખભાવો તસ્સ અઞ્ઞથત્તદીપનતો, તેન સુખાપિ વેદના દુક્ખા, પગેવ ઇતરાતિ તિસ્સન્નમ્પિ વેદનાનં દુક્ખતા દસ્સિતા હોતિ. ઇતિ ‘‘યદનિચ્ચં દુક્ખં, તં એકન્તતો અનત્તા’’તિ તીસુપિ વેદનાસુ લક્ખણત્તયપજાનના જોતિતાતિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘ઇતિહ તત્થ સમ્પજાનો હોતી’’તિ.

ઇદાનિ તમત્થં સુત્તેન (મ. નિ. ૨.૨૦૫) સાધેતું ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ નેવ તસ્મિં સમયે દુક્ખં વેદનં વેદેતીતિ તસ્મિં સુખવેદનાસમઙ્ગિસમયે નેવ દુક્ખં વેદનં વેદેતિ નિરુદ્ધત્તા, અનુપ્પન્નત્તા ચ યથાક્કમં અતીતાનાગતાનં. પચ્ચુપ્પન્નાય પન અસમ્ભવો વુત્તો એવ. સકિચ્ચક્ખણમત્તાવટ્ઠાનતો અનિચ્ચા. સમેચ્ચ સમ્ભુય્ય પચ્ચયેહિ કતત્તા સઙ્ખતા. વત્થારમ્મણાદિપચ્ચયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નત્તા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. ખયવયપલુજ્જનનિરુજ્ઝનપકતિતાય ખયધમ્મા વયધમ્મા વિરાગધમ્મા નિરોધધમ્માતિ દટ્ઠબ્બા.

કિલેસેહિ આમસિતબ્બતો આમિસં નામ, પઞ્ચ કામગુણા, આરમ્મણકરણવસેન સહ આમિસેહીતિ સામિસં. તેનાહ ‘‘પઞ્ચકામગુણામિસનિસ્સિતા’’તિ.

ઇતો પરન્તિ ‘‘અત્થિ વેદના’’તિ એવમાદિ પાળિં સન્ધાયાહ ‘‘કાયાનુપસ્સનાયં વુત્તનયમેવા’’તિ.

વેદનાનુપસ્સનાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચિત્તાનુપસ્સનાવણ્ણના

૩૮૧. સમ્પયોગવસેન પવત્તમાનેન સહ રાગેનાતિ સરાગં. તેનાહ ‘‘લોભસહગત’’ન્તિ. વીતરાગન્તિ એત્થ કામં સરાગપદપટિયોગિના વીતરાગપદેન ભવિતબ્બં, સમ્મસનચારસ્સ પન અધિપ્પેતત્તા તેભૂમકસ્સેવ ગહણન્તિ ‘‘લોકિયકુસલાબ્યાકત’’ન્તિ વત્વા ‘‘ઇદં પના’’તિઆદિના તમેવ અધિપ્પાયં વિવરતિ. સેસાનિ દ્વે દોસમૂલાનિ, દ્વે મોહમૂલાનીતિ ચત્તારિ અકુસલચિત્તાનિ. તેસઞ્હિ રાગેન સમ્પયોગાભાવતો નત્થેવ સરાગતા, તંનિમિત્તકતાય પન સિયા તંસહિતકાલે સોતિ નત્થેવ વીતરાગતાપીતિ દુક્ખવિનિમુત્તતા એવેત્થ લબ્ભતીતિ આહ ‘‘નેવ પુરિમપદં ન પચ્છિમપદં ભજન્તી’’તિ. યદિ એવં પદેસિકં પજાનનં આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, દુકન્તરપરિયાપન્નત્તા તેસં. યે પન ‘‘પટિપક્ખભાવે અગય્હમાને સમ્પયોગાભાવો એવેત્થ પમાણં એકચ્ચઅબ્યાકતાનં વિયા’’તિ ઇચ્છન્તિ, તેસં મતેન સેસાકુસલચિત્તાનમ્પિ દુતિયપદસઙ્ગહો વેદિતબ્બો. દુતિયદુકેપિ વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અકુસલમૂલેસુ સહ મોહેનેવ વત્તતીતિ સમોહન્તિ આહ ‘‘વિચિકિચ્છાસહગતઞ્ચેવ ઉદ્ધચ્ચસહગતઞ્ચા’’તિ. યસ્મા ચેત્થ ‘‘સહેવ મોહેનાતિ સમોહ’’ન્તિ પુરિમપદાવધારણમ્પિ લબ્ભતિયેવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. યથા પન અતિમૂળ્હતાય પાટિપુગ્ગલિકનયેન સવિસેસમોહવન્તતાય ‘‘મોમૂહચિત્ત’’ન્તિ વત્તબ્બતો વિચિકિચ્છાઉદ્ધચ્ચસહગતદ્વયં વિસેસતો ‘‘સમોહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ન તથા સેસાકુસલચિત્તાનીતિ ‘‘વટ્ટન્તિયેવા’’તિ સાસઙ્કં વદતિ. સમ્પયોગવસેન થિનમિદ્ધેન અનુપતિતં અનુગતન્તિ થિનમિદ્ધાનુપતિતં, પઞ્ચવિધંસસઙ્ખારિકાકુસલચિત્તં સઙ્કુચિતચિત્તં, સઙ્કુચિતચિત્તં નામ આરમ્મણે સઙ્કોચનવસેન પવત્તનતો. પચ્ચયવિસેસવસેન થામજાતેન ઉદ્ધચ્ચેન સહગતં સંસટ્ઠન્તિ ઉદ્ધચ્ચસહગતં, અઞ્ઞથા સબ્બમ્પિ અકુસલચિત્તં ઉદ્ધચ્ચસહગતમેવાતિ. પસટચિત્તં નામ આરમ્મણે સવિસેસં વિક્ખેપવસેન વિસટભાવેન પવત્તનતો.

કિલેસવિક્ખમ્ભનસમત્થતાય વિપુલફલતાય ચ દીઘસન્તાનતાય ચ મહન્તભાવં ગતં, મહન્તેહિ વા ઉળારચ્છન્દાદીહિ ગતં પટિપન્નન્તિ મહગ્ગતં, તં પન રૂપારૂપભૂમિગતં તતો મહન્તસ્સ લોકે અભાવતો. તેનાહ ‘‘રૂપારૂપાવચર’’ન્તિ. તસ્સ ચેત્થ પટિયોગી પરિત્તં એવાતિ આહ ‘‘અમહગ્ગતન્તિ કામાવચર’’ન્તિ. અત્તાનં ઉત્તરિતું સમત્થેહિ સહ ઉત્તરેહીતિ સઉત્તરં. તપ્પટિપક્ખેન અનુત્તરં. તદુભયં ઉપાદાયુપાદાય વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘સઉત્તરન્તિ કામાવચરન્તિઆદિ. પટિપક્ખવિક્ખમ્ભનસમત્થેન સમાધિના સમ્મદેવ આહિતં સમાહિતં. તેનાહ ‘‘યસ્સા’’તિઆદિ. યસ્સાતિ યસ્સ ચિત્તસ્સ. યથાવુત્તેન સમાધિના ન સમાહિતન્તિ અસમાહિતં. તેનાહ ‘‘ઉભયસમાધિરહિત’’ન્તિ. તદઙ્ગવિમુત્તિયા વિમુત્તં, કામાવચરકુસલચિત્તં, વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિયા વિમુત્તં, મહગ્ગતચિત્તન્તિ તદુભયં સન્ધાયાહ ‘‘તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનવિમુત્તીહિ વિમુત્ત’’ન્તિ. યત્થ તદુભયવિમુત્તિ નત્થિ, તં ઉભયવિમુત્તિરહિતન્તિ ગય્હમાને લોકુત્તરચિત્તેપિ સિયાસઙ્કાતિ તં નિવત્તનત્થં ‘‘સમુચ્છેદ…પે… ઓકાસોવ નત્થી’’તિ આહ. ઓકાસભાવો ચ સમ્મસનચારસ્સ અધિપ્પેતત્તા વેદિતબ્બો. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવ.

ચિત્તાનુપસ્સનાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ધમ્માનુપસ્સના

નીવરણપબ્બવણ્ણના

૩૮૨. પહાતબ્બાદિધમ્મવિભાગદસ્સનવસેન પઞ્ચધા ધમ્માનુપસ્સના નિદ્દિટ્ઠાતિ અયમત્થો પાળિતો એવ વિઞ્ઞાયતીતિ તમત્થં ઉલ્લિઙ્ગેન્તો ‘‘પઞ્ચવિધેન ધમ્માનુપસ્સનં કથેતુ’’ન્તિ આહ. યદિ એવં કસ્મા નીવરણાદિવસેનેવ નિદ્દિટ્ઠન્તિ? વિનેય્યજ્ઝાસયતો. યેસઞ્હિ વેનેય્યાનં પહાતબ્બધમ્મેસુ પઠમં નીવરણાનિ વિભાગેન વત્તબ્બાનિ, તેસં વસેનેત્થ ભગવતા પઠમં નીવરણેસુ ધમ્માનુપસ્સના કથિતા. તથા હિ કાયાનુપસ્સનાપિ સમથપુબ્બઙ્ગમા દેસિતા, તતો પરિઞ્ઞેય્યેસુ ખન્ધેસુ, આયતનેસુ ચ ભાવેતબ્બેસુ બોજ્ઝઙ્ગેસુ, પરિઞ્ઞેય્યાદિવિભાગેસુ સચ્ચેસુ ચ ઉત્તરા દેસના, તસ્મા ચેત્થ સમથભાવનાપિ યાવદેવ વિપસ્સનત્થા ઇચ્છિતા. વિપસ્સનાપધાના, વિપસ્સનાબહુલા ચ સતિપટ્ઠાનદેસનાતિ તસ્સા વિપસ્સનાભિનિવેસવિભાગેન દેસિતભાવં વિભાવેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ખન્ધાયતનદુક્ખસચ્ચવસેન મિસ્સકપરિગ્ગહકથનં દટ્ઠબ્બં. સઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધપરિગ્ગહમ્પીતિ પિ-સદ્દેન સકલપઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધપરિગ્ગહં સમ્પિણ્ડેતિ ઇતરેસં તદન્તોગધત્તા.

‘‘કણ્હસુક્કધમ્માનં યુગનન્ધતા નત્થી’’તિ પજાનનકાલે અભાવા ‘‘અભિણ્હસમુદાચારવસેના’’તિ વુત્તં. સંવિજ્જમાનન્તિ અત્તનો સન્તાને ઉપલબ્ભમાનં. યથાતિ યેનાકારેન, સો પન ‘‘કામચ્છન્દસ્સ ઉપ્પાદો હોતી’’તિ વુત્તત્તા કામચ્છન્દસ્સ કારણાકારોવ, અત્થતો કારણમેવાતિ આહ ‘‘યેન કારણેના’’તિ. ચ-સદ્દો વક્ખમાનત્થસમુચ્ચયત્થો.

તત્થાતિ ‘‘યથા ચા’’તિઆદિના વુત્તપદે. સુભમ્પીતિ કામચ્છન્દોપિ. સો હિ અત્તનો ગહણાકારેન ‘‘સુભ’’ન્તિ વુત્તો, તેનાકારેન પવત્તનકસ્સ અઞ્ઞસ્સ કામચ્છન્દસ્સ નિમિત્તત્તા ‘‘નિમિત્ત’’ન્તિ ચ. ઇટ્ઠં, ઇટ્ઠાકારેન વા ગય્હમાનં રૂપાદિ સુભારમ્મણં. આકઙ્ખિતસ્સ હિતસુખસ્સ પત્તિયા અનુપાયભૂતો મનસિકારો અનુપાયમનસિકારો. તન્તિ અયોનિસોમનસિકારં. તત્થાતિ તસ્મિં સભાગહેતુભૂતે, આરમ્મણભૂતે ચ દુવિધે સુભનિમિત્તે. આહારોતિ પચ્ચયો અત્તનો ફલં આહરતીતિ કત્વા.

અસુભન્તિ અસુભજ્ઝાનં ઉત્તરપદલોપેન, તં પન દસસુ અવિઞ્ઞાણકઅસુભેસુ ચ કેસાદીસુ સવિઞ્ઞાણકઅસુભેસુ ચ પવત્તં દટ્ઠબ્બં. કેસાદીસુ હિ સઞ્ઞા ‘‘અસુભસઞ્ઞા’’તિ ગિરિમાનન્દસુત્તે (અ. નિ. ૧૦.૬૦) વુત્તા. એત્થ ચ ચતુબ્બિધસ્સ અયોનિસોમનસિકારસ્સ, યોનિસોમનસિકારસ્સ ચ ગહણં નિરવસેસદસ્સનત્થં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં, તેસુ પન અસુભેસુ ‘‘સુભ’’ન્તિ, ‘‘અસુભ’’ન્તિ ચ મનસિકારો ઇધાધિપ્પેતો, તદનુકૂલત્તા પન ઇતરે પીતિ.

એકાદસસુ અસુભેસુ પટિક્કૂલાકારસ્સ ઉગ્ગણ્હનં, યથા વા તત્થ ઉગ્ગહનિમિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તથા પટિપત્તિ અસુભનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહો. ઉપચારપ્પનાવહાય અસુભભાવનાય અનુયુઞ્જના અસુભભાવનાનુયોગો. ‘‘ભોજને મત્તઞ્ઞુનો મિતાહારસ્સ થિનમિદ્ધાભિભવાભાવા ઓતારં અલભમાનો કામચ્છન્દો પહીયતી’’તિ વદન્તિ, અયમેવ ચ અત્થો નિદ્દેસેપિ વુચ્ચતિ. યો પન ભોજનસ્સ પટિક્કૂલતં, તબ્બિપરિણામસ્સ તદાધારસ્સ તસ્સ ચ ઉપનિસ્સયભૂતસ્સ અતિવિય જેગુચ્છતં, કાયસ્સ ચ આહારટ્ઠિતિકત્તં સમ્મદેવ જાનાતિ, સો સબ્બસો ભોજને પમાણસ્સ જાનનેન ભોજનેમત્તઞ્ઞૂ નામ. તાદિસસ્સ હિ કામચ્છન્દો પહીયતેવ.

અસુભકમ્મિકતિસ્સત્થેરો દન્તટ્ઠિદસ્સાવી. પહીનસ્સાતિ વિક્ખમ્ભનવસેન પહીનસ્સ. ઇતો પરેસુપિ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ એસેવ નયો. અભિધમ્મપરિયાયેન (ધ. સ. ૧૧૫૯, ૧૫૦૩) સબ્બોપિ લોભો કામચ્છન્દનીવરણન્તિ આહ ‘‘અરહત્તમગ્ગેના’’તિ.

પટિઘમ્પિ પુરિમુપ્પન્નં પટિઘનિમિત્તં પરતો ઉપ્પજ્જનકસ્સ પટિઘસ્સ કારણન્તિ કત્વા.

મેજ્જતિ સિનિય્હતીતિ મિત્તો, હિતેસી પુગ્ગલો, તસ્મિં મિત્તે ભવા, મિત્તસ્સ વા એસાતિ મેત્તા, હિતેસિતા, તસ્સા મેત્તાય. અપ્પનાપિ ઉપચારોપિ વટ્ટતિ સાધારણવચનભાવતો. ‘‘ચેતોવિમુત્તી’’તિ વુત્તે અપ્પનાવ વટ્ટતિ અપ્પનં અપ્પત્તાય પટિપક્ખતો સુટ્ઠુ મુચ્ચનસ્સ અભાવતો. તન્તિ યોનિસોમનસિકારં. તત્થાતિ મેત્તાય. બહુલં પવત્તયતોતિ બહુલીકારવતો.

સત્તેસુ મેત્તાયનસ્સ હિતૂપસંહારસ્સ ઉપ્પાદનં પવત્તનં મેત્તાનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહો, પઠમુપ્પન્નો મેત્તામનસિકારો પરતો ઉપ્પજ્જનકસ્સ કારણભાવતો મેત્તામનસિકારોવ મેત્તાનિમિત્તં. કમ્મમેવ સકં એતેસન્તિ કમ્મસ્સકા, સત્તા, તબ્ભાવો કમ્મસ્સકતા, કમ્મદાયાદતા. દોસમેત્તાસુ યાથાવતો આદીનવાનિસંસાનં પટિસઙ્ખાનં વીમંસા ઇધ પટિસઙ્ખાનં. મેત્તાવિહારિકલ્યાણમિત્તવન્તતા ઇધ કલ્યાણમિત્તતા. ઓદિસ્સકઅનોદિસ્સકદિસાફરણાનન્તિ (ઓધિસકઅનોધિસકદિસાફરણાનં મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૧૫) અત્તઅતિપિયસહાયમજ્ઝત્તવેરિવસેન ઓદિસ્સકતા, સીમાસમ્ભેદે કતે અનોદિસ્સકતા. એકાદિદિસાફરણવસેન દિસાફરણતા મેત્તાય ઉગ્ગહણે વેદિતબ્બા. વિહારરચ્છાગામાદિવસેન વા ઓદિસ્સકદિસાફરણં. વિહારાદિઉદ્દેસરહિતં પુરત્થિમાદિદિસાવસેન અનોદિસ્સકદિસાફરણન્તિ એવં દ્વિધા ઉગ્ગહણં સન્ધાય ‘‘ઓદિસ્સકઅનોદિસ્સકદિસાફરણાન’’ન્તિ વુત્તં. ઉગ્ગહોતિ ચ યાવ ઉપચારા દટ્ઠબ્બો. ઉગ્ગહિતાય આસેવના ભાવના. તત્થ સબ્બે સત્તા, પાણા, ભૂતા, પુગ્ગલા, અત્તભાવપરિયાપન્નાતિ એતેસં વસેન પઞ્ચવિધા, એકેકસ્મિં અવેરા હોન્તુ, અબ્યાપજ્ઝા, અનીઘા, સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂતિ ચતુધા પવત્તિતો વીસતિવિધા અનોદિસ્સકફરણા મેત્તા. સબ્બા ઇત્થિયો, પુરિસા, અરિયા, અનરિયા, દેવા, મનુસ્સા, વિનિપાતિકાતિ સત્તોધિકરણવસેન પવત્તા સત્તવિધા, અટ્ઠવીસતિ વિધા વા, દસહિ દિસાહિ દિસોધિકરણવસેન પવત્તા દસવિધા, એકેકાય વા દિસાય સત્તાદિઇત્થાદિઅવેરાદિભેદેન અસીતાધિકચતુસતપ્પભેદા ચ ઓધિસો ફરણા વેદિતબ્બા.

યેન અયોનિસોમનસિકારેન અરતિઆદિકાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, સો અરતિઆદીસુ અયોનિસોમનસિકારો. તેન નિપ્ફાદેતબ્બે હિ ઇદં ભુમ્મં. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ. ઉક્કણ્ઠિતા પન્તસેનાસનેસુ, અધિકુસલધમ્મેસુ ચ ઉપ્પજ્જનભાવરિઞ્ચના. કાયવિનમનાતિ કરજકાયસ્સ વિરૂપેનાકારેન નમના. લીનાકારોતિ સઙ્કોચાપત્તિ.

કુસલધમ્મપટિપત્તિયા પટ્ઠપનસભાવતાય, તપ્પટિપક્ખાનં વિસોસનસભાવતાય ચ આરમ્ભધાતુઆદિતો પવત્તવીરિયન્તિ આહ ‘‘પઠમારમ્ભવીરિય’’ન્તિ. યસ્મા પઠમારમ્ભમત્તસ્સ કોસજ્જવિધમનં, થામગમનઞ્ચ નત્થિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘કોસજ્જતો નિક્ખન્તતાય તતો બલવતર’’ન્તિ. યસ્મા પન અપરાપરુપ્પત્તિયા લદ્ધાસેવનં ઉપરૂપરિ વિસેસં આવહન્તં અતિવિય થામગતમેવ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પરં પરં ઠાનં અક્કમનતો તતોપિ બલવતર’’ન્તિ.

અતિભોજને નિમિત્તગ્ગાહોતિ અતિભોજને થિનમિદ્ધસ્સ નિમિત્તગ્ગાહો, એત્તકે ભુત્તે તં ભોજનં થિનમિદ્ધસ્સ કારણં હોતિ, એત્તકે ન હોતીતિ થિનમિદ્ધસ્સ કારણાકારણગાહો હોતીતિ અત્થો. બ્યતિરેકવસેન ચેતં વુત્તં, તસ્મા ‘‘એત્તકે ભુત્તે તં ભોજનં થિનમિદ્ધસ્સ કારણં ન હોતી’’તિ ભોજને મત્તઞ્ઞુતા ચ અત્થતો દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘ચતુપઞ્ચ…પે… ન હોતી’’તિ. દિવા સૂરિયાલોકન્તિ દિવા ગહિતનિમિત્તં સૂરિયાલોકં રત્તિયં મનસિ કરોન્તસ્સાપીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ધુતઙ્ગાનં વીરિયનિસ્સિતત્તા વુત્તં ‘‘ધુતઙ્ગનિસ્સિતસપ્પાયકથાયપી’’તિ.

કુક્કુચ્ચમ્પિ કતાકતાનુસોચનવસેન પવત્તમાનં ચેતસો અવૂપસમાવહતાય ઉદ્ધચ્ચેન સમાનલક્ખણમેવાતિ ‘‘અવૂપસમો નામ અવૂપસન્તાકારો, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચમેવેતં અત્થતો’’તિ વુત્તં.

બહુસ્સુતસ્સ ગન્થતો, અત્થતો ચ સુત્તાદીનિ વિચારેન્તસ્સ તબ્બહુલવિહારિનો અત્થવેદાદિપટિલાભસબ્ભાવતો વિક્ખેપો ન હોતીતિ, યથાવિધિપટિપત્તિયા, યથાનુરૂપપતિકારપ્પવત્તિયા ચ કતાકતાનુસોચનઞ્ચ ન હોતીતિ ‘‘બાહુસચ્ચેનપિ…પે… ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીયતી’’તિ આહ. યદગ્ગેન બાહુસચ્ચેન ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીયતિ, તદગ્ગેન પરિપુચ્છકતાવિનયપકતઞ્ઞુતાહિપિ તં પહીયતીતિ દટ્ઠબ્બં. વુદ્ધસેવિતા ચ વુદ્ધસીલિતં આવહતીતિ ચેતોવૂપસમકરત્તા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચપ્પહાનકારી વુત્તા. વુદ્ધત્તં પન અનપેક્ખિત્વા કુક્કુચ્ચવિનોદકા વિનયધરા કલ્યાણમિત્તા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા. વિક્ખેપો ચ પબ્બજિતાનં યેભુય્યેન કુક્કુચ્ચહેતુકો હોતીતિ ‘‘કપ્પિયાકપ્પિયપરિપુચ્છાબહુલસ્સા’’તિઆદિના વિનયનયેનેવ પરિપુચ્છકતાદયો નિદ્દિટ્ઠા. પહીને ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચેતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. કુક્કુચ્ચસ્સ દોમનસ્સસહગતત્તા અનાગામિમગ્ગેન આયતિં અનુપ્પાદો વુત્તો.

તિટ્ઠતિ પવત્તતિ એત્થાતિ ઠાનીયા વિચિકિચ્છાય ઠાનીયા વિચિકિચ્છાઠાનીયા, વિચિકિચ્છાય કારણભૂતા ધમ્મા, તિટ્ઠતીતિ વા ઠાનીયા, વિચિકિચ્છા ઠાનીયા એતિસ્સાતિ વિચિકિચ્છાઠાનીયા, અત્થતો વિચિકિચ્છા એવ. સા હિ પુરિમુપ્પન્ના પરતો ઉપ્પજ્જનકવિચિકિચ્છાય સભાગહેતુતાય અસાધારણં કારણં.

કુસલાકુસલાતિ કોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન કુસલા, તપ્પટિપક્ખતો અકુસલા. યે અકુસલા, તે સાવજ્જા, અસેવિતબ્બા, હીના ચ. યે કુસલા, તે અનવજ્જા, સેવિતબ્બા,પણીતા ચ. કુસલા વા હીનેહિ છન્દાદીહિ આરદ્ધા હીના, પણીતેહિ પણીતા. કણ્હાતિ કાળકા ચિત્તસ્સ અપભસ્સરભાવકરણા. સુક્કાતિ ઓદાતા ચિત્તસ્સ પભસ્સરભાવકરણા. કણ્હાભિજાતિહેતુતો વા કણ્હા. સુક્કાભિજાતિહેતુતો સુક્કા. તે એવ સપ્પટિભાગા. કણ્હા હિ ઉજુવિપચ્ચનીકતાય સુક્કસપ્પટિભાગા, તથા સુક્કાપિ ઇતરેહિ. અથ વા કણ્હસુક્કા ચ સપ્પટિભાગા ચ કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગા. સુખા હિ વેદના દુક્ખાય વેદનાય સપ્પટિભાગા, દુક્ખા ચ વેદના સુખાય વેદનાય સપ્પટિભાગાતિ.

કામં બાહુસચ્ચપરિપુચ્છકતાહિ સબ્બાપિ અટ્ઠવત્થુકા વિચિકિચ્છા પહીયતિ, તથાપિ રતનત્તયવિચિકિચ્છામૂલિકા સેસવિચિકિચ્છાતિ કત્વા આહ ‘‘તીણિ રતનાનિ આરબ્ભા’’તિ. રતનત્તયગુણાવબોધે ‘‘સત્થરિ કઙ્ખતી’’તિઆદિ (ધ. સ. ૧૦૦૮, ૧૧૨૩, ૧૧૬૭, ૧૨૪૧, ૧૨૬૩, ૧૨૭૦; વિભ. ૯૧૫) વિચિકિચ્છાય અસમ્ભવોતિ. વિનયે પકતઞ્ઞુતા ‘‘સિક્ખાય કઙ્ખતી’’તિ વુત્તાય વિચિકિચ્છાય પહાનં કરોતીતિ આહ ‘‘વિનયે ચિણ્ણવસીભાવસ્સાપી’’તિ. ઓકપ્પનિયસદ્ધાસઙ્ખાતઅધિમોક્ખબહુલસ્સાતિ સદ્ધેય્યવત્થુનો અનુપવિસનસદ્ધાસઙ્ખાતઅધિમોક્ખેન અધિમુચ્ચનબહુલસ્સ, અધિમુચ્ચનઞ્ચ અધિમોક્ખુપ્પાદનમેવાતિ દટ્ઠબ્બં, સદ્ધાય વા નિન્નપોણતાઅધિમુત્તિ અધિમોક્ખો.

સમુદયવયાતિ સમુદયવયધમ્મા. સુભનિમિત્તઅસુભનિમિત્તાદીસૂતિ ‘‘સુભનિમિત્તાદીસુ અસુભનિમિત્તાદીસૂ’’તિ આદિ-સદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. તત્થ પઠમેન આદિ-સદ્દેન પટિઘનિમિત્તાદીનં સઙ્ગહો, દુતિયેનમેત્તાચેતોવિમુત્તિઆદીનં. સેસમેત્થ યં વત્તબ્બં, તં વુત્તનયમેવ.

નીવરણપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ખન્ધપબ્બવણ્ણના

૩૮૩. ઉપાદાનેહિ આરમ્મણકરણાદિવસેન ઉપાદાતબ્બા વા ખન્ધા ઉપાદાનક્ખન્ધા.

ઇતિ રૂપન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો ઇદં-સદ્દેન સમાનત્થોતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘ઇદં રૂપ’’ન્તિ. તયિદં સરૂપગ્ગહણભાવતો અનવસેસપરિયાદાનં હોતીતિ આહ ‘‘એત્તકં રૂપં, ન ઇતો પરં રૂપં અત્થી’’તિ. ઇતીતિ વા પકારત્થે નિપાતો, તસ્મા ‘‘ઇતિ રૂપ’’ન્તિ ઇમિના ભૂતુપાદાદિવસેન યત્તકો રૂપસ્સ પભેદો, તેન સદ્ધિં રૂપં અનવસેસતો પરિયાદિયિત્વા દસ્સેતિ. સભાવતોતિ રુપ્પનસભાવતો, ચક્ખાદિવણ્ણાદિસભાવતો ચ. વેદનાદીસુપીતિ એત્થ ‘‘અયં વેદના, એત્તકા વેદના, ન ઇતો પરં વેદના અત્થીતિ સભાવતો વેદનં પજાનાતી’’તિઆદિના, સભાવતોતિ ચ ‘‘અનુભવનસભાવતો, સાતાદિસભાવતો ચા’’તિ એવમાદિના યોજેતબ્બં. સેસં વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ખન્ધપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આયતનપબ્બવણ્ણના

૩૮૪. છસુ અજ્ઝત્તિકબાહિરેસૂતિ ‘‘છસુ અજ્ઝત્તિકેસુ છસુ બાહિરેસૂ’’તિ ‘‘છસૂ’’તિ પદં પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. કસ્મા પનેતાનિ ઉભયાનિ છળેવ વુત્તાનિ? છવિઞ્ઞાણકાયુપ્પત્તિદ્વારારમ્મણવવત્થાનતો. ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિયા પરિયાપન્નસ્સ હિ વિઞ્ઞાણકાયસ્સ ચક્ખાયતનમેવ ઉપ્પત્તિદ્વારં, રૂપાયતનમેવ ચ આરમ્મણં, તથા ઇતરાનિ ઇતરેસં, છટ્ઠસ્સ પન ભવઙ્ગમનસઙ્ખાતો મનાયતનેકદેસો ઉપ્પત્તિદ્વારં, અસાધારણઞ્ચ ધમ્માયતનં આરમ્મણં. ચક્ખતીતિ ચક્ખુ, રૂપં અસ્સાદેતિ, વિભાવેતિ ચાતિ અત્થો. સુણાતીતિ સોતં. ઘાયતીતિ ઘાનં. જીવિતનિમિત્તતાય રસો જીવિતં, તં જીવિતં અવ્હાયતીતિ જિવ્હા. કુચ્છિતાનં સાસવધમ્માનં આયો ઉપ્પત્તિદેસોતિ કાયો. મુનાતિ આરમ્મણં વિજાનાતીતિ મનો. રૂપયતિ વણ્ણવિકારં આપજ્જમાનં હદયઙ્ગતભાવં પકાસેતીતિ રૂપં. સપ્પતિ અત્તનો પચ્ચયેહિ હરીયતિ સોતવિઞ્ઞેય્યભાવં ગમીયતીતિ સદ્દો. ગન્ધયતિ અત્તનો વત્થું સૂચેતીતિ ગન્ધો. રસન્તિ તં સત્તા અસ્સાદેન્તીતિ રસો. ફુસીયતીતિ ફોટ્ઠબ્બં. અત્તનો સભાવં ધારેન્તીતિ ધમ્મા. સબ્બાનિ પન આયાનં તનનાદિઅત્થેન આયતનાનિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૧૦, ૫૧૧, ૫૧૨; વિસુદ્ધિ. ટી. ૨.૫૧૦) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

ચક્ખુઞ્ચ પજાનાતીતિ (દી. નિ. ૨.૩૮૪; મ. નિ. ૧.૧૧૭) એત્થ ચક્ખુ નામ પસાદચક્ખુ, ન સસમ્ભારચક્ખુ, નાપિ દિબ્બચક્ખુઆદિકન્તિ આહ ચક્ખુપસાદન્તિ. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘યં ચક્ખુ ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો’’તિ. (ધ. સ. ૫૯૬) ચ-સદ્દો વક્ખમાનત્થસમુચ્ચયત્થો. યાથાવસરસલક્ખણવસેનાતિ અવિપરીતસ્સ અત્તનો રસસ્સ ચેવ લક્ખણસ્સ ચ વસેન, રૂપેસુ આવિઞ્છનકિચ્ચસ્સ ચેવ રૂપાભિઘાતારહભૂતપસાદલક્ખણસ્સ ચ દટ્ઠુકામતાનિદાનકમ્મસમુટ્ઠાનભૂતપસાદલક્ખણસ્સ ચ વસેનાતિ અત્થો. અથ વા યાથાવસરસલક્ખણવસેનાતિ યાથાવસરસવસેન ચેવ લક્ખણવસેન ચ, યાથાવસરસોતિ ચ અવિપરીતસભાવો વેદિતબ્બો. સો હિ રસીયતિ અવિરદ્ધપટિવેધવસેન અસ્સાદીયતિ રમીયતીતિ ‘‘રસો’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા સલક્ખણવસેનાતિ વુત્તં હોતિ. લક્ખણવસેનાતિ અનિચ્ચાદિસામઞ્ઞલક્ખણવસેન.

‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; મ. નિ. ૩.૪૨૧, ૪૨૫, ૪૨૬; સં. નિ. ૨.૪૩, ૪૫; ૨.૪.૬૦) સમુદિતાનિયેવ રૂપાયતનાનિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિહેતુ, ન વિસું વિસુન્તિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ જોતનત્થં ‘‘રૂપે ચા’’તિ પુથુવચનગ્ગહણં, તાય એવ ચ દેસનાગતિયા કામં ઇધાપિ ‘‘રૂપે ચ પજાનાતી’’તિ વુત્તં, રૂપભાવસામઞ્ઞેન પન સબ્બં એકજ્ઝં ગહેત્વા બહિદ્ધા ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપઞ્ચાતિ એકવચનવસેન અત્થો. સરસલક્ખણ વસેનાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વિસયભાવકિચ્ચસ્સ વસેન ચેવ ચક્ખુપટિહનનલક્ખણસ્સ વસેન ચાતિ યોજેતબ્બં.

ઉભયં પટિચ્ચાતિ ચક્ખું ઉપનિસ્સયપચ્ચયવસેન પચ્ચયભૂતં, રૂપે આરમ્મણાધિપતિઆરમ્મણૂપનિસ્સયવસેન પચ્ચયભૂતે ચ પટિચ્ચ. કામં અયં સુત્તન્તસંવણ્ણના, નિપ્પરિયાયકથા નામ અભિધમ્મસન્નિસ્સિતા એવાતિ અભિધમ્મનયેનેવ સંયોજનાનિ દસ્સેન્તો ‘‘કામરાગ…પે… અવિજ્જાસંયોજન’’ન્તિ આહ. તત્થ કામેસુ રાગો, કામો ચ સો રાગો ચાતિ વા કામરાગો. સો એવ બન્ધનટ્ઠેન સંયોજનં. અયઞ્હિ યસ્સ સંવિજ્જતિ, તં પુગ્ગલં વટ્ટસ્મિં સંયોજેતિ બન્ધતિ ઇતિ દુક્ખેન સત્તં, ભવાદિકે વા ભવન્તરાદીહિ, કમ્મુના વા વિપાકં સંયોજેતિ બન્ધતીતિ સંયોજનં. એવં પટિઘસંયોજંઆદીનમ્પિ યથારહમત્થો વત્તબ્બો. સરસલક્ખણવસેનાતિ એત્થ પન સત્તસ્સ વટ્ટતો અનિસ્સજ્જનસઙ્ખાતસ્સ અત્તનો કિચ્ચસ્સ ચેવ યથાવુત્તબન્ધનસઙ્ખાતસ્સ લક્ખણસ્સ ચ વસેનાતિ યોજેતબ્બં.

ભવસ્સાદદિટ્ઠિસ્સાદનિવત્તનત્થં કામસ્સાદગ્ગહણં. અસ્સાદયતોતિ અભિરમન્તસ્સ. અભિનન્દતોતિ સપ્પીતિકતણ્હાવસેન નન્દન્તસ્સ. પદદ્વયેનાપિ બલવતો કામરાગસ્સ પચ્ચયભૂતા કામરાગુપ્પત્તિ વુત્તા. એસ નયો સેસેસુપિ. અનિટ્ઠારમ્મણેતિ એત્થ ‘‘આપાથગતે’’તિ વિભત્તિવિપરિણામનવસેન ‘‘આપાથગત’’ન્તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. એતં આરમ્મણન્તિ એતં એવંસુખુમં એવંદુબ્બિભાગં આરમ્મણં. ‘‘નિચ્ચં ધુવ’’ન્તિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં. ‘‘ઉચ્છિજ્જિસ્સતિ વિનસ્સિસ્સતીતિ ગણ્હતો’’તિ એવમાદીનમ્પિ સઙ્ગહો ઇચ્છિતબ્બો. પઠમાય સક્કાયદિટ્ઠિયા અનુરોધવસેન ‘‘સત્તો નુ ખો’’તિ, ઇતરાય અનુરોધવસેન ‘‘સત્તસ્સ નુ ખો’’તિ વિચિકિચ્છતો. અત્તત્તનિયાદિગાહાનુગતા હિ વિચિકિચ્છા દિટ્ઠિયા અસતિ અભાવતો. ભવં પત્થેન્તસ્સાતિ ‘‘ઈદિસે સમ્પત્તિભવે યસ્મા અમ્હાકં ઇદં ઇટ્ઠં રૂપારમ્મણં સુલભં જાતં, તસ્મા આયતિમ્પિ એદિસો, ઇતો વા ઉત્તરિતરો સમ્પત્તિભવો ભવેય્યા’’તિ ભવં નિકામેન્તસ્સ. એવરૂપન્તિ એવરૂપં રૂપં. તંસદિસે હિ તબ્બોહારવસેનેવં વુત્તં. ભવતિ હિ તંસદિસેસુ તબ્બોહારો યથા ‘‘સા એવ તિત્તિરી, તાનિ એવ ઓસધાની’’તિ. ઉસૂયતોતિ ઉસૂયં ઇસ્સં ઉપ્પાદયતો. અઞ્ઞસ્સ મચ્છરાયતોતિ અઞ્ઞેન અસાધારણભાવકરણેન મચ્છરિયં કરોતો. સબ્બેહેવ યથાવુત્તેહિ નવહિ સંયોજનેહિ.

તઞ્ચ કારણન્તિ સુભનિમિત્તપટિઘનિમિત્તાદિવિભાગં ઇટ્ઠાનિટ્ઠાદિરૂપારમ્મણઞ્ચેવ તજ્જાયોનિસોમનસિકારઞ્ચાતિ તસ્સ તસ્સ સંયોજનસ્સ કારણં. અવિક્ખમ્ભિતાસમૂહતભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં તં સન્ધાય ‘‘અપ્પહીનટ્ઠેન ઉપ્પન્નસ્સા’’તિ વુત્તં. વત્તમાનુપ્પન્નતા સમુદાચારગ્ગહણેનેવ ગહિતા. યેન કારણેનાતિ યેન વિપસ્સનાસમથભાવનાસઙ્ખાતેન કારણેન. તઞ્હિ તસ્સ તદઙ્ગવસેન ચેવ વિક્ખમ્ભનવસેન ચ પહાનકારણં. ઇસ્સામચ્છરિયાનં અપાયગમનીયતાય પઠમમગ્ગવજ્ઝતા વુત્તા. યદિ એવં ‘‘તિણ્ણં સંયોજનાનં પરિક્ખયા સોતાપન્નો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૨૪૧) સુત્તપદં કથન્તિ? તં સુત્તન્તપરિયાયેન વુત્તં. યથાનુલોમસાસના હિ સુત્તન્તદેસના, અયં પન અભિધમ્મનયેન સંવણ્ણનાતિ નાયં દોસોતિ. ઓળારિકસ્સાતિ થૂલસ્સ, યતો અભિણ્હસમુપ્પત્તિપરિયુટ્ઠાનતિબ્બતાવ હોતિ. અણુસહગતસ્સાતિ વુત્તપ્પકારાભાવેન અણુભાવં સુખુમભાવં ગતસ્સ. ઉદ્ધચ્ચસંયોજનસ્સપેત્થ અનુપ્પાદો વુત્તોયેવાતિ દટ્ઠબ્બો યથાવુત્તસંયોજનેહિ અવિનાભાવતો. એકત્થતાય સોતાદીનં સભાવસરસલક્ખણવસેન પજાનના, તપ્પચ્ચયાનં સંયોજનાનં ઉપ્પાદાદિપજાનના ચ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાતિ દસ્સેન્તો ‘‘એસેવ નયો’’તિ અતિદિસતિ.

અત્તનો વા ધમ્મેસૂતિ અત્તનો અજ્ઝત્તિકાયતનધમ્મેસુ, અત્તનો ઉભયધમ્મેસુ વા. ઇમસ્મિં પક્ખે અજ્ઝત્તિકાયતનપરિગ્ગણ્હનેનાતિ અજ્ઝત્તિકાયતનપરિગ્ગણ્હનમુખેનાતિ અત્થો. એવઞ્ચ અનવસેસતો સપરસન્તાનેસુ આયતનાનં પરિગ્ગહો સિદ્ધો હોતિ. પરસ્સ વા ધમ્મેસૂતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. રૂપાયતનસ્સાતિ અડ્ઢેકાદસપ્પભેદસ્સ રૂપસભાવસ્સ આયતનસ્સ રૂપક્ખન્ધે ‘‘વુત્તનયેન નીહરિતબ્બો’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. સેસક્ખન્ધેસૂતિ વેદનાસઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધેસુ. વુત્તનયેનાતિ ઇમિના અતિદેસેન રૂપક્ખન્ધે ‘‘આહારસમુદયા’’તિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધે ‘‘નામરૂપસમુદયા’’તિ સેસખન્ધેસુ ‘‘ફસ્સસમુદયા’’તિ ઇમં વિસેસં વિભાવેતિ, ઇતરં પન સબ્બત્થ સમાનન્તિ ખન્ધપબ્બે વિય આયતનપબ્બેપિ લોકુત્તરનિવત્તનં પાળિયં ગહિતં નત્થીતિ વુત્તં ‘‘લોકુત્તરધમ્મા ન ગહેતબ્બા’’તિ. સેસં વુત્તનયમેવ.