કાયાનુપસ્સના

આનાપાનપબ્બવણ્ણના

૩૭૪. આરમ્મણવસેનાતિ અનુપસ્સિતબ્બકાયાદિઆરમ્મણવસેન. ચતુધા ભિન્દિત્વાતિ ઉદ્દેસવસેન ચતુધા ભિન્દિત્વા. તતો ચતુબ્બિધસતિપટ્ઠાનતો એકેકં સતિપટ્ઠાનં ગહેત્વા કાયં વિભજન્તોતિ પાઠસેસો.

કથઞ્ચાતિ એત્થ કથન્તિ પકારપુચ્છા, તેન નિદ્દિસિયમાને કાયાનુપસ્સનાપકારે પુચ્છતિ. ચ-સદ્દો બ્યતિરેકો, તેન ઉદ્દેસવારેન અપાકટં નિદ્દેસવારેન વિભાવિયમાનં વિસેસં જોતેતિ. બાહિરકેસુપિ ઇતો એકદેસસ્સ સમ્ભવતો સબ્બપ્પકારગ્ગહણં કતં ‘‘સબ્બપ્પકારકાયાનુપસ્સનાનિબ્બત્તકસ્સા’’તિ, તેન યે ઇમે આનાપાનપબ્બાદિવસેન આગતા ચુદ્દસપ્પકારા, તદન્તોગધા ચ અજ્ઝત્તાદિઅનુપસ્સનાપ્પકારા, તથા કાયગતાસતિસુત્તે (મ. નિ. ૩.૧૫૩) વુત્તા કેસાદિવણ્ણસણ્ઠાનકસિણારમ્મણચતુક્કજ્ઝાનપ્પકારા, લોકિયાદિપ્પકારા ચ, તે સબ્બેપિ અનવસેસતો સઙ્ગણ્હાતિ. ઇમે ચ પકારા ઇમસ્મિંયેવ સાસને, ન ઇતો બહિદ્ધાતિ વુત્તં ‘‘સબ્બપ્પકાર…પે… પટિસેધનો ચા’’તિ. તત્થ તથાભાવપટિસેધનોતિ સબ્બપ્પકારકાયાનુપસ્સનાનિબ્બત્તકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અઞ્ઞસાસનસ્સ નિસ્સયભાવપટિસેધનો, એતેન ઇધ ભિક્ખવેતિ એત્થ ઇધ-સદ્દો અન્તોગધએવસદ્દત્થોતિ દસ્સેતિ. સન્તિ હિ એકપદાનિપિ અવધારણાનિ યથા ‘‘વાયુભક્ખો’’તિ. તેનાહ ‘‘ઇધેવ ભિક્ખવે સમણો’’તિઆદિ. પરિપુણ્ણસમણપ્પકરણધમ્મો હિ સો પુગ્ગલો, યો સબ્બપ્પકારકાયાનુપસ્સનાનિબ્બત્તકો. પરપ્પવાદાતિ પરેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં નાનપ્પકારા વાદા તિત્થાયતનાનિ.

અરઞ્ઞાદિકસ્સેવ ભાવનાનુરૂપસેનાસનતં દસ્સેતું ‘‘ઇમસ્સહી’’તિઆદિ વુત્તં. દુદ્દમો દમથં અનુપગતો ગોણો કૂટગોણો. દોહનકાલે યથા થનેહિ અનવસેસતો ખીરં ન પગ્ઘરતિ, એવં દોહપટિબન્ધિની કૂટધેનુ. રૂપ-સદ્દાદિકે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનકઅસ્સાદો રૂપારમ્મણાદિરસો. પુબ્બે આચિણ્ણારમ્મણન્તિ પબ્બજ્જતો પુબ્બે, અનાદિમતિ વા સંસારે પરિચિતારમ્મણં. નિબન્ધેય્યાતિ બન્ધેય્ય. સતિયાતિ સમ્મદેવ કમ્મટ્ઠાનસ્સ સલ્લક્ખણવસેન પવત્તાય સતિયા. આરમ્મણેતિ કમ્મટ્ઠાનારમ્મણે. દળ્હન્તિ થિરં, યથા સતોકારિસ્સ ઉપચારપ્પનાભેદો સમાધિ ઇજ્ઝતિ, તથા થામગતં કત્વાતિ અત્થો.

વિસેસાધિગમદિટ્ઠધમ્મસુખવિહારપદટ્ઠાનન્તિ સબ્બેસં બુદ્ધાનં, એકચ્ચાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં, બુદ્ધસાવકાનઞ્ચ વિસેસાધિગમસ્સ અઞ્ઞેન કમ્મટ્ઠાનેન અધિગતવિસેસાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસ્સ પદટ્ઠાનભૂતં.

વત્થુવિજ્જાચરિયો વિય ભગવા યોગીનં અનુરૂપનિવાસટ્ઠાનુપદિસનતો. ભિક્ખુ દીપિસદિસો અરઞ્ઞે એકકો વિહરિત્વા પટિપક્ખનિમ્મથનવસેન ઇચ્છિતત્થસાધનતો ફલમુત્તમન્તિ સામઞ્ઞફલં સન્ધાય વદતિ. પરક્કમજવયોગ્ગભૂમિન્તિ ભાવનુસ્સાહજવસ્સ યોગ્ગકરણભૂમિભૂતં.

અદ્ધાનવસેન પવત્તાનં અસ્સાસપસ્સાસાનં વસેન દીઘં વા અસ્સસન્તો, ઇત્તરવસેન પવત્તાનં અસ્સાસપસ્સાસાનં વસેન રસ્સં વા અસ્સસન્તોતિ યોજના. એવં સિક્ખતોતિ અસ્સાસપસ્સાસાનં દીઘરસ્સતાપજાનનસબ્બકાયપ્પટિસંવેદનઓળારિકોળારિકપટિપ્પસ્સમ્ભનવસેન ભાવનં સિક્ખતો, તથાભૂતો વા હુત્વા તિસ્સો સિક્ખા પવત્તયતો. અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તેતિ અસ્સાસપસ્સાસસન્નિસ્સયેન ઉપટ્ઠિતપટિભાગનિમિત્તે. અસ્સાસપસ્સાસે પરિગ્ગણ્હાતિ રૂપમુખેન વિપસ્સનં અભિનિવિસન્તો, યો ‘‘અસ્સાસપસ્સાસકમ્મિકો’’તિ વુત્તો. ઝાનઙ્ગાનિ પરિગ્ગણ્હાતિ અરૂપમુખેન વિપસ્સનં અભિનિવિસન્તો. વત્થુ નામ કરજકાયો ચિત્તચેતસિકાનં પવત્તિટ્ઠાનભાવતો. અઞ્ઞો સત્તો વા પુગ્ગલો વા નત્થીતિ વિસુદ્ધિદિટ્ઠિ ‘‘તયિદં ધમ્મમત્તં, ન અહેતુકં, નાપિ ઇસ્સરાદિવિસમહેતુકં, અથ ખો અવિજ્જાદિહેતુક’’ન્તિ અદ્ધાત્તયેપિ કઙ્ખાવિતરણેન વિતિણ્ણકઙ્ખો. ‘‘યં કિઞ્ચિ ભિક્ખુ રૂપ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૩૬૧; ૨.૧૧૩; ૩.૮૬, ૮૯; પટિ. મ. ૧.૫૪) નયેન કલાપસમ્મસનવસેન તિલક્ખણં આરોપેત્વા. ઉદયવયાનુપસ્સનાદિવસેન વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તો. અનુક્કમેન મગ્ગપટિપાટિયા.

‘‘પરસ્સ વા અસ્સાસપસ્સાસકાયે’’તિ ઇદં સમ્મસનવારવસેનાયં પાળિ પવત્તાતિ કત્વા વુત્તં, સમથવસેન પન પરસ્સ અસ્સાસપસ્સાસકાયે અપ્પનાનિમિત્તુપ્પત્તિ એવ નત્થિ. અટ્ઠપેત્વાતિ અન્તરન્તરા ન ઠપેત્વા. અપરાપરં સઞ્ચરણકાલોતિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધાધમ્મેસુપિ નિરન્તરં વા ભાવનાય પવત્તનકાલો કથિતો. એકસ્મિં કાલે પનિદં ઉભયં ન લબ્ભતીતિ ‘‘અજ્ઝત્તં, બહિદ્ધા’’તિ ચ વુત્તં ઇદં ધમ્મદ્વયં ઘટિતં એકસ્મિં કાલે એકતો આરમ્મણભાવેન ન લબ્ભતિ, એકજ્ઝં આલમ્બિતું ન સક્કાતિ અત્થો.

સમુદેતિ એતસ્માતિ સમુદયો, સો એવ કારણટ્ઠેન ધમ્મોતિ સમુદયધમ્મો. અસ્સાસપસ્સાસાનં ઉપ્પત્તિહેતુ કરજકાયાદિ, તસ્સ અનુપસ્સનસીલો સમુદયધમ્માનુપસ્સી, તં પન સમુદયધમ્મં ઉપમાય દસ્સેન્તો ‘‘યથા નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ભસ્તન્તિ રુત્તિં. ગગ્ગરનાળિન્તિ ઉક્કાપનાળિં. તેતિ કરજકાયાદિકે. યથા અસ્સાસપસ્સાસકાયો કરજકાયાદિસમ્બન્ધી તંનિમિત્તતાય, એવં કરજકાયાદયોપિ અસ્સાસપસ્સાસકાયસમ્બન્ધિનો તંનિમિત્તભાવેનાતિ ‘‘સમુદયધમ્મા કાયસ્મિ’’ન્તિ વત્તબ્બતં લભન્તીતિ વુત્તં ‘‘સમુદય…પે… વુચ્ચતી’’તિ. પકતિવાચી વા ધમ્મ-સદ્દો ‘‘જાતિધમ્માન’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૩૧; ૩.૩૧૦; પટિ. મ. ૧.૩૩) વિયાતિ કાયસ્સ પચ્ચયસમવાયે ઉપ્પજ્જનકપકતિકાયાનુપસ્સી વા ‘‘સમુદયધમ્માનુપસ્સી’’તિ વુત્તો. તેનાહ ‘‘કરજકાયઞ્ચા’’તિઆદિ. એવઞ્ચ કત્વા કાયસ્મિન્તિ ભુમ્મવચનં સુટ્ઠુતરં યુજ્જતિ.

વયધમ્માનુપસ્સીતિ એત્થ અહેતુકત્તેપિ વિનાસસ્સ યેસં હેતુધમ્માનં અભાવે યં ન હોતિ, તદભાવો તસ્સ અભાવસ્સ હેતુ વિય વોહરીયતીતિ ઉપચારતો કરજકાયાદિઅભાવો અસ્સાસપસ્સાસકાયસ્સ વયકારણં વુત્તો. તેનાહ ‘‘યથા ભસ્તાયા’’તિઆદિ. અયં તાવેત્થ પઠમવિકપ્પવસેન અત્થવિભાવના. દુતિયવિકપ્પવસેન ઉપચારેન વિનાયેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

અજ્ઝત્તબહિદ્ધાનુપસ્સના વિય ભિન્નવત્થુવિસયતાય સમુદયવયધમ્માનુપસ્સનાપિ એકકાલે ન લબ્ભતીતિ આહ ‘‘કાલેન સમુદયં કાલેન વયં અનુપસ્સન્તો’’તિ. ‘‘અત્થિ કાયો’’તિ એવ-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ ‘‘કાયોવ અત્થી’’તિ વત્વા અવધારણેન નિવત્તિતં દસ્સેન્તો ‘‘ન સત્તો’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યો રૂપાદીસુ સત્તવિસત્તતાય, પરેસઞ્ચ સજ્જાપનટ્ઠેન, સત્વગુણયોગતો વા ‘‘સત્તો’’તિ પરેહિ પરિકપ્પિતો, તસ્સ સત્તનિકાયસ્સ પૂરણતો ચ ચવનુપપજ્જનધમ્મતાય ગલનતો ચ ‘‘પુગ્ગલો’’તિ, થીયતિ સંહઞ્ઞતિ એત્થ ગબ્ભોતિ ‘‘ઇત્થી’’તિ, પુરિ પુરે ભાગે સેતિ પવત્તતીતિ ‘‘પુરિસો’’તિ, આહિતો અહં માનો એત્થાતિ ‘‘અત્તા’’તિ, અત્તનો સન્તકભાવેન ‘‘અત્તનિય’’ન્તિ, પરો ન હોતીતિ કત્વા ‘‘અહ’’ન્તિ, મમ સન્તકન્તિ કત્વા ‘‘મમા’’તિ, વુત્તપ્પકારવિનિમુત્તો અઞ્ઞોતિ કત્વા ‘‘કોચી’’તિ, તસ્સ સન્તકભાવેન ‘‘કસ્સચી’’તિ, વિકપ્પેતબ્બો કોચિ નત્થિ, કેવલં ‘‘કાયો એવ અત્થી’’તિ. દસહિપિ પદેહિ અત્તત્તનિયસુઞ્ઞતમેવ કાયસ્સ વિભાવેતિ. એવન્તિ ‘‘કાયોવ અત્થી’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારેન.

ઞાણપમાણત્થાયાતિ કાયાનુપસ્સનાઞાણં પરં પમાણં પાપનત્થાય. સતિપમાણત્થાયાતિ કાયપરિગ્ગાહિકં સતિં પવત્તનસતિં પરં પમાણં પાપનત્થાય. ઇમસ્સ હિ વુત્તનયેન ‘‘અત્થિ કાયો’’તિ અપરાપરુપ્પત્તિવસેન પચ્ચુપટ્ઠિતા સતિ ભિય્યોસો મત્તાય તત્થ ઞાણસ્સ, સતિયા ચ પરિબ્રૂહનાય હોતિ. તેનાહ ‘‘સતિસમ્પજઞ્ઞાનં વુડ્ઢત્થાયા’’તિ. ઇમિસ્સા ભાવનાય તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગાહાનં ઉજુપટિપક્ખત્તા વુત્તં ‘‘તણ્હા…પે… વિહરતી’’તિ. તથાભૂતો ચ લોકે કિઞ્ચિપિ ‘‘અહ’’ન્તિ વા ‘‘મમ’’ન્તિ વા ગહેતબ્બં ન પસ્સતિ, કુતો ગણ્હેય્યાતિ આહ ‘‘ન ચ કિઞ્ચી’’તિઆદિ. એવમ્પીતિ એત્થ પિ-સદ્દો હેટ્ઠા નિદ્દિટ્ઠસ્સ તાદિસસ્સ અત્થસ્સ અભાવતો અવુત્તસમુચ્ચયત્થોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઉપરિ અત્થં ઉપાદાયા’’તિ આહ યથા ‘‘અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયપિ, અયમ્પિ પારાજિકો હોતી’’તિ. (પારા. ૪૨) એવન્તિ પન નિદ્દિટ્ઠાકારસ્સ પચ્ચામસનં નિગમનવસેન કતન્તિ આહ ‘‘ઇમિના પન…પે… દસ્સેતી’’તિ.

પુબ્બભાગસતિપટ્ઠાનસ્સ ઇધ અધિપ્પેતત્તા વુત્તં ‘‘સતિ દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિ. સા પન સતિ યસ્મિં અત્તભાવે, તસ્સ સમુટ્ઠાપિકા તણ્હા, તસ્સાપિ સમુટ્ઠાપિકા એવ નામ હોતિ તદભાવે અભાવતોતિ આહ ‘‘તસ્સા સમુટ્ઠાપિકા પુરિમતણ્હા’’તિ, યથા ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૬; ઉદા. ૧; વિભ. ૪૮૪). તંવિઞ્ઞાણબીજતંસન્તતિસમ્ભૂતો સબ્બોપિ લોકિયો વિઞ્ઞાણપ્પબન્ધો ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં’’ ત્વેવ વુચ્ચતિ સુત્તન્તનયેન. અપ્પવત્તીતિ અપ્પવત્તિનિમિત્તં, ઉભિન્નં અપ્પવત્તિયા નિમિત્તભૂતોતિ અત્થો. ન પવત્તતિ એત્થાતિ વા અપ્પવત્તિ. ‘‘દુક્ખપરિજાનનો’’તિઆદિ એકન્તતો ચતુકિચ્ચસાધનવસેનેવ અરિયમગ્ગસ્સ પવત્તીતિ દસ્સેતું વુત્તં. અવુત્તસિદ્ધો હિ તસ્સ ભાવનાપટિવેધો. ચતુસચ્ચવસેનાતિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનવસેન. ઉસ્સક્કિત્વાતિ વિસુદ્ધિપરમ્પરાય આરુહિત્વા, ભાવનં ઉપરિ નેત્વાતિ અત્થો. નિય્યાનમુખન્તિ વટ્ટદુક્ખતો નિસ્સરણૂપાયો.

આનાપાનપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇરિયાપથપબ્બવણ્ણના

૩૭૫. ઇરિયાપથવસેનાતિ ઇરિયનં ઇરિયા, કિરિયા, ઇધ પન કાયિકપયોગો વેદિતબ્બો. ઇરિયાનં પથો પવત્તિમગ્ગોતિ ઇરિયાપથો, ગમનાદિવસેન પવત્તા સરીરાવત્થા. ગચ્છન્તો વા હિ સત્તો કાયેન કાતબ્બકિરિયં કરોતિ ઠિતો વા નિસિન્નો વા નિપન્નો વાતિ, તેસં ઇરિયાપથાનં વસેન, ઇરિયાપથવિભાગેનાતિ અત્થો. પુન ચપરન્તિ પુન ચ અપરં, યથાવુત્તઆનાપાનકમ્મટ્ઠાનતો ભિય્યોપિ અઞ્ઞં કાયાનુપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં કથેમિ, સુણાથાતિ વા અધિપ્પાયો. ‘‘ગચ્છન્તો વા’’તિઆદિ ગમનાદિમત્તજાનનસ્સ, ગમનાદિગતવિસેસજાનનસ્સ ચ સાધારણવચનં, તત્થ ગમનાદિમત્તજાનનં ન ઇધ નાધિપ્પેતં, ગમનાદિગતવિસેસજાનનં પન અધિપ્પેતન્તિ તં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘તત્થ કામ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સત્તૂપલદ્ધિન્તિ ‘‘સત્તો અત્થી’’તિ ઉપલદ્ધિં સત્તગ્ગાહં. ન પજહતિ ન પરિચ્ચજતિ ‘‘અહં ગચ્છામિ, મમ ગમન’’ન્તિ ગાહસબ્ભાવતો. તતો એવ અત્તસઞ્ઞં ‘‘અત્થિ અત્તા કારકો વેદકો’’તિ એવં પવત્તં વિપરીતસઞ્ઞં ન ઉગ્ઘાટેતિ નાપનેતિ અપ્પટિપક્ખભાવતો, અનનુબ્રૂહનતો વા. એવં ભૂતસ્સ ચસ્સ કુતો કમ્મટ્ઠાનાદિભાવોતિ આહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનં વા સતિપટ્ઠાનભાવના વા ન હોતી’’તિ. ‘‘ઇમસ્સ પના’’તિઆદિ સુક્કપક્ખો, તસ્સ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. તમેવ હિ અત્થં વિવરિતું ‘‘ઇદઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ કો ગચ્છતીતિ સાધનં, કિરિયઞ્ચ અવિનિબ્ભુત્તં કત્વા ગમનકિરિયાય કત્તુપુચ્છા, સા કત્તુભાવવિસિટ્ઠઅત્તપટિક્ખેપત્થા ધમ્મમત્તસ્સેવ ગમનસિદ્ધિદસ્સનતો. કસ્સ ગમનન્તિ તમેવત્થં પરિયાયન્તરેન વદતિ સાધનં, કિરિયઞ્ચ વિનિબ્ભુત્તં કત્વા ગમનકિરિયાય અકત્તુસમ્બન્ધીભાવવિભાવનતો. પટિક્ખેપત્થઞ્હિ અન્તોનીતં કત્વા ઉભયત્થં કિં-સદ્દો પવત્તો. કિં કારણાતિ પન પટિક્ખિત્તકત્તુકાય ગમનકિરિયાય અવિપરીતકારણપુચ્છા. ઇદઞ્હિ ગમનં નામ અત્તા મનસા સંયુજ્જતિ, મનો ઇન્દ્રિયેહિ, ઇન્દ્રિયાનિ અત્તેહીતિ એવમાદિ મિચ્છાકારણવિનિમુત્તઅનુરૂપપચ્ચયહેતુકો ધમ્માનં પવત્તિઆકારવિસેસો. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ.

ન કોચિ સત્તો વા પુગ્ગલો વા ગચ્છતિ ધમ્મમત્તસ્સેવ ગમનસિદ્ધિતો, તબ્બિનિમુત્તસ્સ ચ કસ્સચિ અભાવતો. ઇદાનિ ધમ્મમત્તસ્સેવ ગમનસિદ્ધિં દસ્સેતું ‘‘ચિત્તકિરિયાવાયોધાતુવિપ્ફારેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ચિત્તકિરિયા ચ સા, વાયોધાતુયા વિપ્ફારો વિપ્ફન્દનઞ્ચાતિ ચિત્તકિરિયાવાયોધાતુવિપ્ફારો, તેન. એત્થ ચ ચિત્તકિરિયગ્ગહણેન અનિન્દ્રિયબદ્ધવાયોધાતુવિપ્ફારં નિવત્તેતિ, વાયોધાતુવિપ્ફારગ્ગહણેન ચેતનાવચીવિઞ્ઞત્તિભેદં ચિત્તકિરિયં નિવત્તેતિ, ઉભયેન પન કાયવિઞ્ઞત્તિં વિભાવેતિ. ‘‘ગચ્છતી’’તિ વત્વા યથા પવત્તમાને કાયે ‘‘ગચ્છતી’’તિ વોહારો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. તન્તિ ગન્તુકામતાવસેન પવત્તચિત્તં. વાયં જનેતીતિ વાયોધાતુઅધિકં રૂપકલાપં ઉપ્પાદેતિ, અધિકતા ચેત્થ સામત્થિયતો, ન પમાણતો. ગમનચિત્તસમુટ્ઠિતં સહજાતરૂપકાયસ્સ થમ્ભનસન્ધારણચલનાનં પચ્ચયભૂતેન આકારવિસેસેન પવત્તમાનં વાયોધાતું સન્ધાયાહ ‘‘વાયો વિઞ્ઞત્તિં જનેતી’’તિ. અધિપ્પાયસહભાવી હિ વિકારો વિઞ્ઞત્તિ. યથાવુત્તઅધિકભાવેનેવ ચ વાયોગહણં, ન વાયોધાતુયા એવ જનકભાવતો, અઞ્ઞથા વિઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાયરૂપભાવો દુરુપપાદો સિયા. પુરતો અભિનીહારો પુરતોભાગેન કાયસ્સ પવત્તનં, યો ‘‘અભિક્કમો’’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘એસેવ નયો’’તિ અતિદેસેન સઙ્ખેપતો વત્વા તમત્થં વિવરિતું ‘‘તત્રાપિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. કોટિતો પટ્ઠાયાતિ હેટ્ઠિમકોટિતો પટ્ઠાય પાદતલતો પટ્ઠાય. ઉસ્સિતભાવોતિ ઉબ્બિદ્ધભાવો.

એવં પજાનતોતિ એવં ચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારેનેવ ગમનાદિ હોતીતિ પજાનતો. તસ્સ એવં પજાનનાય નિચ્છયગમનત્થં ‘‘એવં હોતી’’તિ વિચારણા વુચ્ચતિ લોકે યથાભૂતં અજાનન્તેહિ મિચ્છાભિનિવેસવસેન, લોકવોહારવસેન વા. અત્થિ પનાતિ અત્તનો એવં વીમંસનવસેન પુચ્છાવચનં. નત્થીતિ નિચ્છયવસેન સત્તસ્સ પટિક્ખેપવચનં. ‘‘યથા પના’’તિઆદિ તસ્સેવ અત્થસ્સ ઉપમાય વિભાવનં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

નાવા માલુતવેગેનાતિ યથા અચેતના નાવા વાતવેગેન દેસન્તરં યાતિ, યથા ચ અચેતનો તેજનં કણ્ડો જિયાવેગેન દેસન્તરં યાતિ, તથા અચેતનો કાયો વાતાહતો યથાવુત્તવાયુના નીતો દેસન્તરં યાતીતિ એવં ઉપમાસંસન્દનં વેદિતબ્બં. સચે પન કોચિ વદેય્ય ‘‘યથા નાવાતેજનાનં પેલ્લકસ્સ પુરિસસ્સ વસેન દેસન્તરગમનં, એવં કાયસ્સાપી’’તિ, હોતુ, એવં ઇચ્છિતો વાયમત્થો યથા હિ નાવાતેજનાનં સંહતલક્ખણસ્સેવ પુરિસસ્સ વસેન ગમનં, ન અસંહતલક્ખણસ્સ, એવં કાયસ્સાપીતિ. કા નો હાનિ, ભિય્યોપિ ધમ્મમત્તતાવ પતિટ્ઠં લભતિ, ન પુરિસવાદો. તેનાહ ‘‘યન્તસુત્તવસેના’’તિઆદિ.

તત્થ પયુત્તન્તિ હેટ્ઠા વુત્તનયેન ગમનાદિકિરિયાવસેન પચ્ચયેહિ પયોજિતં. ઠાતીતિ તિટ્ઠતિ. એત્થાતિ ઇમસ્મિં લોકે. વિના હેતુપચ્ચયેતિ ગન્તુકામતાચિત્તતંસમુટ્ઠાનવાયોધાતુઆદિહેતુપચ્ચયેહિ વિના. તિટ્ઠેતિ તિટ્ઠેય્ય. વજેતિ વજેય્ય ગચ્છેય્ય કો નામાતિ સમ્બન્ધો. પટિક્ખેપત્થો ચેત્થ કિં-સદ્દોતિ હેતુપચ્ચયવિરહેન ઠાનગમનપટિક્ખેપમુખેન સબ્બાયપિ ધમ્મપ્પવત્તિયા પચ્ચયાધીનવુત્તિતાવિભાવનેન અત્તસુઞ્ઞતા વિય અનિચ્ચદુક્ખતાપિ વિભાવિતાતિ દટ્ઠબ્બા.

પણિહિતોતિ યથા યથા પચ્ચયેહિ પકારેહિ નિહિતો ઠપિતો. સબ્બસઙ્ગાહિકવચનન્તિ સબ્બેસમ્પિ ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં એકજ્ઝં સઙ્ગણ્હનવચનં, પુબ્બે વિસું વિસું ઇરિયાપથાનં વુત્તત્તા ઇદં નેસં એકજ્ઝં ગહેત્વા વચનન્તિ અત્થો. પુરિમનયો વા ઇરિયાપથપ્પધાનો વુત્તોતિ તત્થ કાયો અપ્પધાનો અનુનિપ્ફાદીતિ ઇધ કાયં પધાનં, અપધાનઞ્ચ ઇરિયાપથં અનુનિપ્ફાદિં કત્વા દસ્સેતું દુતિયનયો વુત્તોતિ એવમ્પેત્થ દ્વિન્નં નયાનં વિસેસો વેદિતબ્બો. ઠિતોતિ પવત્તો.

ઇરિયાપથપરિગ્ગણ્હનમ્પિ ઇરિયાપથવતો કાયસ્સેવ પરિગ્ગણ્હનં તસ્સ અવત્થાવિસેસભાવતોતિ વુત્તં ‘‘ઇરિયાપથપરિગ્ગણ્હનેન કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતી’’તિ. તેનેવેત્થ રૂપક્ખન્ધવસેનેવ સમુદયાદયો ઉદ્ધટા. એસ નયો સેસવારેસુપિ. આદિનાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન યથા ‘‘તણ્હાસમુદયા કમ્મસમુદયા આહારસમુદયા’’તિ નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતીતિ ઇમે ચત્તારો આકારા સઙ્ગય્હન્તિ, એવં ‘‘અવિજ્જાનિરોધા’’તિ આદયોપિ પઞ્ચ આકારા સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. સેસં વુત્તનયમેવ.

ઇરિયાપથપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુસમ્પજઞ્ઞપબ્બવણ્ણના

૩૭૬. ચતુસમ્પજઞ્ઞવસેનાતિ સમન્તતો પકારેહિ, પકટ્ઠં વા સવિસેસં જાનાતીતિ સમ્પજાનો, સમ્પજાનસ્સ ભાવો સમ્પજઞ્ઞં, તથાપવત્તં ઞાણં, હત્થવિકારાદિભેદભિન્નત્તા ચત્તારિ સમ્પજઞ્ઞાનિ સમાહટાનિ ચતુસમ્પજઞ્ઞં, તસ્સ વસેન. ‘‘અભિક્કન્તે’’તિઆદીનિ સામઞ્ઞફલે (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૧૪; દી. નિ. ટી. ૧.૨૧૪ વાક્યખન્ધેપિ) વણ્ણિતાનિ, ન પુન વણ્ણેતબ્બાનિ, તસ્મા તંતંસંવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસનાપિ તત્થ વિહિતનયેનેવ ગહેતબ્બા. ‘‘અભિક્કન્તે પટિક્કન્તે સમ્પજાનકારી હોતી’’તિઆદિ વચનતો અભિક્કમાદિગતચતુસમ્પજઞ્ઞપરિગ્ગણ્હનેન રૂપકાયસ્સેવેત્થ સમુદયધમ્માનુપસ્સિતાદિ અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘રૂપક્ખન્ધસ્સેવ સમુદયો ચ વયો ચ નીહરિતબ્બો’’તિ. રૂપધમ્માનંયેવ હિ પવત્તિઆકારવિસેસા અભિક્કમાદયોતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

ચતુસમ્પજઞ્ઞપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પટિક્કૂલમનસિકારપબ્બવણ્ણના

૩૭૭. પટિક્કૂલમનસિકારવસેનાતિ જિગુચ્છનીયતાય પટિકૂલમેવ પટિક્કૂલં, યો પટિક્કૂલસભાવો પટિક્કૂલાકારો, તસ્સ મનસિ કરણવસેન. અન્તરેનાપિ હિ ભાવવાચિનં સદ્દં ભાવત્થો વિઞ્ઞાયતિ યથા ‘‘પટસ્સ સુક્ક’’ન્તિ. યસ્મા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૮૨) વુત્તં, તસ્મા તત્થ, તંસંવણ્ણનાયઞ્ચ (વિસુદ્ધિ. ટી. ૧.૧૮૨ આદયો) વુત્તનયેન ‘‘ઇમમેવ કાય’’ન્તિ આદીનમત્થો વેદિતબ્બો.

વત્થાદીહિ પસિબ્બકાકારેન બન્ધિત્વા કતં આવાટનં પુતોળિ. નાનાકારા એકસ્મિં ઠાને સમ્મિસ્સાતિ એત્તાવતા નાનાવણ્ણાનં કેસાદીનઞ્ચ ઉપમેય્યતા. વિભૂતકાલોતિ પણ્ણત્તિં સમતિક્કમિત્વા કેસાદીનં અસુભાકારસ્સ ઉપટ્ઠિતકાલો. ઇતિ-સદ્દસ્સ આકારત્થતં દસ્સેન્તો ‘‘એવ’’ન્તિ વત્વા તં આકારં સરૂપતો દસ્સેન્તો ‘‘કેસાદિપરિગ્ગણ્હનેના’’તિઆદિમાહ. કેસાદિસઞ્ઞિતાનઞ્હિ અસુચિભાવાનં પરમદુગ્ગન્ધજેગુચ્છપટિક્કૂલાકારસ્સ સમુદયતો અનુપસ્સના ઇધ કાયાનુપસ્સનાતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

પટિક્કૂલમનસિકારપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ધાતુમનસિકારપબ્બવણ્ણના

૩૭૮. ધાતુમનસિકારવસેનાતિ પથવીધાતુઆદિકા ચતસ્સો ધાતુયો આરબ્ભ પવત્તભાવનામનસિકારવસેન, ચતુધાતુવવત્થાનવસેનાતિ અત્થો. ધાતુમનસિકારો, ધાતુકમ્મટ્ઠાનં, ચતુધાતુવવત્થાનન્તિ હિ અત્થતો એકં. ગોઘાતકોતિ જીવિકત્થાય ગુન્નં ઘાતકો. અન્તેવાસિકોતિ કમ્મકરણવસેન તસ્સ સમીપવાસી તં નિસ્સાય જીવનકો. વિનિવિજ્ઝિત્વાતિ એકસ્મિં ઠાને અઞ્ઞમઞ્ઞં વિનિવિજ્ઝિત્વા. મહાપથાનં વેમજ્ઝટ્ઠાનસઙ્ખાતેતિ ચતુન્નં મહાપથાનં તાય એવ વિનિવિજ્ઝનટ્ઠાનતાય વેમજ્ઝસઙ્ખાતે. યસ્મા તે ચત્તારો મહાપથા ચતૂહિ દિસાહિ આગન્ત્વા તત્થ સમોહિતા વિય હોન્તિ, તસ્મા તં ઠાનં ચતુમહાપથં, તસ્મિં ચતુમહાપથે. ઠિત-સદ્દો ‘‘ઠિતો વા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૬૩; અ. નિ. ૫.૨૮) ઠાનસઙ્ખાતઇરિયાપથસમઙ્ગિતાય, ઠા-સદ્દસ્સ વા ગતિનિવત્તિઅત્થતાય અઞ્ઞત્થ ઠપેત્વા ગમનં સેસઇરિયાપથસમઙ્ગિતાય બોધકો, ઇધ પન યથા તથા રૂપકાયસ્સ પવત્તિઆકારબોધકો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં યેન કેનચિ આકારેન ઠિતત્તા યથા ઠિત’’ન્તિ. તત્થ આકારેનાતિ ઠાનાદિના રૂપકાયસ્સ પવત્તિઆકારેન. ઠાનાદયો હિ ઇરિયાપથસઙ્ખાતાય કિરિયાય પથો પવત્તિમગ્ગોતિ ‘‘ઇરિયાપથો’’તિ વુચ્ચન્તીતિ વુત્તો વાયમત્થો. યથાઠિતન્તિ યથાપવત્તં, યથાવુત્તં ઠાનમેવેત્થ પણિધાનન્તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘યથા ઠિતત્તા ચ યથાપણિહિત’’ન્તિ. ‘‘ઠિત’’ન્તિ વા કાયસ્સ ઠાનસઙ્ખાતઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનં, ‘‘પણિહિત’’ન્તિ તદઞ્ઞઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનં. ‘‘ઠિત’’ન્તિ વા કાયસઙ્ખાતાનં રૂપધમ્માનં તસ્મિં તસ્મિં ખણે સકિચ્ચવસેન અવટ્ઠાનપરિદીપનં, પણિહિતન્તિ પચ્ચયવસેન તેહિ તેહિ પચ્ચયેહિ પકારતો નિહિતં પણિહિતન્તિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. પચ્ચવેક્ખતીતિ પતિ પતિ અવેક્ખતિ, ઞાણચક્ખુના વિનિબ્ભુજ્જિત્વા વિસું વિસું પસ્સતિ.

ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં ભાવત્થવિભાવનવસેન દસ્સેતું ‘‘યથા ગોઘાતકસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પોસેન્તસ્સાતિ મંસૂપચયપરિબ્રૂહનાય કુણ્ડકભત્તકપ્પાસટ્ઠિઆદીહિ સંવડ્ઢેન્તસ્સ. વધિતં મતન્તિ હિંસિતં હુત્વા મતં. મતન્તિ ચ મતમત્તં. તેનેવાહ ‘‘તાવદેવા’’તિ. ગાવીતિ સઞ્ઞા ન અન્તરધાયતીતિ યાનિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ યથાસન્નિવિટ્ઠાનિ ઉપાદાય ગાવીસમઞ્ઞા મતમત્તાયપિ ગાવિયા તેસં તંસન્નિવેસસ્સ અવિનટ્ઠત્તા. વિલીયન્તિ ભિજ્જન્તિ વિભુજ્જન્તીતિ બીલા, ભાગા વ-કારસ્સ બ-કારં, ઇકારસ્સ ચ ઈકારં કત્વા. બીલસોતિ બીલં બીલં કત્વા. વિભજિત્વાતિ અટ્ઠિસઙ્ઘાતતો મંસં વિવેચેત્વા, તતો વા વિવેચિતં મંસં ભાગસો કત્વા. તેનેવાહ ‘‘મંસસઞ્ઞા પવત્તતી’’તિ. પબ્બજિતસ્સાપિ અપરિગ્ગહિતકમ્મટ્ઠાનસ્સ. ઘનવિનિબ્ભોગન્તિ સન્તતિસમૂહકિચ્ચઘનાનં વિનિબ્ભુજ્જનં વિવેચનં. ધાતુસો પચ્ચવેક્ખતોતિ ઘનવિનિબ્ભોગકરણેન ધાતું ધાતું પથવીઆદિધાતું વિસું વિસું કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ. સત્તસઞ્ઞાતિ અત્તાનુદિટ્ઠિવસેન પવત્તા સત્તસઞ્ઞાતિ વદન્તિ, વોહારવસેન પવત્તસત્તસઞ્ઞાયપિ તદા અન્તરધાનં યુત્તમેવ યાથાવતો ઘનવિનિબ્ભોગસ્સ સમ્પાદનતો. એવઞ્હિ સતિ યથાવુત્તઓપમ્મત્થેન ઉપમેય્યત્થો અઞ્ઞદત્થુ સંસન્દતિ સમેતિ. તેનેવાહ ‘‘ધાતુવસેનેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતી’’તિ. દક્ખોતિ છેકો તંતંસમઞ્ઞાય કુસલો ‘‘યથાજાતે સૂનસ્મિં નઙ્ગુટ્ઠખુરવિસાણાદિવન્તે અટ્ઠિમંસાદિઅવયવસમુદાયે અવિભત્તે ગાવીસમઞ્ઞા, ન વિભત્તે. વિભત્તે પન અટ્ઠિમંસાદિઅવયવસમઞ્ઞા’’તિ જાનનતો. ચતુમહાપથો વિય ચતુઇરિયાપથોતિ ગાવિયા ઠિતચતુમહાપથો વિય કાયસ્સ પવત્તિમગ્ગભૂતો ચતુબ્બિધો ઇરિયાપથો યસ્મા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૦૫) વિત્થારિતા, તસ્મા તત્થ, તંસંવણ્ણનાયઞ્ચ (વિસુદ્ધિ. ટી. ૧.૩૦૬) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. સેસં વુત્તનયમેવ.

ધાતુમનસિકારપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નવસિવથિકપબ્બવણ્ણના

૩૭૯. સિવથિકાય અપવિદ્ધઉદ્ધુમાતકાદિપટિસંયુત્તાનં ઓધિસો પવત્તાનં કથાનં, તદભિધેય્યાનઞ્ચ ઉદ્ધુમાતકાદિઅસુભભાગાનં સિવથિકપબ્બાનીતિ સઙ્ગીતિકારેહિ ગહિતસમઞ્ઞા. તેનાહ ‘‘સિવથિકપબ્બેહિ વિભજિતુ’’ન્તિ. મરિત્વા એકાહાતિક્કન્તં એકાહમતં. ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાનાતિ જીવિતક્ખયતો ઉપરિ મરણતો પરં. સમુગ્ગતેનાતિ સમુટ્ઠિતેન. ઉદ્ધુમાતત્તાતિ ઉદ્ધં ઉદ્ધં ધુમાતત્તા સૂનત્તા. સેતરત્તેહિ વિપરિભિન્નં વિમિસ્સિતં નીલં વિનીલં, પુરિમવણ્ણવિપરિણામભૂતં વા નીલં વિનીલં. વિનીલમેવ વિનીલકન્તિ ક-કારેન પદવડ્ઢનં અનત્થન્તરતો યથા ‘‘પીતકં લોહિતક’’ન્તિ (ધ. સ. ૬૧૬). પટિક્કૂલત્તાતિ જિગુચ્છનીયત્તા. કુચ્છિતં વિનીલન્તિ વિનીલકન્તિ કુચ્છનત્થો વા અયં ક-કારોતિ દસ્સેતું વુત્તં યથા ‘‘પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતી’’તિ. (દી. નિ. ૩.૩૧૬; અ. નિ. ૫.૨૧૩; મહાવ. ૨૮૫) પરિભિન્નટ્ઠાનેહિ કાકકઙ્કાદીહિ. વિસ્સન્દમાનપુબ્બન્તિ વિસ્સવન્તપુબ્બં, તહં તહં પગ્ઘરન્તપુબ્બન્તિ અત્થો. તથાભાવન્તિ વિસ્સન્દમાનપુબ્બભાવં.

સો ભિક્ખૂતિ યો ‘‘પસ્સેય્ય સરીરં સિવથિકાય છડ્ડિત’’ન્તિ વુત્તો, સો ભિક્ખુ. ઉપસંહરતિ સદિસતં. ‘‘અયમ્પિ ખો’’તિઆદિ ઉપસંહરણાકારદસ્સનં. આયૂતિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયં, અરૂપજીવિતિન્દ્રિયં પનેત્થ વિઞ્ઞાણગતિકમેવ. ઉસ્માતિ કમ્મજતેજો. એવં પૂતિકસભાવોયેવાતિ એવં અતિવિય દુગ્ગન્ધજેગુચ્છપટિક્કૂલપૂભિકસભાવો એવ, ન આયુઆદીનં અવિગમે વિય મત્તસોતિ અધિપ્પાયો. એદિસો ભવિસ્સતીતિ એવંભાવીતિ આહ ‘‘એવં ઉદ્ધુમાતાદિભેદો ભવિસ્સતી’’તિ.

લુઞ્ચિત્વા લુઞ્ચિત્વાતિ ઉપ્પાટેત્વા ઉપ્પાટેત્વા. સાવસેસમંસલોહિતયુત્તન્તિ સબ્બસો અખાદિતત્તા તહં તહં સેસેન અપ્પાવસેસેન મંસલોહિતેન યુત્તં. ‘‘અઞ્ઞેન હત્થટ્ઠિક’’ન્તિ અવિસેસેન હત્થટ્ઠિકાનં વિપ્પકિણ્ણતા જોતિતાતિ અનવસેસતો તેસં વિપ્પકિણ્ણતં દસ્સેન્તો ‘‘ચતુસટ્ઠિભેદમ્પી’’તિઆદિમાહ.

તેરોવસ્સિકાનીતિ તિરોવસ્સં ગતાનિ, તાનિ પન સંવચ્છરં વીતિવત્તાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘અતિક્કન્તસંવચ્છરાની’’તિ. પુરાણતાય ઘનભાવવિગમેન વિચુણ્ણતા ઇધ પૂતિભાવોતિ સો યથા હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘અબ્ભોકાસે’’તિઆદિમાહ. તેરોવસ્સિકાનેવાતિ સંવચ્છરમત્તાતિક્કન્તાનિ એવ. ખજ્જમાનતાદિવસેન દુતિયસિવથિકપબ્બાદીનં વવત્થાપિતત્તા વુત્તં ‘‘ખજ્જમાનતાદીનં વસેન યોજના કાતબ્બા’’તિ.

નવસિવથિકપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇમાનેવ દ્વેતિ અવધારણેન અપ્પનાકમ્મટ્ઠાનં તત્થ નિયમેતિ અઞ્ઞપબ્બેસુ તદભાવતો. યતો હિ એવ-કારો, તતો અઞ્ઞત્થ નિયમેતિ, તેન પબ્બદ્વયસ્સ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનતાપિ અપ્પટિસિદ્ધા દટ્ઠબ્બા અનિચ્ચતાદિદસ્સનતો. સઙ્ખારેસુ આદીનવવિભાવનાનિ સિવથિકપબ્બાનીતિ આહ ‘‘સિવથિકાનં આદીનવાનુપસ્સનાવસેન વુત્તત્તા’’તિ. ઇરિયાપથપબ્બાદીનં અપ્પનાવહતા પાકટા એવાતિ ‘‘સેસાનિ દ્વાદસપી’’તિ વુત્તં. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

કાયાનુપસ્સનાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.