૪. મગ્ગસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૫. અઞ્ઞમગ્ગપટિક્ખેપનત્થન્તિ તિત્થિયેહિ કપ્પિતસ્સ મગ્ગસ્સ દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદાભાવં પટિક્ખેપેતુન્તિ અત્થો, અઞ્ઞસ્સ વા મગ્ગભાવપટિક્ખેપો અઞ્ઞમગ્ગપટિક્ખેપો. પુગ્ગલસ્સ અરિયભાવકરત્તા અરિયં કરોતીતિ અરિયો, અરિયફલપટિલાભકરત્તા અરિયં લભાપેતિ જનેતીતિ અરિયો. અત્તનો કિચ્ચવસેન ફલવસેન ચ અરિયનામલાભો એવ વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. અટ્ઠ અઙ્ગાનિ અસ્સાતિ અઞ્ઞપદત્થસમાસં અકત્વા ‘‘અટ્ઠઙ્ગાનિ અસ્સ સન્તીતિ અટ્ઠઙ્ગિકો’’તિ પદસિદ્ધિ દટ્ઠબ્બા.

ચતુરઙ્ગસમન્નાગતા વાચા જનં સઙ્ગણ્હાતીતિ તબ્બિપક્ખવિરતિસભાવા સમ્માવાચા ભેદકરમિચ્છાવાચાપહાનેન જને સમ્પયુત્તે ચ પરિગ્ગણ્હનકિચ્ચવતી હોતીતિ ‘‘પરિગ્ગહલક્ખણા’’તિ વુત્તા. યથા ચીવરકમ્માદિકો કમ્મન્તો એકં કાતબ્બં સમુટ્ઠાપેતિ નિપ્ફાદેતિ, તંતંકિરિયાનિપ્ફાદકો વા ચેતનાસઙ્ખાતો કમ્મન્તો હત્થપાદચલનાદિકં કિરિયં સમુટ્ઠાપેતિ, એવં સાવજ્જકત્તબ્બકિરિયાસમુટ્ઠાપકમિચ્છાકમ્મન્તપ્પહાનેન સમ્માકમ્મન્તો નિરવજ્જસમુટ્ઠાપનકિચ્ચવા હોતિ, સમ્પયુત્તધમ્મે ચ સમુટ્ઠાપેન્તો એવ પવત્તતીતિ ‘‘સમુટ્ઠાપનલક્ખણો’’તિ વુત્તો. કાયવાચાનં ખન્ધસન્તાનસ્સ ચ સંકિલેસભૂતમિચ્છાઆજીવપ્પહાનેન સમ્માઆજીવો ‘‘વોદાપનલક્ખણો’’તિ વુત્તો.

અત્તનો પચ્ચનીકકિલેસા દિટ્ઠેકટ્ઠા અવિજ્જાદયો. પસ્સતીતિ પકાસેતીતિ અત્થો. તેનેવ હિ અઙ્ગેન તત્થ પચ્ચવેક્ખણા પવત્તતીતિ. તથેવાતિ અત્તનો પચ્ચનીકકિલેસેહિ સદ્ધિન્તિ અત્થો.

કિચ્ચતોતિ પુબ્બભાગેહિ દુક્ખાદિઞાણેહિ કત્તબ્બકિચ્ચસ્સ ઇધ નિપ્ફત્તિતો, ઇમસ્સેવ વા ઞાણસ્સ દુક્ખાદિપ્પકાસનકિચ્ચતો. તીણિ નામાનિ લભતિ કામસઙ્કપ્પાદિપ્પહાનકિચ્ચનિપ્ફત્તિતો. સિક્ખાપદવિભઙ્ગે (વિભ. ૭૦૩ આદયો) ‘‘વિરતિચેતના સબ્બે સમ્પયુત્તધમ્મા ચ સિક્ખાપદાની’’તિ વુત્તાતિ તત્થ પધાનાનં વિરતિચેતનાનં વસેન ‘‘વિરતિયોપિ હોન્તિ ચેતનાયોપી’’તિ આહ. મુસાવાદાદીહિ વિરમણકાલે વા વિરતિયો સુભાસિતાદિવાચાભાસનાદિકાલે ચ ચેતનાયો યોજેતબ્બા, મગ્ગક્ખણે વિરતિયોવ ચેતનાનં અમગ્ગઙ્ગત્તા એકસ્સ ઞાણસ્સ દુક્ખાદિઞાણતા વિય એકાય વિરતિયા મુસાવાદાદિવિરતિભાવો વિય ચ એકાય ચેતનાય સમ્માવાચાદિકિચ્ચત્તયસાધનસભાવાભાવા સમ્માવાચાદિભાવાસિદ્ધિતો, તંસિદ્ધિયઞ્ચ અઙ્ગત્તયત્તાસિદ્ધિતો ચ.

પુબ્બભાગેપિ મગ્ગક્ખણેપિ સમ્માસમાધિ એવાતિ યદિપિ સમાધિઉપકારકાનં અભિનિરોપનાનુમજ્જનસમ્પિયાયનબ્રૂહનસન્તસુખાનં વિતક્કાદીનં વસેન ચતૂહિ ઝાનેહિ સમ્માસમાધિ વિભત્તો, તથાપિ વાયામો વિય અનુપ્પન્નાકુસલાનુપ્પાદનાદિચતુવાયામકિચ્ચં, સતિ વિય ચ અસુભાસુખાનિચ્ચાનત્તેસુ કાયાદીસુ સુભાદિસઞ્ઞાપહાનચતુસતિકિચ્ચં, એકો સમાધિ ચતુક્કજ્ઝાનસમાધિકિચ્ચં ન સાધેતીતિ પુબ્બભાગેપિ પઠમજ્ઝાનસમાધિચિત્તે ઝાનસમાધિ પઠમજ્ઝાનસમાધિ એવ મગ્ગક્ખણેપિ, તથા પુબ્બભાગેપિ ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિચિત્તે ઝાનસમાધિ ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિ એવ મગ્ગક્ખણેપીતિ અત્થો.

વચીભેદસ્સ ઉપકારકો વિતક્કો સાવજ્જાનવજ્જવચીભેદનિવત્તનપવત્તનકરાય સમ્માવાચાયપિ ઉપકારકો એવાતિ ‘‘સ્વાય’’ન્તિઆદિમાહ. વચીભેદનિયામિકા વાચા કાયિકકિરિયાનિયામકસ્સ સમ્માકમ્મન્તસ્સ ઉપકારિકા. ઇદં વીરિયન્તિ ચતુસમ્મપ્પધાનવીરિયં. ગતિયોતિ નિપ્ફત્તિયો, કિચ્ચાદિસભાવે વા. સમન્વેસિત્વાતિ ઉપધારેત્વા.

પુરિમાનિ દ્વે સચ્ચાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વાતિ સમ્બન્ધો. ઇટ્ઠં કન્તન્તિ નિરોધમગ્ગેસુ નિન્નભાવં દસ્સેતિ, ન અભિનન્દનં, તન્નિન્નભાવોયેવ ચ તત્થ કમ્મકરણં દટ્ઠબ્બં.

કિચ્ચતોતિ પરિઞ્ઞાદિતો. આરમ્મણપટિવેધોતિ સચ્છિકિરિયાપટિવેધમાહ. સબ્બમ્પિ પટિવેધઞાણં લોકુત્તરન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ઉગ્ગહાદિપટિવેધો ચ પટિવેધોવ, ન ચ સો લોકુત્તરોતિ? ન, કેવલેન પટિવેધ-સદ્દેન ઉગ્ગહાદિપટિવેધાનં અવચનીયત્તા, પટિવેધનિમિત્તત્તા વા ઉગ્ગહાદિવસેન પવત્તં દુક્ખાદીસુ પુબ્બભાગે ઞાણં ‘‘પટિવેધો’’તિ વુત્તં, ન પટિવેધત્તા, પટિવેધભૂતમેવ પન ઞાણં સન્ધાયાહ ‘‘સબ્બમ્પિ પટિવેધઞાણં લોકુત્તર’’ન્તિ. ઉગ્ગહપરિપુચ્છાઞાણાનિપિ સવનઞાણે એવ અવરોધં ગચ્છન્તીતિ ‘‘સવનધારણસમ્મસનઞાણં લોકિય’’ન્તિ તિવિધમેવ ઞાણમાહ. ઉગ્ગહાદીહિ સચ્ચપરિગ્ગણ્હનં પરિગ્ગહો.

પયોગોતિ કિરિયા, વાયામો વા. તસ્સ મહન્તતરસ્સ ઇચ્છિતબ્બતં દુક્કરતરતઞ્ચ ઉપમાહિ દસ્સેતિ ‘‘ભવગ્ગગહણત્થ’’ન્તિઆદિના.

પદઘાતન્તિ એત્થ ગતમગ્ગો ‘‘પદ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યેન ચુપાયેન કારણેન કામવિતક્કો ઉપ્પજ્જતિ, સો તસ્સ ગતમગ્ગોતિ તસ્સ ઘાતો પદઘાતો. ઉસ્સુક્કાપેત્વાતિ ઉદ્ધં ઉદ્ધં સન્તિવિસેસયુત્તં કત્વા, વડ્ઢેત્વાતિ અત્થો.

પાળિયં વિભત્તેસૂતિ કતરપાળિયં? ધમ્મસઙ્ગહે તાવ અટ્ઠ કસિણાનિ દસ અસુભા ચત્તારો બ્રહ્મવિહારા ચત્તારિ આરુપ્પાનિ વિભત્તાનિ, આગમેસુ દસ અનુસ્સતિયો આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા ચતુધાતુવવત્થાનન્તિ ઇમાનિ ચાતિ તત્થ તત્થ વિભત્તં. ઇમેસુ તીસૂતિ કામાદીસુ તીસુ ઠાનેસુ.

મિચ્છાવાચાસઙ્ખાતાયાતિ એતેન એકાય ચેતનાય પહાતબ્બએકત્તં દસ્સેતિ. ઇધ અરિયસાવકો સકલ્યાણપુથુજ્જનકો સેક્ખો. કાયદ્વારવીતિક્કમાતિ આજીવહેતુકતો પાણાતિપાતાદિતો વિસું વિસું વિરમણં યોજેતબ્બં.

અયં પનસ્સાતિ મગ્ગભાવેન ચતુબ્બિધમ્પિ એકત્તેન ગહેત્વા અસ્સ મગ્ગસ્સ અયં ઝાનવસેન સબ્બસદિસસબ્બાસદિસએકચ્ચસદિસતા વિસેસો. પાદકજ્ઝાનનિયામેન હોતીતિ ઇધ પાદકજ્ઝાનનિયામં ધુરં કત્વા આહ, અટ્ઠસાલિનિયં પન વિપસ્સનાનિયામં તત્થ સબ્બવાદાવિરોધતો, ઇધ પન સમ્મસિતજ્ઝાનપુગ્ગલજ્ઝાસયવાદનિવત્તનતો પાદકજ્ઝાનનિયામં. વિપસ્સનાનિયામો પન સાધારણત્તા ઇધાપિ ન પટિક્ખિત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. અઞ્ઞે ચાચરિયવાદા વક્ખમાના વિભજિતબ્બાતિ યથાવુત્તમેવ તાવ પાદકજ્ઝાનનિયામં વિભજન્તો આહ ‘‘પાદકજ્ઝાનનિયામેન તાવા’’તિ.

આરુપ્પે ચતુક્કપઞ્ચક…પે… વુત્તં અટ્ઠસાલિનિયન્તિ અધિપ્પાયો. નનુ તત્થ ‘‘આરુપ્પે તિકચતુક્કજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં, ન ‘‘ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાન’’ન્તિ? સચ્ચં, યેસુ પન સંસયો અત્થિ, તેસં ઉપ્પત્તિદસ્સનેન, તેનત્થતો ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તમેવ હોતીતિ એવમાહાતિ વેદિતબ્બં. સમુદાયઞ્ચ અપેક્ખિત્વા ‘‘તઞ્ચ લોકુત્તરં, ન લોકિય’’ન્તિ આહ. ચતુત્થજ્ઝાનમેવ હિ લોકિયં તત્થ ઉપ્પજ્જતિ, ન ચતુક્કં પઞ્ચકઞ્ચાતિ. એત્થ કથન્તિ પાદકજ્ઝાનસ્સ અભાવા કથં દટ્ઠબ્બન્તિ અત્થો. તંઝાનિકાવ તસ્સ તત્થ તયો મગ્ગા ઉપ્પજ્જન્તિ તજ્ઝાનિકં પઠમફલાદિં પાદકં કત્વા ઉપરિમગ્ગભાવનાયાતિ અધિપ્પાયો, તિકચતુક્કજ્ઝાનિકં પન મગ્ગં ભાવેત્વા તત્થુપ્પન્નસ્સ અરૂપજ્ઝાનં તજ્ઝાનિકં ફલઞ્ચ પાદકં કત્વા ઉપરિમગ્ગભાવનાય અઞ્ઞઝાનિકાપિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ ઝાનઙ્ગાદિનિયામિકા પુબ્બાભિસઙ્ખારસમાપત્તિ પાદકં, ન સમ્મસિતબ્બાતિ ફલસ્સપિ પાદકતા દટ્ઠબ્બા.

દુક્ખઞાણાદીનં રૂપાદિછળારમ્મણત્તા નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદીનં કસિણાદિતંતંકુસલારમ્મણારમ્મણત્તા સમ્માવાચાદીનં અઙ્ગાનં તંતંવિરમિતબ્બાદિઆરમ્મણત્તા ‘‘યથાનુરૂપ’’ન્તિ આહ. તદનુરૂપોતિ અવિપ્પટિસારકરસીલં વાયામસ્સ વિસેસપચ્ચયોતિ સીલાનુરૂપતા વાયામસ્સ વુત્તા સમ્પયુત્તસ્સપિ, સમ્પયુત્તસ્સેવ ચ વચનતો ‘‘સીલભૂમિયં પતિટ્ઠિતસ્સા’’તિ અવત્વા ‘‘પતિટ્ઠમાનસ્સા’’તિ વુત્તં. ચેતસો અસમ્મોસોતિ ‘‘એકારક્ખો’’તિ એત્થ વુત્તેન સતારક્ખેન ચેતસો રક્ખિતતા. તેનાહ ‘‘ઇતિ…પે… સુવિહિતચિત્તારક્ખસ્સા’’તિ.

આસવક્ખયઞાણસ્સ વિજ્જાભાવો વુત્તોતિ આસવક્ખયસઙ્ખાતે મગ્ગે તીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતે પઞ્ઞાક્ખન્ધો વિજ્જા, સીલસ્સ ચતુન્નઞ્ચ ઝાનાનં ચરણભાવો વુત્તોતિ ઇતરે દ્વે ખન્ધા ચરણં. યન્તિ એતેન નિબ્બાનં ગચ્છન્તીતિ યાનં, વિપસ્સનાવ યાનં વિપસ્સનાયાનં. સીલં સમાધિસ્સ વિસેસપચ્ચયો, સમાધિ વિપસ્સનાયાતિ સમથસ્સ ઉપકારત્તા સીલક્ખન્ધો ચ સમથયાનેન સઙ્ગહિતો. વિપસ્સનાયાનેન કામેસુ આદીનવં વિભાવેન્તો સમથયાનેન નિરામિસં ઝાનસુખં અપરિચ્ચજન્તો અન્તદ્વયકુમ્મગ્ગં વિવજ્જેતિ. પઞ્ઞા વિય મોહસ્સ, સીલસમાધયો ચ દોસલોભાનં ઉજુવિપચ્ચનીકા અદોસાલોભેહિ સાધેતબ્બત્તા. સીલસમાધિપઞ્ઞાયોગતો આદિમજ્ઝપરિયોસાનકલ્યાણં. સીલાદીનિ હિ સાસનસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાનન્તિ. યસ્મિં ઠિતો મગ્ગટ્ઠો ફલટ્ઠો ચ અરિયો હોતિ, તં મગ્ગફલસઙ્ખાતં ખન્ધત્તયસઙ્ગહિતં સાસનં અરિયભૂમિ.

મગ્ગસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.