૪. સચ્ચવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયં

ઉદ્દેસવણ્ણના

૧૮૯. સાસનક્કમોતિ અરિયસચ્ચાનિ વુચ્ચન્તિ અરિયસચ્ચદેસના વા. સકલઞ્હિ સાસનં ભગવતો વચનં સચ્ચવિનિમુત્તં નત્થીતિ સચ્ચેસુ કમતિ, સીલસમાધિપઞ્ઞાસઙ્ખાતં વા સાસનં એતેસુ કમતિ, તસ્મા કમતિ એત્થાતિ કમો, કિં કમતિ? સાસનં, સાસનસ્સ કમો સાસનક્કમોતિ સચ્ચાનિ સાસનપવત્તિટ્ઠાનાનિ વુચ્ચન્તિ, તંદેસના ચ તબ્બોહારેનાતિ.

તથાતિ તંસભાવાવ. અવિતથાતિ અમુસાસભાવા. અનઞ્ઞથાતિ અઞ્ઞાકારરહિતા. દુક્ખદુક્ખતાતંનિમિત્તતાહિ અનિટ્ઠતા પીળનટ્ઠો, દ્વિધાપિ પરિદહનં, કિલેસદાહસમાયોગો વા સન્તાપટ્ઠોતિ અયમેતેસં વિસેસો. પુગ્ગલહિંસનં વા પીળનં, અત્તનો એવ તિખિણભાવો સન્તાપનં સન્તાપોતિ. એત્થ ચ પીળનટ્ઠો દુક્ખસ્સ સરસેનેવ આવિભવનાકારો, ઇતરે યથાક્કમં સમુદયમગ્ગનિરોધદસ્સનેહિ આવિભવનાકારાતિ અયં ચતુન્નમ્પિ વિસેસો. તત્રતત્રાભિનન્દનવસેન બ્યાપેત્વા ઊહનં રાસિકરણં દુક્ખનિબ્બત્તનં આયૂહનં, સમુદયતો આગચ્છતીતિ વા આયં, દુક્ખં. તસ્સ ઊહનં પવત્તનં આયૂહનં, સરસાવિભાવનાકારો એસો. નિદદાતિ દુક્ખન્તિ નિદાનં, ‘‘ઇદં તં દુક્ખ’’ન્તિ સમ્પટિચ્છાપેન્તં વિય સમુટ્ઠાપેતીતિ અત્થો. દુક્ખદસ્સનેન ચાયં નિદાનટ્ઠો આવિ ભવતિ. સંયોગપલિબોધટ્ઠા નિરોધમગ્ગદસ્સનેહિ, તે ચ સંસારસંયોજનમગ્ગનિવારણાકારા દટ્ઠબ્બા.

નિસ્સરન્તિ એત્થ સત્તા, સયમેવ વા નિસ્સટં વિસંયુત્તં સબ્બસઙ્ખતેહિ સબ્બુપધિપટિનિસ્સગ્ગભાવતોતિ નિસ્સરણં. અયમસ્સ સભાવેન આવિભવનાકારો. વિવેકાસઙ્ખતામતટ્ઠા સમુદયમગ્ગદુક્ખદસ્સનાવિભવનાકારા, સમુદયક્ખયઅપ્પચ્ચયઅવિનાસિતા વા. સંસારતો નિગ્ગમનં નિય્યાનં. અયમસ્સ સરસેન પકાસનાકારો, ઇતરે સમુદયનિરોધદુક્ખદસ્સનેહિ. તત્થ પલિબોધુપચ્છેદવસેન નિબ્બાનાધિગમોવ નિબ્બાનનિમિત્તતા હેત્વટ્ઠો. પઞ્ઞાપધાનત્તા મગ્ગસ્સ નિબ્બાનદસ્સનં, ચતુસચ્ચદસ્સનં વા દસ્સનટ્ઠો. ચતુસચ્ચદસ્સને કિલેસદુક્ખસન્તાપવૂપસમને ચ આધિપચ્ચં કરોન્તિ મગ્ગઙ્ગધમ્મા સમ્પયુત્તધમ્મેસૂતિ સો મગ્ગસ્સ અધિપતેય્યટ્ઠોતિ. વિસેસતો વા આરમ્મણાધિપતિભૂતા મગ્ગઙ્ગધમ્મા હોન્તિ ‘‘મગ્ગાધિપતિનો ધમ્મા’’તિ વચનતોતિ સો તેસં આકારો અધિપતેય્યટ્ઠો. એવમાદિ આહાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ અભિસમયટ્ઠોતિ અભિસમેતબ્બટ્ઠો, અભિસમયસ્સ વા વિસયભૂતો અત્થો અભિસમયટ્ઠો, અભિસમયસ્સેવ વા પવત્તિઆકારો અભિસમયટ્ઠો, સો ચેત્થ અભિસમેતબ્બેન પીળનાદિના દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બો.

કુચ્છિતં ખં દુક્ખં. ‘‘સમાગમો સમેત’’ન્તિઆદીસુ કેવલસ્સ આગમ-સદ્દસ્સ એત-સદ્દસ્સ ચ પયોગે સંયોગત્થસ્સ અનુપલબ્ભનતો સં-સદ્દસ્સ ચ પયોગે ઉપલબ્ભનતો ‘‘સંયોગં દીપેતી’’તિ આહ, એવં ‘‘ઉપ્પન્નં ઉદિત’’ન્તિ એત્થાપિ. અય-સદ્દો ગતિઅત્થસિદ્ધો હેતુ-સદ્દો વિય કારણં દીપેતિ અત્તનો ફલનિપ્ફાદનેન અયતિ પવત્તતિ, એતિ વા એતસ્મા ફલન્તિ અયોતિ, સંયોગે ઉપ્પત્તિકારણં સમુદયોતિ એત્થ વિસું પયુજ્જમાનાપિ ઉપસગ્ગ-સદ્દા સધાતુકં સંયોગત્થં ઉપ્પાદત્થઞ્ચ દીપેન્તિ કિરિયાવિસેસકત્તાતિ વેદિતબ્બા.

અભાવો એત્થ રોધસ્સાતિ નિરોધોતિ એતેન નિબ્બાનસ્સ દુક્ખવિવેકભાવં દસ્સેતિ. સમધિગતે તસ્મિં તદધિગમવતો પુગ્ગલસ્સ રોધાભાવો પવત્તિસઙ્ખાતસ્સ રોધસ્સ પટિપક્ખભૂતાય નિવત્તિયા અધિગતત્તાતિ એતસ્મિઞ્ચત્થે અભાવો એતસ્મિં રોધસ્સાતિ નિરોધોઇચ્ચેવ પદસમાસો. દુક્ખાભાવો પનેત્થ પુગ્ગલસ્સ, ન નિબ્બાનસ્સેવ. અનુપ્પાદો એવ નિરોધો અનુપ્પાદનિરોધો. આયતિભવાદીસુ અપ્પવત્તિ, ન પન ભઙ્ગોતિ ભઙ્ગવાચકં નિરોધ-સદ્દં નિવત્તેત્વા અનુપ્પાદવાચકં ગણ્હાતિ. એતસ્મિં અત્થે કારણે ફલોપચારં કત્વા નિરોધપચ્ચયો નિરોધોતિ વુત્તો. પટિપદા ચ હોતિ પુગ્ગલસ્સ દુક્ખનિરોધપ્પત્તિયા. નનુ સા એવ દુક્ખનિરોધપ્પત્તીતિ તસ્સા એવ સા પટિપદાતિ ન યુજ્જતીતિ? ન, પુગ્ગલાધિગમસ્સ યેહિ સો અધિગચ્છતિ, તેસં કારણભૂતધમ્માનઞ્ચ પત્તિભાવેન પટિપદાભાવેન ચ વુત્તત્તા. સચ્છિકિરિયાસચ્છિકરણધમ્માનં અઞ્ઞત્તાભાવેપિ હિ પુગ્ગલસચ્છિકિરિયધમ્મભાવેહિ નાનત્તં કત્વા નિદ્દેસો કતો. અથ વા દુક્ખનિરોધપ્પત્તિયા નિટ્ઠાનં ફલન્તિ તસ્સા દુક્ખનિરોધપ્પત્તિયા પટિપદતા દટ્ઠબ્બા.

બુદ્ધાદયો અરિયા પટિવિજ્ઝન્તીતિ એત્થ પટિવિદ્ધકાલે પવત્તં બુદ્ધાદિવોહારં ‘‘અગમા રાજગહં બુદ્ધો’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૪૧૦) વિય પુરિમકાલેપિ આરોપેત્વા ‘‘બુદ્ધાદયો’’તિ વુત્તં. તે હિ બુદ્ધાદયો ચતૂહિ મગ્ગેહિ પટિવિજ્ઝન્તીતિ. અરિયપટિવિજ્ઝિતબ્બાનિ સચ્ચાનિ અરિયસચ્ચાનીતિ ચેત્થ પુરિમપદે ઉત્તરપદલોપો દટ્ઠબ્બો. અરિયા ઇમન્તિ પટિવિજ્ઝિતબ્બટ્ઠેન એકત્તં ઉપનેત્વા ‘‘ઇમ’’ન્તિ વુત્તં. તસ્માતિ તથાગતસ્સ અરિયત્તા તસ્સ સચ્ચાનીતિ અરિયસચ્ચાનીતિ વુચ્ચન્તીતિ અત્થો. તથાગતેન હિ સયં અધિગતત્તા, તેનેવ પકાસિતત્તા, તતો એવ ચ અઞ્ઞેહિ અધિગમનીયત્તા તાનિ તસ્સ હોન્તીતિ. અરિયભાવસિદ્ધિતોપીતિ એત્થ અરિયસાધકાનિ સચ્ચાનિ અરિયસચ્ચાનીતિ પુબ્બે વિય ઉત્તરપદલોપો દટ્ઠબ્બો. અરિયાનિ સચ્ચાનીતિપીતિ એત્થ અવિતથભાવેન અરણીયત્તા અધિગન્તબ્બત્તા અરિયાનિ, અરિયવોહારો વા અયં અવિસંવાદકો અવિતથરૂપો દટ્ઠબ્બો.

બાધનલક્ખણન્તિ એત્થ દુક્ખદુક્ખતન્નિમિત્તભાવો બાધના, ઉદયબ્બયપીળિતતા વા. ભવાદીસુ જાતિઆદિવસેન ચક્ખુરોગાદિવસેન ચ અનેકધા દુક્ખસ્સ પવત્તનમેવ પુગ્ગલસ્સ સન્તાપનં, તદસ્સ કિચ્ચં રસો. પવત્તિનિવત્તીસુ સંસારમોક્ખેસુ પવત્તિ હુત્વા ગય્હતીતિ પવત્તિપચ્ચુપટ્ઠાનં. પભવતિ એતસ્મા દુક્ખં પટિસન્ધિયં નિબ્બત્તતિ પુરિમભવેન પચ્છિમભવો ઘટિતો સંયુત્તો હુત્વા પવત્તતીતિ પભવો. ‘‘એવમ્પિ તણ્હાનુસયે અનૂહતે નિબ્બત્તતી દુક્ખમિદં પુનપ્પુન’’ન્તિ (ધ. પ. ૩૩૮) એવં પુનપ્પુનં ઉપ્પાદનં અનુપચ્છેદકરણં. ભવનિસ્સરણનિવારણં પલિબોધો. રાગક્ખયાદિભાવેન સબ્બદુક્ખસન્તતા સન્તિ. અચ્ચુતિરસન્તિ અચ્ચુતિસમ્પત્તિકં. ચવનં વા કિચ્ચન્તિ તદભાવં કિચ્ચમિવ વોહરિત્વા અચ્ચુતિકિચ્ચન્તિ અત્થો. અચવનઞ્ચ સભાવસ્સાપરિચ્ચજનં અવિકારતા દટ્ઠબ્બા. પઞ્ચક્ખન્ધનિમિત્તસુઞ્ઞતાય અવિગ્ગહં હુત્વા ગય્હતીતિ અનિમિત્તપચ્ચુપટ્ઠાનં. અનુસયુપચ્છેદનવસેન સંસારચારકતો નિગ્ગમનૂપાયભાવો નિય્યાનં. નિમિત્તતો પવત્તતો ચ ચિત્તસ્સ વુટ્ઠાનં હુત્વા ગય્હતીતિ વુટ્ઠાનપચ્ચુપટ્ઠાનં.

અસુવણ્ણાદિ સુવણ્ણાદિ વિય દિસ્સમાનં માયાતિ વત્થુસબ્ભાવા તસ્સા વિપરીતતા વુત્તા. ઉદકં વિય દિસ્સમાના પન મરીચિ ઉપગતાનં તુચ્છા હોતિ, વત્થુમત્તમ્પિ તસ્સા ન દિસ્સતીતિ વિસંવાદિકા વુત્તા. મરીચિમાયાઅત્તાનં વિપક્ખો ભાવો તચ્છાવિપરીતભૂતભાવો. અરિયઞાણસ્સાતિ અવિતથગાહકસ્સ ઞાણસ્સ, તેન પટિવેધપચ્ચવેક્ખણાનિ ગય્હન્તિ, તેસઞ્ચ ગોચરભાવો પટિવિજ્ઝિતબ્બતાઆરમ્મણભાવો ચ દટ્ઠબ્બો. અગ્ગિલક્ખણં ઉણ્હત્તં. તઞ્હિ કત્થચિ કટ્ઠાદિઉપાદાનભેદેપિ વિસંવાદકં વિપરીતં અભૂતં વા કદાચિ ન હોતિ. ‘‘બ્યાધિધમ્મા જરાધમ્મા, અથો મરણધમ્મિનો’’તિ (અ. નિ. ૩.૩૯; ૫.૫૭) એત્થ વુત્તા જાતિઆદિકા લોકપકતિ. મનુસ્સાનં ઉદ્ધં દીઘતા, એકચ્ચાનં તિરચ્છાનાનં તિરિયં દીઘતા, વુદ્ધિનિટ્ઠં પત્તાનં પુન અવડ્ઢનં એવમાદિકા ચાતિ વદન્તિ. તચ્છાવિપરીતભૂતભાવેસુ પચ્છિમો તથતા, પઠમો અવિતથતા, મજ્ઝિમો અનઞ્ઞથતાતિ અયમેતેસં વિસેસો.

દુક્ખા અઞ્ઞં ન બાધકન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ તણ્હાપિ જાતિ વિય દુક્ખનિમિત્તતાય બાધિકાતિ? ન, બાધકપભવભાવેન વિસું ગહિતત્તા. જાતિઆદીનં વિય વા દુક્ખસ્સ અધિટ્ઠાનભાવો દુક્ખદુક્ખતા ચ બાધકતા, ન દુક્ખસ્સ પભવકતાતિ નત્થિ તણ્હાય પભવકભાવેન ગહિતાય બાધકત્તપ્પસઙ્ગો. તેનાહ ‘‘દુક્ખા અઞ્ઞં ન બાધક’’ન્તિ. બાધકત્તનિયામેનાતિ દુક્ખં બાધકમેવ, દુક્ખમેવ બાધકન્તિ એવં દ્વિધાપિ બાધકત્તાવધારણેનાતિ અત્થો. તં વિના નાઞ્ઞતોતિ સતિપિ અવસેસકિલેસઅવસેસાકુસલસાસવકુસલમૂલાવસેસસાસવકુસલધમ્માનં દુક્ખહેતુભાવે ન તણ્હાય વિના તેસં દુક્ખહેતુભાવો અત્થિ, તેહિ પન વિનાપિ તણ્હાય દુક્ખહેતુભાવો અત્થિ કુસલેહિ વિના અકુસલેહિ, રૂપાવચરાદીહિ વિના કામાવચરાદીહિ ચ તણ્હાય દુક્ખનિબ્બત્તકત્તા. તચ્છનિય્યાનભાવત્તાતિ દ્વિધાપિ નિયમેન તચ્છો નિય્યાનભાવો એતસ્સ, ન મિચ્છામગ્ગસ્સ વિય વિપરીતતાય, લોકિયમગ્ગસ્સ વિય વા અનેકન્તિકતાય અતચ્છોતિ તચ્છનિય્યાનભાવો, મગ્ગો. તસ્સ ભાવો તચ્છનિય્યાનભાવત્તં, તસ્મા તચ્છનિય્યાનભાવત્તા. સબ્બત્થ દ્વિધાપિ નિયમેન તચ્છાવિપરીતભૂતભાવો વુત્તોતિ આહ ‘‘ઇતિ તચ્છાવિપલ્લાસા’’તિઆદિ.

સચ્ચ-સદ્દસ્સ સમ્ભવન્તાનં અત્થાનં ઉદ્ધરણં, સમ્ભવન્તે વા અત્થે વત્વા અધિપ્પેતત્થસ્સ ઉદ્ધરણં અત્થુદ્ધારો. વિરતિસચ્ચેતિ મુસાવાદવિરતિયં. ન હિ અઞ્ઞવિરતીસુ સચ્ચ-સદ્દો નિરુળ્હોતિ. ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ ગહિતા દિટ્ઠિ દિટ્ઠિસચ્ચં. ‘‘અમોસધમ્મં નિબ્બાનં, તદરિયા સચ્ચતો વિદૂ’’તિ (સુ. નિ. ૭૬૩) અમોસધમ્મત્તા નિબ્બાનં પરમત્થસચ્ચં વુત્તં. તસ્સ પન તંસમ્પાપકસ્સ ચ મગ્ગસ્સ પજાનના પટિવેધો અવિવાદકારણન્તિ દ્વયમ્પિ ‘‘એકઞ્હિ સચ્ચં ન દુતિયમત્થિ, યસ્મિં પજા નો વિવદે પજાન’’ન્તિ (સુ. નિ. ૮૯૦; મહાનિ. ૧૧૯) મિસ્સા ગાથાય સચ્ચન્તિ વુત્તં.

નેતં દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિ આગચ્છેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ એતેન જાતિઆદીનં દુક્ખઅરિયસચ્ચભાવે અવિપરીતતં દસ્સેતિ, અઞ્ઞં દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિ આગચ્છેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ ઇમિના દુક્ખઅરિયસચ્ચભાવસ્સ જાતિઆદીસુ નિયતતં. સચેપિ કથઞ્ચિ કોચિ એવંચિત્તો આગચ્છેય્ય, પઞ્ઞાપને પન સહધમ્મેન પઞ્ઞાપને અત્તનો વાદસ્સ ચ પઞ્ઞાપને સમત્થો નત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘અહમેતં…પે… પઞ્ઞાપેસ્સામીતિ આગચ્છેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ વુત્તં. જાતિઆદીનં અનઞ્ઞથતા અઞ્ઞસ્સ ચ તથાભૂતસ્સ અભાવોયેવેત્થ ઠાનાભાવો. સચેપિ કોચિ આગચ્છેય્ય, આગચ્છતુ, ઠાનં પન નત્થીતિ અયમેત્થ સુત્તત્થો. એસ નયો દુતિયસુત્તેપિ. તત્થ પન સમ્પત્તતા પચ્ચક્ખતા ચ પઠમતા, તંનિમિત્તતા દુતિયતા, તદુપસમતા તતિયતા, તંસમ્પાપકતા ચતુત્થતાતિ દટ્ઠબ્બા.

નિબ્બુતિકામેન પરિજાનનાદીહિ અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કિચ્ચં કાતબ્બં નત્થિ, ધમ્મઞાણકિચ્ચં વા ઇતો અઞ્ઞં નત્થિ, પરિઞ્ઞેય્યાદીનિ ચ એતપ્પરમાનેવાતિ ચત્તારેવ વુત્તાનિ. તણ્હાય આદીનવદસ્સાવીનં વસેન ‘‘તણ્હાવત્થુઆદીનં એતંપરમતાયા’’તિ વુત્તં. તથા આલયે પઞ્ચકામગુણસઙ્ખાતે, સકલવત્થુકામસઙ્ખાતે, ભવત્તયસઙ્ખાતે વા દુક્ખે દોસદસ્સાવીનં વસેન ‘‘આલયાદીનં એતંપરમતાયા’’તિ વુત્તં.

સહેતુકેન દુક્ખેનાતિ એતેન દુક્ખસ્સ અબ્બોચ્છિન્નતાદસ્સનેન અતિસંવેગવત્થુતં દસ્સેતિ.

ન પટિવેધઞાણં વિય સકિદેવ બુજ્ઝતિ, અથ ખો અનુ અનુ બુજ્ઝનતો અનુબોધો, અનુસ્સવાકારપરિવિતક્કદિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિઅનુગતો વા બોધો અનુબોધો. ન હિ સો પચ્ચક્ખતો બુજ્ઝતિ, અનુસ્સવાદિવસેન પન કપ્પેત્વા ગણ્હાતીતિ. કિચ્ચતોતિ પરિજાનનાદિતો. તંકિચ્ચકરણેનેવ હિ તાનિ તસ્સ પાકટાનિ. વિવટ્ટાનુપસ્સનાય હિ સઙ્ખારેહિ પતિલીયમાનમાનસસ્સ ઉપ્પજ્જમાનં મગ્ગઞાણં વિસઙ્ખારં દુક્ખનિસ્સરણં આરમ્મણં કત્વા દુક્ખં પરિચ્છિન્દતિ, દુક્ખગતઞ્ચ તણ્હં પજહતિ, નિરોધઞ્ચ ફુસતિ આદિચ્ચો વિય પભાય, સમ્માસઙ્કપ્પાદીહિ સહ ઉપ્પન્નં તં મગ્ગં ભાવેતિ, ન ચ સઙ્ખારે અમુઞ્ચિત્વા પવત્તમાનેન ઞાણેન એતં સબ્બં સક્કા કાતું નિમિત્તપવત્તેહિ અવુટ્ઠિતત્તા, તસ્મા એતાનિ કિચ્ચાનિ કરોન્તં તં ઞાણં દુક્ખાદીનિ વિભાવેતિ તત્થ સમ્મોહનિવત્તનેનાતિ ‘‘ચત્તારિપિ સચ્ચાનિ પસ્સતી’’તિ વુત્તં.

દુક્ખસમુદયમ્પિ સો પસ્સતીતિ કાલન્તરદસ્સનં સન્ધાય વુત્તન્તિ ચે? ન, ‘‘યો નુ ખો, આવુસો, દુક્ખં પસ્સતિ, દુક્ખસમુદયમ્પિ સો પસ્સતી’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૧૧૦૦) એકદસ્સિનો અઞ્ઞત્તયદસ્સિતાવિચારણાય તસ્સા સાધનત્થં ગવંપતિત્થેરેન ઇમસ્સ સુત્તસ્સ આહરિતત્તા પચ્ચેકઞ્ચ સચ્ચેસુ દિસ્સમાનેસુ અઞ્ઞત્તયદસ્સનસ્સ યોજિતત્તા. અઞ્ઞથા અનુપુબ્બાભિસમયે પુરિમદિટ્ઠસ્સ પચ્છા અદસ્સનતો સમુદયાદિદસ્સિનો દુક્ખાદિદસ્સનતા ન યોજેતબ્બા સિયાતિ. સુદ્ધસઙ્ખારપુઞ્જમત્તદસ્સનતો સક્કાયદિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનં નિવારેતિ. ‘‘લોકસમુદયં ખો, કચ્ચાન, યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો યા લોકે નત્થિતા, સા ન હોતી’’તિ વચનતો સમુદયદસ્સનં હેતુફલપ્પબન્ધાવિચ્છેદદસ્સનવસેન ઉચ્છેદદિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનં નિવત્તેતિ. ‘‘લોકનિરોધં ખો…પે… પસ્સતો યા લોકે અત્થિતા, સા ન હોતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૫) વચનતો નિરોધદસ્સનં હેતુનિરોધા ફલનિરોધદસ્સનવસેન સસ્સતદિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનં નિવારેતિ. અત્તકારસ્સ પચ્ચક્ખદસ્સનતો મગ્ગદસ્સનેન ‘‘નત્થિ અત્તકારે, નત્થિ પરકારે, નત્થિ પુરિસકારે’’તિઆદિકં (દી. નિ. ૧.૧૬૮) અકિરિયદિટ્ઠિપરિયુટ્ઠાનં પજહતિ. ‘‘નત્થિ હેતુ, નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાય, અહેતૂ અપ્પચ્ચયા સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ. નત્થિ હેતુ…પે… વિસુદ્ધિયા, અહેતૂ અપ્પચ્ચયા સત્તા વિસુજ્ઝન્તી’’તિઆદિકા અહેતુકદિટ્ઠિ ચ ઇધ અકિરિયદિટ્ઠિગ્ગહણેન ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. સાપિ હિ વિસુદ્ધિમગ્ગદસ્સનેન પહીયતીતિ.

દુક્ખઞાણં સમુદયફલસ્સ દુક્ખસ્સ અધુવાદિભાવં પસ્સતીતિ ફલે વિપ્પટિપત્તિં નિવત્તેતિ. ‘‘ઇસ્સરો લોકં પવત્તેતિ નિવત્તેતિ ચા’’તિ ઇસ્સરકારણિનો વદન્તિ, પધાનતો આવિ ભવતિ, તત્થેવ ચ પતિલીયતીતિ પધાનકારણિનો. ‘‘કાલવસેનેવ પવત્તતિ નિવત્તતિ ચા’’તિ કાલવાદિનો. ‘‘સભાવેનેવ સમ્ભોતિ વિભોતિ ચા’’તિ સભાવવાદિનો. આદિ-સદ્દેન અણૂહિ લોકો પવત્તતિ, સબ્બં પુબ્બેકતહેતૂતિ એવમાદિ અકારણપરિગ્ગહો દટ્ઠબ્બો. રામુદકાળારાદીનં વિય અરૂપલોકે, નિગણ્ઠાદીનં વિય લોકથુપિકાય અપવગ્ગો મોક્ખોતિ ગહણં. આદિ-સદ્દેન પધાનસ્સ અપ્પવત્તિ, ગુણવિયુત્તસ્સ અત્તનો સકત્તનિ અવટ્ઠાનં, બ્રહ્મુના સલોકતા, દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદાતિ એવમાદિગ્ગહણઞ્ચ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ગુણવિયુત્તસ્સાતિ બુદ્ધિસુખદુક્ખઇચ્છાદોસપયત્તધમ્માધમ્મસઙ્ખારેહિ નવહિ અત્તગુણેહિ વિપ્પયુત્તસ્સાતિ કણાદભક્ખવાદો. ઇન્દ્રિયતપ્પનપુત્તમુખદસ્સનાદીહિ વિના અપવગ્ગો નત્થીતિ ગહેત્વા તથાપવત્તનં કામસુખલ્લિકાનુયોગો.

અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ દ્વાદસસુ આયતનેસુ કામભવવિભવતણ્હાવસેન દ્વાદસ તિકા છત્તિંસ તણ્હાવિચરિતાનિ. ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગે વા આગતનયેન કાલવિભાગં અનામસિત્વા વુત્તાનિ. વીમંસિદ્ધિપાદાદયો બોધિપક્ખિયા કિચ્ચનાનત્તેન વુત્તા, અત્થતો એકત્તા સમ્માદિટ્ઠિમુખેન તત્થ અન્તોગધા. તયો નેક્ખમ્મવિતક્કાદયોતિ લોકિયક્ખણે અલોભમેત્તાકરુણાસમ્પયોગવસેન ભિન્ના મગ્ગક્ખણે લોભબ્યાપાદવિહિંસાસમુચ્છેદવસેન તયોતિ એકોપિ વુત્તો. એસ નયો સમ્માવાચાદીસુ. અપ્પિચ્છતાસન્તુટ્ઠિતાનં પન ભાવે સમ્માઆજીવસમ્ભવતો તેન તેસં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ભવન્તરેપિ જીવિતહેતુપિ અરિયેહિ અવીતિક્કમનીયત્તા અરિયકન્તાનં સમ્માવાચાદિસીલાનં ગહણેન યેન સદ્ધાહત્થેન તાનિ પરિગ્ગહેતબ્બાનિ, સો સદ્ધાહત્થો ગહિતોયેવ હોતીતિ તતો અનઞ્ઞાનિ સદ્ધિન્દ્રિયસદ્ધાબલાનિ તત્થ અન્તોગધાનિ હોન્તિ. તેસં અત્થિતાયાતિ સદ્ધિન્દ્રિયસદ્ધાબલછન્દિદ્ધિપાદાનં અત્થિતાય સીલસ્સ અત્થિભાવતો તિવિધેનપિ સીલેન તે તયોપિ ગહિતાતિ તત્થ અન્તોગધા. ચિત્તસમાધીતિ ચિત્તિદ્ધિપાદં વદતિ. ‘‘ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવય’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨) હિ ચિત્તમુખેન સમાધિ વુત્તોતિ સમાધિમુખેન ચિત્તમ્પિ વત્તબ્બતં અરહતિ. ચિત્તિદ્ધિપાદભાવનાય પન સમાધિપિ અધિમત્તો હોતીતિ વીમંસિદ્ધિપાદાદિવચનં વિય ચિત્તિદ્ધિપાદવચનં અવત્વા ઇધ ‘‘ચિત્તસમાધી’’તિ વુત્તં. ‘‘પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતિ, પસ્સદ્ધકાયો સુખં વેદેતિ, સુખિનો ચિત્તં સમાધિયતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૫૯; સં. નિ. ૫.૩૭૬; અ. નિ. ૩.૯૬; ૧૧.૧૨) વચનતો સમાધિઉપકારા પીતિપસ્સદ્ધિયો, તસ્મા સમાધિગ્ગહણેન ગહિતા, ઉપેક્ખા પન સમાધિઉપકારકતો તંસદિસકિચ્ચતો ચ, તસ્મા સમ્માસમાધિવસેન એતેસં અન્તોગધતા દટ્ઠબ્બા.

ભારો વિય વિઘાતકત્તા. દુબ્ભિક્ખમિવ બાધકત્તા. ‘‘નિબ્બાનપરમં સુખ’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૨૧૫, ૨૧૭; ધ. પ. ૨૦૩, ૨૦૪) સુખભાવતો સુભિક્ખમિવ. અનિટ્ઠભાવતો સાસઙ્કસપ્પટિભયતો ચ દુક્ખં વેરીવિસરુક્ખભયઓરિમતીરૂપમં.

તથત્થેનાતિ તથસભાવેન, પરિઞ્ઞેય્યભાવેનાતિ અત્થો. એતેન અરિયસચ્ચદ્વયં સિયા દુક્ખં, ન અરિયસચ્ચં, સિયા અરિયસચ્ચં, ન દુક્ખન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. અરિયસચ્ચ-સદ્દપરા હિ દુક્ખાદિસદ્દા પરિઞ્ઞેય્યાદિભાવં વદન્તિ. તેનેવ અરિયસચ્ચ-સદ્દાનપેક્ખં દુક્ખ-સદ્દં સન્ધાય મગ્ગસમ્પયુત્તસામઞ્ઞફલધમ્માનં આદિપદસઙ્ગહો વુત્તો, તદપેક્ખં સન્ધાય ચતુત્થપદસઙ્ગહો. સમુદયાદીસુ અવસેસકિલેસાદયો સમુદયો, ન અરિયસચ્ચં, સઙ્ખારનિરોધો નિરોધસમાપત્તિ ચ નિરોધો, ન અરિયસચ્ચં, અરિયમગ્ગતો અઞ્ઞાનિ મગ્ગઙ્ગાનિ મગ્ગો, ન અરિયસચ્ચન્તિ ઇમિના નયેન યોજના કાતબ્બા. દુક્ખં વેદનીયમ્પિ સન્તં વેદકરહિતં, કેવલં પન તસ્મિં અત્તનો પચ્ચયેહિ પવત્તમાને દુક્ખં વેદેતીતિ વોહારમત્તં હોતિ. એવં ઇતરેસુપિ.

કિરિયાવ વિજ્જતીતિ સમુદયમેવ વદતિ, તસ્સ વા દુક્ખપચ્ચયભાવં. મગ્ગો અત્થીતિ વત્તબ્બે ‘‘મગ્ગમત્થી’’તિ ઓકારસ્સ અભાવો કતોતિ દટ્ઠબ્બો. ગમકોતિ ગન્તા. સાસવતા અસુભતાતિ કત્વા નિરોધમગ્ગા સુભા એવ. દુક્ખાદીનં પરિયાયેન સમુદયાદિભાવો ચ અત્થિ, ન પન નિરોધભાવો, નિરોધસ્સ વા દુક્ખાદિભાવોતિ ન અઞ્ઞમઞ્ઞસમઙ્ગિતાતિ આહ ‘‘નિરોધસુઞ્ઞાનિ વા’’તિઆદિ. સમુદયે દુક્ખસ્સાભાવતોતિ પોનોબ્ભવિકાય તણ્હાય પુનબ્ભવસ્સ અભાવતો. યથા વા પકતિવાદીનં વિકારાવિભાવતો પુબ્બે પટિપ્પલીના ચ પકતિભાવેનેવ તિટ્ઠન્તિ, ન એવં સમુદયસમ્પયુત્તમ્પિ દુક્ખં સમુદયભાવેન તિટ્ઠતીતિ આહ ‘‘સમુદયે દુક્ખસ્સાભાવતો’’તિ. યથા અવિભત્તેહિ વિકારેહિ મહન્તા વિસેસિન્દ્રિયભૂતવિસેસેહિ પકતિભાવેનેવ ઠિતેહિ પકતિ સગબ્ભા પકતિવાદીનં, એવં ન ફલેન સગબ્ભો હેતૂતિ અત્થો. દુક્ખસમુદયાનં નિરોધમગ્ગાનઞ્ચ અસમવાયાતિ એતં વિવરન્તો આહ ‘‘ન હેતુસમવેતં હેતુફલ’’ન્તિઆદિ. તત્થ ઇધ તન્તૂસુ પટો, કપાલેસુ ઘટો, બિરણેસુ કટો, દ્વીસુ અણૂસુ દ્વિઅણુકન્તિઆદિના ઇધ બુદ્ધિવોહારજનકો અવિસું સિદ્ધાનં સમ્બન્ધો સમવાયો, તેન સમવાયેન કારણેસુ દ્વીસુ અણૂસુ દ્વિઅણુકં ફલં સમવેતં એકીભૂતમિવ સમ્બન્ધં, તીસુ અણૂસુ તિઅણુકન્તિ એવં મહાપથવિમહાઉદકમહાઅગ્ગિમહાવાતક્ખન્ધપરિયન્તં ફલં અત્તનો કારણેસુ સમવેતન્તિ સમવાયવાદિનો વદન્તિ. એવં પન વદન્તેહિ અપરિમાણેસુ કારણેસુ મહાપરિમાણં એકં ફલં સમવેતં અત્તનો અન્તોગધેહિ કારણેહિ સગબ્ભં અસુઞ્ઞન્તિ વુત્તં હોતિ, એવમિધ સમવાયાભાવા ફલે હેતુ નત્થીતિ હેતુસુઞ્ઞં ફલન્તિ અત્થો.

પવત્તિભાવતોતિ સંસારસ્સ પવત્તિભાવતો. ચતુઆહારભેદતોતિ ઇમિના ચત્તારો આહારભેદે તેહિ ભિન્ને તપ્પચ્ચયધમ્મભેદે ચ સઙ્ગણ્હાતિ. રૂપાભિનન્દનાદિભેદો રૂપાદિખન્ધવસેન, આરમ્મણવસેન વા. ઉપાદાનેહિ ઉપાદીયતીતિ ઉપાદિ, ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકં. નિબ્બાનઞ્ચ તંનિસ્સરણભૂતં તસ્સ વૂપસમો તંસન્તીતિ કત્વા તસ્સ યાવ પચ્છિમં ચિત્તં, તાવ સેસતં, તતો પરઞ્ચ અનવસેસતં ઉપાદાય ‘‘સઉપાદિસેસનિબ્બાનધાતુ અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતૂ’’તિ દ્વિધા વોહરીયતીતિ. ‘‘સમ્માદિટ્ઠિ સમ્માસઙ્કપ્પો વિપસ્સના, ઇતરે સમથો’’તિ વદન્તિ. સીલમ્પિ હિ સમથસ્સ ઉપકારકત્તા સમથગ્ગહણેન ગય્હતીતિ તેસં અધિપ્પાયો. અથ વા યાનદ્વયવસેન લદ્ધો મગ્ગો સમથો વિપસ્સનાતિ આગમનવસેન વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. સપ્પદેસત્તાતિ સીલક્ખન્ધાદીનં એકદેસત્તાતિ અત્થો. સીલક્ખન્ધાદયો હિ સબ્બલોકિયલોકુત્તરસીલાદિસઙ્ગાહકા, અરિયમગ્ગો લોકુત્તરોયેવાતિ તદેકદેસો હોતિ.

ઓનતસહાયો વિય વાયામો પગ્ગહકિચ્ચસામઞ્ઞતો. અંસકૂટં દત્વા ઠિતસહાયો વિય સતિ અપિલાપનવસેન નિચ્ચલભાવકરણસામઞ્ઞતો. સજાતિતોતિ સવિતક્કસવિચારાદિભેદેસુ સમાનાય સમાધિજાતિયાતિ અત્થો. કિરિયતોતિ સમાધિઅનુરૂપકિરિયતો. તતો એવ હિ ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના સમાધિનિમિત્તા, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના સમાધિપરિક્ખારા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૨) સતિવાયામાનં સમાધિસ્સ નિમિત્તપરિક્ખારભાવો વુત્તોતિ.

આકોટેન્તેન વિયાતિ ‘‘અનિચ્ચં અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના પઞ્ઞાસદિસેન કિચ્ચેન સમન્તતો આકોટેન્તેન વિય ‘‘અનિચ્ચં ખયટ્ઠેન, દુક્ખં ભયટ્ઠેના’’તિઆદિના પરિવત્તન્તેન વિય ચ આદાય ઊહિત્વા દિન્નમેવ પઞ્ઞા પટિવિજ્ઝતિ. દ્વિન્નં સમાનકાલત્તેપિ પચ્ચયભાવેન સઙ્કપ્પસ્સ પુરિમકાલસ્સ વિય નિદ્દેસો કતો. સજાતિતોતિ ‘‘દુક્ખે ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ સમાનાય પઞ્ઞાજાતિયા. કિરિયતોતિ એત્થ પઞ્ઞાસદિસકિચ્ચં કિરિયાતિ વુત્તં, પુબ્બે પન સમાધિઉપકારકં તદનુરૂપં કિચ્ચન્તિ અયમેત્થ વિસેસો. ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૪૬) વચનતો ચત્તારિપિ અભિમુખં પચ્ચક્ખતો ઞાતબ્બાનિ, અભિવિસિટ્ઠેન વા ઞાણેન ઞાતબ્બાનીતિ અભિઞ્ઞેય્યાનિ.

દુરભિસમ્ભવતરન્તિ અભિસમ્ભવિતું સાધેતું અસક્કુણેય્યતરં, સત્તિવિઘાતેન દુરધિગમન્તિ અત્થો. બાધકપભવસન્તિનિય્યાનલક્ખણેહિ વવત્થાનં સલક્ખણવવત્થાનં. દુરવગાહત્થેન ગમ્ભીરત્તાતિ ઓળારિકા દુક્ખસમુદયા. તિરચ્છાનગતાનમ્પિ હિ દુક્ખં આહારાદીસુ ચ અભિલાસો પાકટો, પીળનાદિઆયૂહનાદિવસેન પન ‘‘ઇદં દુક્ખં, ઇદમસ્સ કારણ’’ન્તિ યાથાવતો ઓગાહિતું અસક્કુણેય્યત્તા ગમ્ભીરા, સણ્હસુખુમધમ્મત્તા નિરોધમગ્ગા સભાવતો એવ ગમ્ભીરત્તા દુરવગાહા, તેનેવ ઉપ્પન્ને મગ્ગે નત્થિ નિરોધમગ્ગાનં યાથાવતો અનવગાહોતિ. નિબ્બાનમ્પિ મગ્ગેન અધિગન્તબ્બત્તા તસ્સ ફલન્તિ અપદિસ્સતીતિ આહ ‘‘ફલાપદેસતો’’તિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘દુક્ખનિરોધે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૧૯). મગ્ગોપિ નિરોધસ્સ સમ્પાપકભાવતો હેતૂતિ અપદિસ્સતીતિ આહ ‘‘હેતુઅપદેસતો’’તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાય ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૧૯). ઇતિ વિજઞ્ઞાતિ ઇતિ-સદ્દેન વિજાનનક્કમં દસ્સેતિ. એવં પકારેહીતિ એવં-સદ્દેન વિજાનનકારણભૂતે નયે.

ઉદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧. દુક્ખસચ્ચનિદ્દેસો

જાતિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૦. તત્થ …પે… અયં માતિકાતિ નિદ્દેસવારઆદિમ્હિ વુત્તે જાતિઆદિનિદ્દેસે તેસં જાતિઆદીનં નિદ્દેસવસેન દુક્ખસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ કથનત્થાય, તેસુ વા જાતિઆદીસુ તેસઞ્ચ દુક્ખટ્ઠે વેદિતબ્બે જાતિઆદીનં નિદ્દેસવસેન દુક્ખસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ કથનત્થાય દુક્ખદુક્ખન્તિઆદિકા દુક્ખમાતિકા વેદિતબ્બાતિ અત્થો. અથ વા તત્થાતિ તસ્મિં નિદ્દેસવારે. ‘‘જાતિપિ દુક્ખા…પે… સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખા’’તિ અયં દુક્ખસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ કથનત્થાય માતિકાતિ યથાદસ્સિતસ્સ જાતિઆદિનિદ્દેસસ્સ માતિકાભાવં દીપેતિ. તં દીપેત્વા પુન યસ્મિં પદદ્વયે ઠત્વા દુક્ખં અરિયસચ્ચં કથેતબ્બં, તસ્સ નિદ્ધારણત્થં સબ્બં દુક્ખં સઙ્કડ્ઢેન્તો આહ ‘‘ઇદઞ્હિ દુક્ખં નામા’’તિઆદિ.

સભાવતોતિ દુક્ખવેદયિતસભાવતો. નામતોતિ તેનેવ સભાવેન લદ્ધનામતો. તેન ન અઞ્ઞેન પરિયાયેન ઇદં દુક્ખં નામ, અથ ખો દુક્ખત્તાયેવાતિ સભાવેન નામં વિસેસેતિ. અથ વા નામતોતિ ઉદયબ્બયવન્તતાય લદ્ધનામતો. યથા અઞ્ઞે ઉદયબ્બયવન્તો ધમ્મા ન સભાવતો દુક્ખા, ન એવં ઇદં, અથ ખો સભાવતો દુક્ખા, ભૂતમેવેદં દુક્ખન્તિ પુરિમેન દુક્ખ-સદ્દેન પચ્છિમં વિસેસેતિ. વિપરિણામવન્તતાય સુખં અનિટ્ઠમેવ હોતીતિ દુક્ખં નામ જાતં. તેનેવાહ ‘‘દુક્ખુપ્પત્તિહેતુતો’’તિ. કણ્ણસૂલાદીહિ અભિભૂતસ્સ નિત્થુનનાદીહિ દુક્ખાભિભૂતતાય વિઞ્ઞાયમાનાયપિ કિં તવ રુજ્જતીતિ પુચ્છિત્વાવ કણ્ણસૂલાદિદુક્ખં જાનિતબ્બં હોતીતિ પટિચ્છન્નદુક્ખતા તસ્સ વુત્તા. ઉપક્કમસ્સ ચ પાકટભાવતોતિ કારણાવસેન દુક્ખવિસેસસ્સ પાકટભાવં દસ્સેતિ.

સભાવં મુઞ્ચિત્વા પકારન્તરેન દુક્ખન્તિ વુચ્ચમાનં પરિયાયદુક્ખં. કથેતબ્બત્તા પટિઞ્ઞાતં યથા કથેતબ્બં, તંપકારદસ્સનત્થં ‘‘અરિયસચ્ચઞ્ચ નામેત’’ન્તિઆદિમાહ. સઙ્ખેપો સામઞ્ઞં, સામઞ્ઞઞ્ચ વિસેસે અન્તોકરિત્વા પવત્તતીતિ તત્થ ઉભયથાપિ કથેતું વટ્ટતિ. વિત્થારો પન વિસેસો જાતિઆદિકો, વિસેસો ચ વિસેસન્તરનિવત્તકોતિ જાતિઆદીસુ જરાદીનં સઙ્ખિપનં ન સક્કા કાતુન્તિ તત્થ વિત્થારેનેવ કથેતબ્બં.

૧૯૧. ‘‘અપરસ્સ અપરસ્સા’’તિ દીપનં અપરત્થદીપનં. સામિઅત્થેપિ હિ અપરત્થ-સદ્દો સિજ્ઝતીતિ. તેસં તેસન્તિ વા સામિવસેન વુત્તં અત્થં ભુમ્મવસેન વત્તુકામતાય આહ ‘‘અપરત્થદીપન’’ન્તિ, અપરસ્મિં અપરસ્મિં દીપનન્તિ અત્થો. અપરસ્સ અપરસ્સ વા જાતિસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ દીપનં અપરત્થદીપનં. પઞ્ચગતિવસેન એકેકાયપિ ગતિયા ખત્તિયાદિભુમ્મદેવાદિહત્થિઆદિજાતિવસેન ચાતિ ગતિજાતિવસેન.

તિણાકારો તિણજાતિ, સો ચ ઉપાદાપઞ્ઞત્તીતિ ‘‘પઞ્ઞત્તિય’’ન્તિ આહ. તદુપાદાયાતિ તં પઠમં વિઞ્ઞાણં ઉપાદાય અયં જાતિ, નાસ્સ કુતોચિ નિગ્ગમનં ઉપાદાય. યસ્મા ચ એવં, તસ્મા સાવસ્સ જાતિ પઠમવિઞ્ઞાણસઙ્ખાતાતિ અત્થો. અથ વા તદુપાદાય સજાતોતિ વુચ્ચતીતિ સાવસ્સ જાતિ પઠમવિઞ્ઞાણસઙ્ખાતાતિ અત્થો. વિઞ્ઞાણમુખેન ચ પઞ્ચપિ ખન્ધા વુત્તા હોન્તીતિ ‘‘પટિસન્ધિય’’ન્તિ આહ. અરિયભાવકરણત્તા અરિયસીલન્તિ પાતિમોક્ખસંવરો વુચ્ચતિ. જાતિઆદીનિપિ લક્ખણાનિ ધમ્માનં આકારવિકારાતિ કત્વા સહુપ્પાદકા સહવિકારકાતિ વુત્તા. જાયનટ્ઠેનાતિઆદિ આયતનવસેન યોનિવસેન ચ દ્વીહિ દ્વીહિ પદેહિ સબ્બસત્તે પરિયાદિયિત્વા જાતિં દસ્સેતું વુત્તં. પુરિમનયે પન એકેકેનેવ પદેન સબ્બસત્તે પરિયાદિયિત્વા જાતિ દસ્સિતાતિ અયં વિસેસો. કેચિ પન ‘‘પુરિમનયે કત્તુનિદ્દેસો, પચ્છિમનયે ભાવનિદ્દેસો કતો’’તિ વદન્તિ, ‘‘તેસં તેસં સત્તાનં જાતી’’તિ પન કત્તરિ સામિનિદ્દેસસ્સ કતત્તા ઉભયત્થાપિ ભાવનિદ્દેસોવ યુત્તો. સમ્પુણ્ણા જાતિ સઞ્જાતિ. પાકટા નિબ્બત્તિ અભિનિબ્બત્તિ. ‘‘તેસં તેસં સત્તાનં…પે… અભિનિબ્બત્તી’’તિ સત્તવસેન પવત્તત્તા સમ્મુતિકથા.

તત્ર તત્રાતિ એકચતુવોકારભવેસુ દ્વિન્નં દ્વિન્નં, સેસે રૂપધાતુયં પટિસન્ધિક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાનં પઞ્ચન્નં, કામધાતુયં વિકલાવિકલિન્દ્રિયાનં વસેન સત્તન્નં નવન્નં દસન્નં પુન દસન્નં એકાદસન્નઞ્ચ આયતનાનં વસેન સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. એકભવપરિયાપન્નસ્સ ખન્ધસન્તાનસ્સ પઠમાભિનિબ્બત્તિભૂતા પટિસન્ધિક્ખન્ધાતિ આહ ‘‘પઠમાભિનિબ્બત્તિલક્ખણા’’તિ. તમેવ સન્તાનં નિય્યાતેન્તં વિય ‘‘હન્દ ગણ્હથા’’તિ પટિચ્છાપેન્તં વિય પવત્તતીતિ નિય્યાતનરસા. સન્તતિયા એવ ઉમ્મુજ્જનં હુત્વા ગય્હતીતિ ઉમ્મુજ્જનપચ્ચુપટ્ઠાના. દુક્ખરાસિસ્સ વિચિત્તતા દુક્ખવિચિત્તતા, દુક્ખવિસેસા વા તદવયવા, તં પચ્ચુપટ્ઠાપેતિ ફલતીતિ દુક્ખવિચિત્તતાપચ્ચુપટ્ઠાના.

પરિયાયનિપ્પરિયાયદુક્ખેસુ યં દુક્ખં જાતિ હોતિ, તં દુક્ખભાવોયેવ તસ્સા દુક્ખટ્ઠો. યદિ અક્ખાનેન પાપુણિતબ્બં સિયા, ભગવા આચિક્ખેય્ય. ભગવતાપિ –

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમો નુ ખો મહન્તતરો? યો ચાયં મયા પરિત્તો પાણિમત્તો પાસાણો ગહિતો, યો ચ હિમવા પબ્બતરાજાતિ. અપ્પમ…પે… ગહિતો, હિમવન્તં પબ્બતરાજાનં ઉપનિધાય સઙ્ખમ્પિ ન ઉપેતિ, કલભાગમ્પિ ન ઉપેતિ, ઉપનિધમ્પિ ન ઉપેતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યં સો પુરિસો તીહિ સત્તિસતેહિ હઞ્ઞમાનો તતોનિદાનં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ, તં નેરયિકસ્સ દુક્ખસ્સ ઉપનિધાય સઙ્ખમ્પિ…પે… ઉપનિધમ્પિ ન ઉપેતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૫૦) –

ઉપમાવસેન પકાસિતં આપાયિકદુક્ખં. સુખુપ્પત્તિકારણાનિ સુચીનિ ઉપ્પલાદીનીતિ કત્વા તત્થ નિબ્બત્તિનિવારણેન જાતિયા દુક્ખવત્થુભાવં દસ્સેતિ ‘‘અથ ખો’’તિઆદિના. દુક્ખુપ્પત્તિકારણે નિબ્બત્તનેન ગબ્ભપરિહરણૂપક્કમેન વિના માતુકુચ્છિસમ્ભવમેવ દુક્ખં ગબ્ભોક્કન્તિમૂલકં અઞ્ઞાનપેક્ખત્તા, ઉપક્કમનિબ્બત્તં પન પરિહરણમૂલકં ઓક્કન્તિમત્તાનપેક્ખત્તા. અયમેતેસં વિસેસો.

અત્તનો અભિમુખં કડ્ઢનં આકડ્ઢનં, પરિતો સબ્બતોભાગેન કડ્ઢનં પરિકડ્ઢનં. અધો ધુનનં ઓધુનનં, તિરિયં, સબ્બતો વા ધુનનં નિધુનનં. તચ્છેત્વા ખારપક્ખિપનં ખારાપટિચ્છકં.

સકલસરીરન્હાપનં ન્હાપનં, એકદેસધોવનં ધોવનં, સૂરિયાભિમુખપવત્તનેન આતાપનં, પઞ્ચગ્ગિતાપેન પરિતાપનં દટ્ઠબ્બં. સબ્બોયેવ વા તાપો દ્વિધાપિ વુત્તો.

કુહિં નુ પતિટ્ઠં લભેથ, જાતિયા વિના ન તસ્સ દુક્ખસ્સ પતિટ્ઠાનં અત્થીતિ અત્થો, જાતિયા વા વિના સો સત્તો કુહિં નુ પતિટ્ઠં, કત્થ નુ પતિટ્ઠન્તો તં દુક્ખં લભેથાતિ અત્થો. તત્થ તિરચ્છાનેસુ કથં દુક્ખં ભવેય્ય તહિં તિરચ્છાનેસુ જાતિં વિના. ન ચસ્સાતિ ન ચે અસ્સ. નનુ નેવત્થીતિ સમ્બન્ધો કાતબ્બો, નનુ આહાતિ વા. યદતોતિ યસ્મા નેવત્થિ, તસ્મા આહાતિ અત્થો.

જરાનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૨. જીરણમેવ જીરણતા, જીરણસ્સ વા આકારો તા-સદ્દેન વુત્તો.

યથાપુરે અસલ્લક્ખેન્તેતિ ગારવકરણઉપટ્ઠાનાદીનિ અસલ્લક્ખેન્તે તંનિમિત્તં દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો.

સતાદીનન્તિ સતિસુતવીરિયપઞ્ઞાદીનં વિપ્પવાસનિમિત્તં અત્તના અપસાદેતબ્બેહિપિ અત્તનો પુત્તદારેહિ અપસાદનીયતો. અવસવત્તઙ્ગપચ્ચઙ્ગતાય સુચિઅસુચિઆદિવિચારણવિરહેન ચ બાલકુમારકકાલો વિય જિણ્ણકાલો હોતીતિ આહ ‘‘ભિય્યો બાલત્તપ્પત્તિયા’’તિ.

મરણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૩. ‘‘કાલસ્સ અન્તકસ્સ કિરિયા’’તિ યા લોકે વુચ્ચતિ, સા ચુતિ, મરણન્તિ અત્થો. ચવનકાલોયેવ વા અનતિક્કમનીયત્તા વિસેસેન કાલોતિ વુત્તો, તસ્સ કિરિયા ચુતિક્ખન્ધાનં ભેદપ્પત્તિયેવ. મચ્ચુ મરણન્તિ એત્થાપિ સમાસં અકત્વા યો મચ્ચુ વુચ્ચતિ ભેદો, યઞ્ચ મરણં પાણચાગો, ઇદં વુચ્ચતિ મરણન્તિ વિસું સમ્બન્ધો ન ન યુજ્જતિ.

યસ્સ ખન્ધભેદસ્સ પવત્તત્તા ‘‘તિસ્સો મતો, ફુસ્સો મતો’’તિ વોહારો હોતિ, સો ખન્ધપ્પબન્ધસ્સ અનુપચ્છિન્નતાય ‘‘સમ્મુતિમરણ’’ન્તિ વુત્તો, પબન્ધસમુચ્છેદો ચ ‘‘સમુચ્છેદમરણ’’ન્તિ. મરણમ્પિ દુક્ખન્તિ ઇમસ્મિં પનત્થે દુક્ખસચ્ચકથા વટ્ટકથાતિ કત્વા ‘‘સમ્મુતિમરણં અધિપ્પેત’’ન્તિ આહ. તસ્સેવ નામન્તિ તબ્ભાવતો તદેકદેસભાવતો ચ મરણ-સદ્દબહુત્તે અસમ્મોહત્થં વુત્તં. ચુતિલક્ખણન્તિ ‘‘ચવનતા’’તિ નિદસ્સિતચવનલક્ખણમેવ વદતિ. સમ્પત્તિભવખન્ધેહિ વિયોજેતીતિ વિયોગરસં, વિયોગકિરિયાભૂતતાય વા ‘‘વિયોગરસ’’ન્તિ વુત્તં. સત્તસ્સ પુરિમભવતો વિપ્પવાસો હુત્વા ઉપટ્ઠાતીતિ વિપ્પવાસપચ્ચુપટ્ઠાનં.

મરણન્તિકાતિ મરણસ્સ આસન્ના. યદિ મરણં ન ભવિસ્સતિ, યથાવુત્તં કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ દુક્ખં ન ભવિસ્સતીતિ આહ ‘‘દ્વિન્નમ્પિ દુક્ખાનં વત્થુભાવેના’’તિ.

પાપકમ્માદિનિમિત્તન્તિ પાપકમ્મનિમિત્તં પાપગતિનિમિત્તઞ્ચાતિ અત્થો, કમ્મમ્પિ વા એત્થ ‘‘નિમિત્ત’’ન્તિ વુત્તં ઉપપત્તિનિમિત્તભાવેન ઉપટ્ઠાનતો. તદુપટ્ઠાનેપિ હિ ‘‘અકતં વત મે કલ્યાણ’’ન્તિઆદિના અનપ્પકં દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતીતિ. ભદ્દસ્સાતિ કલ્યાણકમ્મસ્સાતિ અત્થો. અવિસેસતોતિ ‘‘સબ્બેસ’’ન્તિ એતેન યોજેતબ્બં. સબ્બેસન્તિ ચ યેસં કાયિકં દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, તેયેવ સબ્બે ગહિતા ‘‘વિતુજ્જમાનમમ્માન’’ન્તિ વિસેસિતત્તા. સન્ધીનં બન્ધનાનિ સન્ધિબન્ધનાનિ, તેસં છેદનેન નિબ્બત્તં દુક્ખં ‘‘સન્ધિબન્ધનચ્છેદન’’ન્તિ વુત્તં. આદિ-સદ્દો વા કારણત્થો, સન્ધિબન્ધનચ્છેદનમૂલકન્તિ અત્થો.

અનયબ્યસનાપાદનં વિયાતિ અનયબ્યસનાપત્તિ વિયાતિ અત્થો. વાળાદીહિ કતે હિ અનયબ્યસનાપાદને અન્તોગધા અનયબ્યસનાપત્તિ એત્થ નિદસ્સનન્તિ.

સોકનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૪. સુખકારણં હિતં, તસ્સ ફલં સુખં. ઞાતિક્ખયોતિ ભોગાદીહિ ઞાતીનં પરિહાનિ મરણઞ્ચ. અયં પન વિસેસોતિ ભોગબ્યસનાદિપદત્થવિસેસં રોગબ્યસનાદીસુ સમાસવિસેસઞ્ચ સન્ધાયાહ. ઞાતિભોગા પઞ્ઞત્તિમત્તા તબ્બિનાસાવાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન અપરિનિપ્ફન્નતં સન્ધાય ‘‘અનિપ્ફન્નાની’’તિ આહ. અપરિનિપ્ફન્નતંયેવ હિ સન્ધાય વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૪૭ આદયો) ચ ‘‘દસ રૂપાનિ અનિપ્ફન્નાની’’તિ વુત્તં. રૂપકણ્ડવણ્ણનાયઞ્હિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૯૭૫ પકિણ્ણકકથા) નિ ‘‘અપરિનિપ્ફન્નાની’’તિ વુત્તાનિ. ખન્ધવિભઙ્ગે ચ નિપ્ફાદેતબ્બસ્સ નિરોધસમાપત્તિઆદિકસ્સ નિપ્ફન્નતા વુત્તાતિ અસભાવધમ્મસ્સ ચ નિપ્ફન્નતા, નિબ્બાનસ્સેવ અનિપ્ફન્નતાતિ.

ધમ્મ-સદ્દો હેતુઅત્થોતિ આહ ‘‘દુક્ખસ્સ ઉપ્પત્તિહેતુના’’તિ. ઝામન્તિ દડ્ઢં. પુબ્બે વુત્તલક્ખણાદિકા દોમનસ્સવેદના સોકોતિ તસ્સ પુન લક્ખણાદયો ન વત્તબ્બા સિયું, તથાપિ દોમનસ્સવિસેસત્તા સોકસ્સ ચ વિસિટ્ઠા લક્ખણાદયો વત્તબ્બાતિ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિમાહ. વિસારરહિતં અન્તો એવ સઙ્કુચિતં ચિન્તનં, સુક્ખનં વા અન્તોનિજ્ઝાનં. પરિનિજ્ઝાયનં દહનં. ઞાતિબ્યસનાદિઅનુરૂપં સોચનં અનુસોચનં, તં તં વા ગુણં દોસઞ્ચ અનુગન્ત્વા સોચનં તપ્પનં અનુસોચનં.

જવનક્ખણેતિ મનોદ્વારજવનક્ખણે. તથા હિ તં દસ્સેન્તો ‘‘એત્તકા મે’’તિઆદિમાહ. કાયવિઞ્ઞાણાદિવીથિયમ્પિ પન જવનક્ખણે દોમનસ્સસ્સ પચ્ચયો હોતિ એવ. તેનેવ ‘‘જવનક્ખણે ચા’’તિ આહ. અઞ્ઞથા કાયિકચેતસિકદુક્ખાનં કાયવત્થુકમનોદ્વારપ્પવત્તાનમેવ પચ્ચયોતિ ગણ્હેય્ય તત્થ વિસેસેન કાયિકચેતસિકસદ્દપ્પવત્તિતો.

તુજ્જતીતિ ‘‘તુદતી’’તિ વત્તબ્બે બ્યત્તયવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

પરિદેવનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૫. આદેવન્તિ એતેનાતિ આદેવોતિ આદેવન-સદ્દં કત્વા અસ્સુવિમોચનાદિવિકારં આપજ્જન્તાનં તબ્બિકારાપત્તિયા સો સદ્દો કરણભાવેન વુત્તોતિ. વીહિપલાપાદયો વિય તુચ્છં વચનં પલાપો. ગુણદોસે કિત્તેતિ બોધેતીતિ ગુણદોસકિત્તનરસો લાલપ્પ-સદ્દો. અત્થાનત્થે હિરિયિતબ્બજને ચ અવિચારેત્વા પુગ્ગલસ્સ સમ્ભમભાવો હુત્વા પરિદેવન-સદ્દો ઉપટ્ઠાતીતિ ‘‘સમ્ભમપચ્ચુપટ્ઠાનો’’તિ વુત્તો, સોકવત્થુઅવિઘાતેન વા સમ્ભમો, ન ઉત્તાસસમ્ભમો, સો ચ પરિદેવન-સદ્દેન પાકટો હોતીતિ પરિદેવો ‘‘સમ્ભમપચ્ચુપટ્ઠાનો’’તિ વુત્તો.

સોકાભિભૂતો પરિદેવનનિમિત્તં મુટ્ઠિપોથનાદીનિ કરોતિ, પરિદેવનનિમિત્તમેવ ચ ઞાતિઅબ્ભત્થઙ્ગમનાદીનિ ચિન્તેતીતિ પરિદેવસ્સ દુક્ખદોમનસ્સાનં વત્થુભાવો વુત્તો.

ભિય્યોતિ યેન વિના ન હોતિ, તતો પરિદેવસમુટ્ઠાપકદોમનસ્સતો, પુબ્બે વુત્તદુક્ખતો વા ભિય્યો, કણ્ઠોટ્ઠતાલુઆદિસોસજતોપિ વા ભિય્યોતિ અઞ્ઞઞ્ચ કાયિકં ચેતસિકં તંનિદાનદુક્ખં સઙ્ગણ્હાતિ.

દુક્ખદોમનસ્સનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૬-૭. કાયિકં દુક્ખં કાયિકસ્સ દુક્ખસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ ‘‘દુક્ખિતસ્સ દુક્ખં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. એતેન દુક્ખેન અભિભૂતત્તા નક્ખત્તં કીળિતું ન લભામીતિ બલવદોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતીતિ દુક્ખસ્સ દોમનસ્સવત્થુતા હોતિ.

અત્તનો પવત્તિક્ખણં સન્ધાય ‘‘પીળેતી’’તિ વુત્તં કાયિકદુક્ખં, તદુપનિસ્સયતો વા.

આવટ્ટન્તીતિ પરિવટ્ટન્તિ. વિવટ્ટન્તીતિ પબ્ભારે ખિત્તત્થમ્ભો વિય લુધન્તિ. મૂલચ્છિન્નરુક્ખો વિય છિન્નપપાતં પપતન્તિ, પરિદય્હમાનચિત્તા પુરિમદોમનસ્સુપનિસ્સયવસેન ચિન્તેન્તિ, વિગતે દોમનસ્સે તથાચિન્તનં નત્થીતિ.

ઉપાયાસનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૮. સબ્બવિસયપ્પટિપત્તિનિવારણવસેન સમન્તતો સીદનં સંસીદનં, ઉટ્ઠેતુમ્પિ અસક્કુણેય્યતાકરણવસેન અતિબલવં, વિરૂપં વા સીદનં વિસીદનં. અઞ્ઞં વિસયં અગન્ત્વા ઞાતિબ્યસનાદીસુ વિરૂપો આસઙ્ગો તત્થેવ અવબન્ધતા બ્યાસત્તિ. નિત્થુનનકરણતો નિત્થુનનરસો. વિસીદનં વિસાદો.

સયં ન દુક્ખો દોસત્તા સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નધમ્મન્તરત્તા વા. યે પન દોમનસ્સમેવ ઉપાયાસોતિ વદેય્યું, તે ‘‘ઉપાયાસો તીહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા સમ્પયુત્તો, એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ સમ્પયુત્તો’’તિ (ધાતુ. ૨૪૯) ઇમાય પાળિયા પટિક્ખિપિતબ્બા. વિસાદપ્પત્તિયા સુખદુક્ખકારણં અગણયિત્વા દુક્ખટ્ઠાનાદીનિ કરોન્તાનં ઉપાયાસો કાયિકદુક્ખસ્સ વત્થુ હોતિ, વિસાદનવસેનેવ ઞાતિવિનાસાદીનિ ચિન્તેન્તાનં દોમનસ્સસ્સ. અત્તનો પવત્તિક્ખણેયેવ ઉપાયાસો દોમનસ્સસમ્પયોગતો ચિત્તં પરિદહતિ, અવિપ્ફારિકતાકરણવસેન કાયં વિસાદેતિ, તદુભયકરણેનેવ તતો પરં તંનિમિત્તં કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ અધિમત્તં દુક્ખં જનયતીતિ દુક્ખો વુત્તો.

અપ્પિયસમ્પયોગનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૯. ન અપ્પિયન્તીતિ ન ગમિયન્તિ, ન પવેસીયન્તીતિ અત્થો. અનત્થન્તિ બ્યસનં, દુક્ખં વા. અહિતન્તિ તસ્સ હેતું. દુતિયે અત્થવિકપ્પે અત્થં ન કામેન્તીતિ અનત્થકામાતિઆદિ અસમત્થસમાસોપિ યોજિતો. ‘‘અસૂરિયપસ્સાનિ મુખાની’’તિઆદીસુ વિય હિ યેન સમાસો, ન તસ્સાયં પટિસેધકો અ-કારોતિ. યસ્મિં કિસ્મિઞ્ચિ નિબ્ભયે યોગક્ખેમ-સદ્દો નિરુળ્હો દુક્ખયોગતો ખેમત્તા.

સઙ્ગતિઆદીસુ સઙ્ખારવસેન યં લબ્ભતિ, તં ગહેતબ્બં. ન હિ સઙ્ખારાનં ઠાનનિસજ્જાદયો ભોજનાદિકિચ્ચેસુ વા સહકરણં વિજ્જતીતિ પચ્છિમદ્વયં તદત્થવસેન લબ્ભતીતિ ન સક્કા વત્તુન્તિ. યં લબ્ભતીતિ વા યં અત્થજાતં લબ્ભતીતિ અત્થો. તેન યથા લબ્ભતિ સઙ્ગતિઆદીસુ અત્થો, તથા યોજેતબ્બો. પુગ્ગલસ્સ હિ સઙ્ગતિ ગન્ત્વા સઙ્ખારેહિ સંયોગો હોતિ, આગતેહિ ચ તેહિ, પુગ્ગલસ્સ ચ અત્તનો ઠાનાદીસુ સઙ્ખારેહિ સહભાવો હોતિ, સબ્બકિરિયાસુ ચ મિસ્સીભાવોતિ. અનત્થભાવો ઉપદ્દવભાવો.

અનિટ્ઠાનં આપાથગમનમત્તં તંગહણમત્તઞ્ચ અપ્પિયસમ્પયોગો, ન પન પથવિફસ્સાદયો વિય અપ્પિયસમ્પયોગો નામ એકો ધમ્મો અત્થીતિ આહ ‘‘સો અત્થતો એકો ધમ્મો નામ નત્થી’’તિ. અનિટ્ઠાનિ કણ્ટકાદીનિ અમિત્તા ચ ઉસુઆદીહિ વિજ્ઝનાદિદુક્ખં ઉપ્પાદેન્તિ.

ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે દુક્ખં હોતીતિ વા ઇધ ઇમસ્મિં દુક્ખસચ્ચનિદ્દેસે દુક્ખો વુત્તોતિ વા યોજેતબ્બં.

પિયવિપ્પયોગનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૦. મિનન્તીતિ નાળિયાદીસુ ધઞ્ઞં વિય અન્તો પક્ખિપન્તિ, ન બહિ કરોન્તીતિ અત્થો. અમા-સદ્દો સહભાવદીપકો. ઞાયન્તિ વા અજ્ઝત્તિકાઇચ્ચેવ. ઞાતિબ્યસનાદિકો હુત્વા ઉપટ્ઠાતીતિ બ્યસનપચ્ચુપટ્ઠાનો. સોકુપ્પાદનેનેવ સરીરં સોસેન્તિ, કિસં કરોન્તિ, અકિસમ્પિ નિરોજતાકરણેન મિલાપેન્તિ, તતો ચ કાયિકં દુક્ખં ઉપ્પજ્જતીતિ તદુપ્પાદકતા વુત્તા.

સોકસરસમપ્પિતાતિ એતેન ચેતસિકદુક્ખં દસ્સેતિ, વિતુજ્જન્તીતિ એતેન કાયિકં દુક્ખં.

ઇચ્છાનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૧. યસ્મિં કાલે જાતિયા ન આગન્તબ્બં, તં કાલં ગહેત્વા આહ ‘‘પરિનિબ્બુતેસુ ચ વિજ્જમાનં જાતિયા અનાગમન’’ન્તિ. યમ્પીતિ યેનપીતિ અત્થો વુત્તો. યદાપિ પન યં-સદ્દો ‘‘ઇચ્છ’’ન્તિ એતં અપેક્ખતિ, તદાપિ અલાભવિસિટ્ઠા ઇચ્છા વુત્તા હોતિ. યદા ‘‘ન લભતી’’તિ એતં અપેક્ખતિ, તદા ઇચ્છાવિસિટ્ઠો અલાભો વુત્તો હોતિ. સો પનત્થતો અઞ્ઞો ધમ્મો નત્થિ, તથાપિ અલબ્ભનેય્યઇચ્છાવ વુત્તા હોતિ. અપાપુણિતબ્બેસુ પવત્તત્તા એવ ‘‘અપ્પત્તિપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિ વુત્તા. યત્થ હિ સા ઇચ્છા પવત્તા, તં વત્થું અપાપુણન્તી હુત્વા ગય્હતીતિ.

છિન્નભિન્નગણેનાતિ નિલ્લજ્જેન ધુત્તગણેન, કપ્પટિકગણેન વા.

વિઘાતમયન્તિ ચિત્તવિઘાતમયં દોમનસ્સં ચિત્તવિઘાતતો એવ ઉપ્પન્નં ઉબ્બન્ધનજરાતિસારાદિકાયિકં દુક્ખઞ્ચ. ઇચ્છિતાલાભન્તિ અલબ્ભનેય્યઇચ્છમેવ વદતિ.

ઉપાદાનક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૨. વિત્થિણ્ણસ્સ દુક્ખસ્સ એત્તકન્તિ દસ્સનં દુક્ખસ્સ સઙ્ખેપો, તં કાતું ન સક્કા વિત્થારસ્સ અનન્તત્તા. દુક્ખવિત્થારગતં પન દેસનાવિત્થારં પહાય યત્થ સબ્બો દુક્ખવિત્થારો સમોધાનં ગચ્છતિ, તત્થ દેસનાય વવત્થાનં સઙ્ખેપો, તં કાતું સક્કા તાદિસસ્સ વત્થુનો સબ્ભાવા.

દેસં જાનન્તો મગ્ગક્ખાયિકપુરિસો દેસકો. ભગવાપિ દુક્ખસ્સ દેસકો. ‘‘દુક્ખન્તદેસકેના’’તિ વા પાઠો, દુક્ખન્તક્ખાયિકોતિ અત્થો.

પાવકાદયો યથા ઇન્ધનાદીનિ બાધેન્તિ, એવં બાધયમાના. મારણન્તિકદુક્ખાભિઘાતેનાતિ ઇમિના અતિપાકટેન જાતિજરાદુક્ખવિઘાતજસોકાદયો દસ્સેતિ. તતોતિ પરિદેવતો ઉદ્ધં. કણ્ઠ સોસાદિ સન્ધિ બન્ધચ્છેદનાદિ જનક ધાતુક્ખોભ સમાયોગતો કાયસ્સ આબાધનદુક્ખં દુક્ખં. યેસુ કેસુચીતિ તિસ્સસ્સ વા ફુસ્સસ્સ વા ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ સબ્બમ્પિ ચક્ખુરોગાદિદુક્ખં સબ્બસત્તગતં એવંપકારમેવાતિ સઙ્ખિપિત્વા દસ્સેન્તોતિ અત્થો.

દુક્ખસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સમુદયસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૩. ઉત્તરપદલોપં કત્વા ‘‘પુનબ્ભવકરણં પુનોબ્ભવો’’તિઆહ. ‘‘મનોસમ્ફસ્સો’’તિ એત્થ મનો વિય ચ પુરિમપદસ્સ ઓકારન્તતા દટ્ઠબ્બા. અથ વા સીલટ્ઠેન ઇક-સદ્દેન ગમિયત્થત્તા કિરિયાવાચકસ્સ સદ્દસ્સ અદસ્સનં દટ્ઠબ્બં યથા ‘‘અપૂપભક્ખનસીલો આપૂપિકો’’તિ. ‘‘તદ્ધિતા’’ઇતિ બહુવચનનિદ્દેસા વિચિત્તત્તા વા તદ્ધિતાનં અભિધાનલક્ખણત્તા વા ‘‘પુનબ્ભવં દેતી’’તિઆદીસુ અત્થેસુ પોનોબ્ભવિકસદ્દસિદ્ધિ દટ્ઠબ્બા. તત્થ કમ્મસહજાતા પુનબ્ભવં દેતિ, કમ્મસહાયભૂતા તદસહજાતા પુનબ્ભવાય સંવત્તતિ, દુવિધાપિ પુનપ્પુનં ભવે નિબ્બત્તેતિ. તેનેવાહ ‘‘પુનબ્ભવસ્સ દાયિકાપી’’તિઆદિ. પોનોબ્ભવિકાયેવાતિ નામં લભતીતિ પુનબ્ભવં દાયિકાપિ અદાયિકાપિ પુનબ્ભવં દેતિચ્ચેવ પોનોબ્ભવિકાતિ સમાનવિપાકાતિ નામં લભતિ સમાનસભાવત્તા તદાનુભાવત્તા ચ. એવં ઇતરેસુ દટ્ઠબ્બં. તત્થ ઉપધિમ્હિ યથાનિબ્બત્તે અત્તભાવે વિપચ્ચનકમ્મં એતિસ્સાતિ ઉપધિવેપક્કા. નન્દનટ્ઠેન નન્દી, રઞ્જનટ્ઠેન રાગો. યો ચ નન્દિરાગો, યા ચ તણ્હા, ઉભયમેતં એકત્થં, બ્યઞ્જનમેવ નાનન્તિ તણ્હા ‘‘નન્દિરાગેન સદ્ધિં અત્થતો એકત્તં ગતા’’તિ વુત્તા. રાગસમ્બન્ધેન ‘‘ઉપ્પન્નસ્સા’’તિ વુત્તં. રૂપારૂપભવરાગો વિસું વક્ખતીતિ કામભવે એવ ભવપત્થનાઉપ્પત્તિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

તસ્મિં તસ્મિં પિયરૂપે પઠમુપ્પત્તિવસેન ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તા, પુનપ્પુનં પવત્તિવસેન ‘‘નિવિસતી’’તિ, પરિયુટ્ઠાનાનુસયવસેન વા ઉપ્પત્તિનિવેસા યોજેતબ્બા. સમ્પત્તિયન્તિ મનુસ્સસોભગ્ગે દેવત્તે ચ. અત્તનો ચક્ખુન્તિ સવત્થુકં ચક્ખુમાહ, સપસાદં વા મંસપિણ્ડં. વિપ્પસન્નપઞ્ચપસાદન્તિ પરિસુદ્ધનીલપીતલોહિતકણ્હઓદાતવણ્ણપસાદં. રજતપનાળિકં વિય છિદ્દં અબ્ભન્તરે ઓદાતત્તા. પામઙ્ગસુત્તં વિય લમ્બકણ્ણબદ્ધં. તુઙ્ગા ઉચ્ચા દીઘા નાસિકા તુઙ્ગનાસિકા, એવં લદ્ધવોહારં અત્તનો ઘાનં. ‘‘લદ્ધવોહારા’’તિ વા પાઠો. તસ્મિં સતિ તુઙ્ગા નાસિકા યેસં, તે તુઙ્ગનાસિકા. એવં લદ્ધવોહારા સત્તા અત્તનો ઘાનન્તિ યોજના કાતબ્બા. જિવ્હં…પે… મઞ્ઞન્તિ વણ્ણા સણ્ઠાનતો કિચ્ચતો ચ. મનં…પે… ઉળારં મઞ્ઞન્તિ અતીતાદિઅત્થવિચિનનસમત્થં. અત્તના પટિલદ્ધાનીતિ અજ્ઝત્તઞ્ચ સરીરગન્ધાદીનિ બહિદ્ધા ચ વિલેપનગન્ધાદીનિ. ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતીતિ યદા ઉપ્પજ્જમાના હોતિ, તદા એત્થ ઉપ્પજ્જતીતિ સામઞ્ઞેન ગહિતા ઉપ્પાદકિરિયા લક્ખણભાવેન વુત્તા, વિસયવિસિટ્ઠા લક્ખિતબ્બભાવેન. ન હિ સામઞ્ઞવિસેસેહિ નાનત્તવોહારો ન હોતીતિ. ઉપ્પજ્જમાનાતિ વા અનિચ્છિતો ઉપ્પાદો હેતુભાવેન વુત્તો. ઉપ્પજ્જતીતિ નિચ્છિતો ફલભાવેન ‘‘યદિ ઉપ્પજ્જમાના હોતિ, એત્થ ઉપ્પજ્જતી’’તિ. સો હિ તેન ઉપયોજિતો વિય હોતિ.

સમુદયસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. નિરોધસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૪. અનૂહતેતિ અનુદ્ધતે, અપ્પહીનેતિ અત્થો.

સીહો વેધકે પટિપજ્જતિ, ન ઉસુમ્હિ, સુવાનો લેડ્ડુમ્હિ પટિપજ્જતિ, ન પહારકે. ખયગમનવસેન વિરજ્જતિ, અપ્પવત્તિગમનવસેન નિરુજ્ઝતિ. અનપેક્ખતાય ચજનવસેન હાનિવસેન ચ ચજીયતિ, પુન યથા ન પવત્તતિ, તથા દૂરખિપનવસેન પટિનિસ્સજ્જીયતિ, બન્ધનભૂતાય મોચનવસેન મુચ્ચતિ, અસંકિલેસવસેન ન અલ્લીયતિ. આયૂહનં સમુદયો, તપ્પટિપક્ખવસેન અનાયૂહનં.

અપઞ્ઞત્તિન્તિ અપઞ્ઞાપનં, ‘‘તિત્તઅલાબુ અત્થી’’તિ વોહારાભાવં વા. તિત્તઅલાબુવલ્લિયા અપ્પવત્તિં ઇચ્છન્તો પુરિસો વિય મગ્ગો દટ્ઠબ્બો, તસ્સ તસ્સા અપ્પવત્તિનિન્નચિત્તસ્સ મૂલચ્છેદનં વિય મગ્ગસ્સ નિબ્બાનારમ્મણસ્સ તણ્હાપહાનં. તદાપ્પવત્તિ વિય તણ્હાય અપ્પવત્તિભૂતં નિબ્બાનં દટ્ઠબ્બં. દુતિયૂપમાય દક્ખિણદ્વારં વિય નિબ્બાનં, ચોરઘાતકા વિય મગ્ગો દટ્ઠબ્બો, પુરિમા વા ઉપમા મગ્ગેન નિરુદ્ધાય પિયરૂપસાતરૂપેસુ નિરુદ્ધાતિ વત્તબ્બતાદસ્સનત્થં વુત્તા, પચ્છિમા નિબ્બાનં આગમ્મ નિરુદ્ધાયપિ.

નિરોધસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. મગ્ગસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૫. અઞ્ઞમગ્ગપટિક્ખેપનત્થન્તિ તિત્થિયેહિ કપ્પિતસ્સ મગ્ગસ્સ દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદાભાવં પટિક્ખેપેતુન્તિ અત્થો, અઞ્ઞસ્સ વા મગ્ગભાવપટિક્ખેપો અઞ્ઞમગ્ગપટિક્ખેપો. પુગ્ગલસ્સ અરિયભાવકરત્તા અરિયં કરોતીતિ અરિયો, અરિયફલપટિલાભકરત્તા અરિયં લભાપેતિ જનેતીતિ અરિયો. અત્તનો કિચ્ચવસેન ફલવસેન ચ અરિયનામલાભો એવ વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. અટ્ઠ અઙ્ગાનિ અસ્સાતિ અઞ્ઞપદત્થસમાસં અકત્વા ‘‘અટ્ઠઙ્ગાનિ અસ્સ સન્તીતિ અટ્ઠઙ્ગિકો’’તિ પદસિદ્ધિ દટ્ઠબ્બા.

ચતુરઙ્ગસમન્નાગતા વાચા જનં સઙ્ગણ્હાતીતિ તબ્બિપક્ખવિરતિસભાવા સમ્માવાચા ભેદકરમિચ્છાવાચાપહાનેન જને સમ્પયુત્તે ચ પરિગ્ગણ્હનકિચ્ચવતી હોતીતિ ‘‘પરિગ્ગહલક્ખણા’’તિ વુત્તા. યથા ચીવરકમ્માદિકો કમ્મન્તો એકં કાતબ્બં સમુટ્ઠાપેતિ નિપ્ફાદેતિ, તંતંકિરિયાનિપ્ફાદકો વા ચેતનાસઙ્ખાતો કમ્મન્તો હત્થપાદચલનાદિકં કિરિયં સમુટ્ઠાપેતિ, એવં સાવજ્જકત્તબ્બકિરિયાસમુટ્ઠાપકમિચ્છાકમ્મન્તપ્પહાનેન સમ્માકમ્મન્તો નિરવજ્જસમુટ્ઠાપનકિચ્ચવા હોતિ, સમ્પયુત્તધમ્મે ચ સમુટ્ઠાપેન્તો એવ પવત્તતીતિ ‘‘સમુટ્ઠાપનલક્ખણો’’તિ વુત્તો. કાયવાચાનં ખન્ધસન્તાનસ્સ ચ સંકિલેસભૂતમિચ્છાઆજીવપ્પહાનેન સમ્માઆજીવો ‘‘વોદાપનલક્ખણો’’તિ વુત્તો.

અત્તનો પચ્ચનીકકિલેસા દિટ્ઠેકટ્ઠા અવિજ્જાદયો. પસ્સતીતિ પકાસેતીતિ અત્થો. તેનેવ હિ અઙ્ગેન તત્થ પચ્ચવેક્ખણા પવત્તતીતિ. તથેવાતિ અત્તનો પચ્ચનીકકિલેસેહિ સદ્ધિન્તિ અત્થો.

કિચ્ચતોતિ પુબ્બભાગેહિ દુક્ખાદિઞાણેહિ કત્તબ્બકિચ્ચસ્સ ઇધ નિપ્ફત્તિતો, ઇમસ્સેવ વા ઞાણસ્સ દુક્ખાદિપ્પકાસનકિચ્ચતો. તીણિ નામાનિ લભતિ કામસઙ્કપ્પાદિપ્પહાનકિચ્ચનિપ્ફત્તિતો. સિક્ખાપદવિભઙ્ગે (વિભ. ૭૦૩ આદયો) ‘‘વિરતિચેતના સબ્બે સમ્પયુત્તધમ્મા ચ સિક્ખાપદાની’’તિ વુત્તાતિ તત્થ પધાનાનં વિરતિચેતનાનં વસેન ‘‘વિરતિયોપિ હોન્તિ ચેતનાયોપી’’તિ આહ. મુસાવાદાદીહિ વિરમણકાલે વા વિરતિયો સુભાસિતાદિવાચાભાસનાદિકાલે ચ ચેતનાયો યોજેતબ્બા, મગ્ગક્ખણે વિરતિયોવ ચેતનાનં અમગ્ગઙ્ગત્તા એકસ્સ ઞાણસ્સ દુક્ખાદિઞાણતા વિય એકાય વિરતિયા મુસાવાદાદિવિરતિભાવો વિય ચ એકાય ચેતનાય સમ્માવાચાદિકિચ્ચત્તયસાધનસભાવાભાવા સમ્માવાચાદિભાવાસિદ્ધિતો, તંસિદ્ધિયઞ્ચ અઙ્ગત્તયત્તાસિદ્ધિતો ચ.

પુબ્બભાગેપિ મગ્ગક્ખણેપિ સમ્માસમાધિ એવાતિ યદિપિ સમાધિઉપકારકાનં અભિનિરોપનાનુમજ્જનસમ્પિયાયનબ્રૂહનસન્તસુખાનં વિતક્કાદીનં વસેન ચતૂહિ ઝાનેહિ સમ્માસમાધિ વિભત્તો, તથાપિ વાયામો વિય અનુપ્પન્નાકુસલાનુપ્પાદનાદિચતુવાયામકિચ્ચં, સતિ વિય ચ અસુભાસુખાનિચ્ચાનત્તેસુ કાયાદીસુ સુભાદિસઞ્ઞાપહાનચતુસતિકિચ્ચં, એકો સમાધિ ચતુક્કજ્ઝાનસમાધિકિચ્ચં ન સાધેતીતિ પુબ્બભાગેપિ પઠમજ્ઝાનસમાધિચિત્તે ઝાનસમાધિ પઠમજ્ઝાનસમાધિ એવ મગ્ગક્ખણેપિ, તથા પુબ્બભાગેપિ ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિચિત્તે ઝાનસમાધિ ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિ એવ મગ્ગક્ખણેપીતિ અત્થો.

વચીભેદસ્સ ઉપકારકો વિતક્કો સાવજ્જાનવજ્જવચીભેદનિવત્તનપવત્તનકરાય સમ્માવાચાયપિ ઉપકારકો એવાતિ ‘‘સ્વાય’’ન્તિઆદિમાહ. વચીભેદનિયામિકા વાચા કાયિકકિરિયાનિયામકસ્સ સમ્માકમ્મન્તસ્સ ઉપકારિકા. ઇદં વીરિયન્તિ ચતુસમ્મપ્પધાનવીરિયં. ગતિયોતિ નિપ્ફત્તિયો, કિચ્ચાદિસભાવે વા. સમન્વેસિત્વાતિ ઉપધારેત્વા.

પુરિમાનિ દ્વે સચ્ચાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વાતિ સમ્બન્ધો. ઇટ્ઠં કન્તન્તિ નિરોધમગ્ગેસુ નિન્નભાવં દસ્સેતિ, ન અભિનન્દનં, તન્નિન્નભાવોયેવ ચ તત્થ કમ્મકરણં દટ્ઠબ્બં.

કિચ્ચતોતિ પરિઞ્ઞાદિતો. આરમ્મણપટિવેધોતિ સચ્છિકિરિયાપટિવેધમાહ. સબ્બમ્પિ પટિવેધઞાણં લોકુત્તરન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ઉગ્ગહાદિપટિવેધો ચ પટિવેધોવ, ન ચ સો લોકુત્તરોતિ? ન, કેવલેન પટિવેધ-સદ્દેન ઉગ્ગહાદિપટિવેધાનં અવચનીયત્તા, પટિવેધનિમિત્તત્તા વા ઉગ્ગહાદિવસેન પવત્તં દુક્ખાદીસુ પુબ્બભાગે ઞાણં ‘‘પટિવેધો’’તિ વુત્તં, ન પટિવેધત્તા, પટિવેધભૂતમેવ પન ઞાણં સન્ધાયાહ ‘‘સબ્બમ્પિ પટિવેધઞાણં લોકુત્તર’’ન્તિ. ઉગ્ગહપરિપુચ્છાઞાણાનિપિ સવનઞાણે એવ અવરોધં ગચ્છન્તીતિ ‘‘સવનધારણસમ્મસનઞાણં લોકિય’’ન્તિ તિવિધમેવ ઞાણમાહ. ઉગ્ગહાદીહિ સચ્ચપરિગ્ગણ્હનં પરિગ્ગહો.

પયોગોતિ કિરિયા, વાયામો વા. તસ્સ મહન્તતરસ્સ ઇચ્છિતબ્બતં દુક્કરતરતઞ્ચ ઉપમાહિ દસ્સેતિ ‘‘ભવગ્ગગહણત્થ’’ન્તિઆદિના.

પદઘાતન્તિ એત્થ ગતમગ્ગો ‘‘પદ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યેન ચુપાયેન કારણેન કામવિતક્કો ઉપ્પજ્જતિ, સો તસ્સ ગતમગ્ગોતિ તસ્સ ઘાતો પદઘાતો. ઉસ્સુક્કાપેત્વાતિ ઉદ્ધં ઉદ્ધં સન્તિવિસેસયુત્તં કત્વા, વડ્ઢેત્વાતિ અત્થો.

પાળિયં વિભત્તેસૂતિ કતરપાળિયં? ધમ્મસઙ્ગહે તાવ અટ્ઠ કસિણાનિ દસ અસુભા ચત્તારો બ્રહ્મવિહારા ચત્તારિ આરુપ્પાનિ વિભત્તાનિ, આગમેસુ દસ અનુસ્સતિયો આહારે પટિકૂલસઞ્ઞા ચતુધાતુવવત્થાનન્તિ ઇમાનિ ચાતિ તત્થ તત્થ વિભત્તં. ઇમેસુ તીસૂતિ કામાદીસુ તીસુ ઠાનેસુ.

મિચ્છાવાચાસઙ્ખાતાયાતિ એતેન એકાય ચેતનાય પહાતબ્બએકત્તં દસ્સેતિ. ઇધ અરિયસાવકો સકલ્યાણપુથુજ્જનકો સેક્ખો. કાયદ્વારવીતિક્કમાતિ આજીવહેતુકતો પાણાતિપાતાદિતો વિસું વિસું વિરમણં યોજેતબ્બં.

અયં પનસ્સાતિ મગ્ગભાવેન ચતુબ્બિધમ્પિ એકત્તેન ગહેત્વા અસ્સ મગ્ગસ્સ અયં ઝાનવસેન સબ્બસદિસસબ્બાસદિસએકચ્ચસદિસતા વિસેસો. પાદકજ્ઝાનનિયામેન હોતીતિ ઇધ પાદકજ્ઝાનનિયામં ધુરં કત્વા આહ, અટ્ઠસાલિનિયં પન વિપસ્સનાનિયામં તત્થ સબ્બવાદાવિરોધતો, ઇધ પન સમ્મસિતજ્ઝાનપુગ્ગલજ્ઝાસયવાદનિવત્તનતો પાદકજ્ઝાનનિયામં. વિપસ્સનાનિયામો પન સાધારણત્તા ઇધાપિ ન પટિક્ખિત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. અઞ્ઞે ચાચરિયવાદા વક્ખમાના વિભજિતબ્બાતિ યથાવુત્તમેવ તાવ પાદકજ્ઝાનનિયામં વિભજન્તો આહ ‘‘પાદકજ્ઝાનનિયામેન તાવા’’તિ.

આરુપ્પે ચતુક્કપઞ્ચક…પે… વુત્તં અટ્ઠસાલિનિયન્તિ અધિપ્પાયો. નનુ તત્થ ‘‘આરુપ્પે તિકચતુક્કજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં, ન ‘‘ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાન’’ન્તિ? સચ્ચં, યેસુ પન સંસયો અત્થિ, તેસં ઉપ્પત્તિદસ્સનેન, તેનત્થતો ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જતીતિ વુત્તમેવ હોતીતિ એવમાહાતિ વેદિતબ્બં. સમુદાયઞ્ચ અપેક્ખિત્વા ‘‘તઞ્ચ લોકુત્તરં, ન લોકિય’’ન્તિ આહ. ચતુત્થજ્ઝાનમેવ હિ લોકિયં તત્થ ઉપ્પજ્જતિ, ન ચતુક્કં પઞ્ચકઞ્ચાતિ. એત્થ કથન્તિ પાદકજ્ઝાનસ્સ અભાવા કથં દટ્ઠબ્બન્તિ અત્થો. તંઝાનિકાવ તસ્સ તત્થ તયો મગ્ગા ઉપ્પજ્જન્તિ તજ્ઝાનિકં પઠમફલાદિં પાદકં કત્વા ઉપરિમગ્ગભાવનાયાતિ અધિપ્પાયો, તિકચતુક્કજ્ઝાનિકં પન મગ્ગં ભાવેત્વા તત્થુપ્પન્નસ્સ અરૂપજ્ઝાનં તજ્ઝાનિકં ફલઞ્ચ પાદકં કત્વા ઉપરિમગ્ગભાવનાય અઞ્ઞઝાનિકાપિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ ઝાનઙ્ગાદિનિયામિકા પુબ્બાભિસઙ્ખારસમાપત્તિ પાદકં, ન સમ્મસિતબ્બાતિ ફલસ્સપિ પાદકતા દટ્ઠબ્બા.

દુક્ખઞાણાદીનં રૂપાદિછળારમ્મણત્તા નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદીનં કસિણાદિતંતંકુસલારમ્મણારમ્મણત્તા સમ્માવાચાદીનં અઙ્ગાનં તંતંવિરમિતબ્બાદિઆરમ્મણત્તા ‘‘યથાનુરૂપ’’ન્તિ આહ. તદનુરૂપોતિ અવિપ્પટિસારકરસીલં વાયામસ્સ વિસેસપચ્ચયોતિ સીલાનુરૂપતા વાયામસ્સ વુત્તા સમ્પયુત્તસ્સપિ, સમ્પયુત્તસ્સેવ ચ વચનતો ‘‘સીલભૂમિયં પતિટ્ઠિતસ્સા’’તિ અવત્વા ‘‘પતિટ્ઠમાનસ્સા’’તિ વુત્તં. ચેતસો અસમ્મોસોતિ ‘‘એકારક્ખો’’તિ એત્થ વુત્તેન સતારક્ખેન ચેતસો રક્ખિતતા. તેનાહ ‘‘ઇતિ…પે… સુવિહિતચિત્તારક્ખસ્સા’’તિ.

આસવક્ખયઞાણસ્સ વિજ્જાભાવો વુત્તોતિ આસવક્ખયસઙ્ખાતે મગ્ગે તીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતે પઞ્ઞાક્ખન્ધો વિજ્જા, સીલસ્સ ચતુન્નઞ્ચ ઝાનાનં ચરણભાવો વુત્તોતિ ઇતરે દ્વે ખન્ધા ચરણં. યન્તિ એતેન નિબ્બાનં ગચ્છન્તીતિ યાનં, વિપસ્સનાવ યાનં વિપસ્સનાયાનં. સીલં સમાધિસ્સ વિસેસપચ્ચયો, સમાધિ વિપસ્સનાયાતિ સમથસ્સ ઉપકારત્તા સીલક્ખન્ધો ચ સમથયાનેન સઙ્ગહિતો. વિપસ્સનાયાનેન કામેસુ આદીનવં વિભાવેન્તો સમથયાનેન નિરામિસં ઝાનસુખં અપરિચ્ચજન્તો અન્તદ્વયકુમ્મગ્ગં વિવજ્જેતિ. પઞ્ઞા વિય મોહસ્સ, સીલસમાધયો ચ દોસલોભાનં ઉજુવિપચ્ચનીકા અદોસાલોભેહિ સાધેતબ્બત્તા. સીલસમાધિપઞ્ઞાયોગતો આદિમજ્ઝપરિયોસાનકલ્યાણં. સીલાદીનિ હિ સાસનસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાનન્તિ. યસ્મિં ઠિતો મગ્ગટ્ઠો ફલટ્ઠો ચ અરિયો હોતિ, તં મગ્ગફલસઙ્ખાતં ખન્ધત્તયસઙ્ગહિતં સાસનં અરિયભૂમિ.

મગ્ગસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૨૦૬-૨૧૪. અરિયસચ્ચ-સદ્દો સમુદયે વત્તમાનો પરિઞ્ઞેય્યભાવરહિતે એકન્તપહાતબ્બે તણ્હાસઙ્ખાતે સમુદયે પવત્તતિ, ન પહાતબ્બપરિઞ્ઞેય્યેસુ અવસેસકિલેસાવસેસાકુસલેસુ અપ્પહાતબ્બેસુ ચ સાસવકુસલમૂલાવસેસસાસવકુસલેસૂતિ સપ્પદેસો તત્થ સમુદયો હોતિ, કેવલં સચ્ચસદ્દે નિપ્પદેસોતિ આહ ‘‘નિપ્પદેસતો સમુદયં દસ્સેતુ’’ન્તિ. દુક્ખનિરોધા પન અરિયસચ્ચદેસનાયં ધમ્મતો નિપ્પદેસા એવ. ન હિ તતો અઞ્ઞો ધમ્મો અત્થિ, યો સચ્ચદેસનાયં દુક્ખં નિરોધોતિ ચ વત્તબ્બો સિયા, મગ્ગોપિ અટ્ઠઙ્ગિકપઞ્ચઙ્ગિકવારેસુ અપુબ્બો નત્થિ, તસ્મા સમુદયમેવ ‘‘નિપ્પદેસતો દસ્સેતુ’’ન્તિ વદતિ તસ્સ સબ્બત્થ તીસુપિ વારેસુ અપુબ્બસ્સ દસ્સિતત્તા. અપુબ્બસમુદયદસ્સનત્થાયપિ હિ સચ્ચદેસનાયં ‘‘તત્થ કતમો દુક્ખસમુદયો? તણ્હા’’તિ વચનં કેવલાય તણ્હાય સચ્ચ-સદ્દસ્સ પવત્તિદસ્સનત્થન્તિ. દેસનાવસેન પન તં તં સમુદયં ઠપેત્વા દુક્ખં તસ્સ તસ્સ પહાનવસેન નિરોધો અટ્ઠઙ્ગિકપઞ્ચઙ્ગિકસબ્બલોકુત્તરકુસલવસેન મગ્ગો ચ અરિયસચ્ચદેસનાયં ન વુત્તોતિ દુક્ખાદીનિ ચ તત્થ સપ્પદેસાનિ દસ્સિતાનિ હોન્તીતિ તાનિ ચ નિપ્પદેસાનિ દસ્સેતું સચ્ચદેસના વુત્તાતિ વત્તું વટ્ટતિ. પચ્ચયસઙ્ખાતન્તિ કમ્મકિલેસવસેન જાતિઆદિદુક્ખસ્સ મૂલભૂતન્તિ અત્થો.

નિરોધસચ્ચં…પે… પઞ્ચહાકારેહિ નિદ્દિટ્ઠન્તિ અરિયસચ્ચદેસનતો સચ્ચદેસનાય વિસેસં દસ્સેતિ. તત્થ ‘‘તિણ્ણન્નઞ્ચ કુસલમૂલાનં અવસેસાનઞ્ચ સાસવકુસલાનં પહાન’’ન્તિ ઇદં તેસં પચ્ચયાનં અવિજ્જાતણ્હાઉપાદાનાનં પહાનવસેન, અવિજ્જાદીસુ વા પહીનેસુ તેસં અપ્પવત્તિવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ન હિ કુસલા પહાતબ્બાતિ. પહાનન્તિ ચ મગ્ગકિચ્ચવસેન તદધિગમનીયં નિરોધં દસ્સેતિ, નિરોધસ્સેવ વા તણ્હાદીનં અપ્પવત્તિભાવો પહાનન્તિ દટ્ઠબ્બં.

યદિપિ ‘‘પુબ્બેવ ખો પનસ્સ કાયકમ્મં વચીકમ્મં આજીવો સુપરિસુદ્ધો હોતિ, એવમસ્સાયં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૪૩૧) લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગપારિપૂરિયા ઉપનિસ્સયદસ્સનત્થં ઇદં વુત્તં, તથાપિ ‘‘પુબ્બેવ ખો પના’’તિ વચનં કાયકમ્માદિસુદ્ધિયા દૂરતરુપનિસ્સયતં, ચક્ખાદીસુ અસારજ્જન્તસ્સ અસંયુત્તસ્સ અસમ્મૂળ્હસ્સ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો તાયેવ વુટ્ઠાનગામિનિયા વિપસ્સનાય આયતિં પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેસુ અપચયં ગચ્છન્તેસુ સબ્બસઙ્ખારેસુ વિવટ્ટનવસેન, પોનોબ્ભવિકતણ્હાય પહીયમાનાય કિલેસદૂરીભાવેન, કાયિકચેતસિકદરથસન્તાપપરિળાહેસુ પહીયમાનેસુ પસ્સદ્ધકાયચિત્તવસેન કાયિકચેતસિકસુખે પટિસંવેદિયમાને ‘‘યા તથાભૂતસ્સ દિટ્ઠિ, સાસ્સ હોતિ સમ્માદિટ્ઠી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૪૩૧) વુત્તાનં વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાક્ખણે પવત્તાનં પઞ્ચન્નં સમ્માદિટ્ઠાદીનં અઙ્ગાનં આસન્નતરુપનિસ્સયતઞ્ચ દસ્સેતીતિ આસન્નતરુપનિસ્સયવસેન પઞ્ચઙ્ગિકં મગ્ગં સુખં બુજ્ઝન્તાનં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયવસેન પઞ્ચઙ્ગિકમગ્ગદેસનાય પવત્તતં દીપેતિ. તેનાહ ‘‘પુબ્બેવ ખો…પે… સુપરિસુદ્ધો હોતીતિ વચનતો’’તિઆદિ. એવમિદં વચનતોતિ નિસ્સક્કવચનં દેસનુપાયસ્સ ઞાપકનિદસ્સનં હોતિ, વચનતોતિ વા અત્તનો વચનાનુરૂપં પઞ્ચઙ્ગિકોપિ મગ્ગો પટિપદા એવાતિ ભગવતા દેસિતોતિ અત્થો. કત્થાતિ? દેવપુરે, તસ્મા તં દેસિતનયં દસ્સેતું પઞ્ચઙ્ગિકવારોપિ નિદ્દિટ્ઠો ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ. અથ વા ‘‘પુબ્બેવ ખો પનસ્સા’’તિ વચનેનેવ અજ્ઝાસયવિસેસકારણનિદસ્સકેન પુગ્ગલજ્ઝાસયવસેન પઞ્ચઙ્ગિકો મગ્ગોપિ પટિપદા એવાતિ દેસિતો હોતીતિ આહ ‘‘પુબ્બેવ ખો પન…પે… વચનતો પન…પે… દેસિતો’’તિ, તસ્મા તં સુત્તન્તે દેસિતનયં દસ્સેતું પઞ્ચઙ્ગિકવારોપિ નિદ્દિટ્ઠો ભગવતા દેવપુરેતિ અત્થો.

ઝાનેહિ દેસનાપવેસો, ભાવનાપવેસો વા ઝાનાભિનિવેસો. એકેકસ્મિં કોટ્ઠાસે ચતુન્નં ચતુન્નં નયસહસ્સાનં દસ્સનં ગણનાસુખત્થન્તિ વેદિતબ્બં. યથા પન પાળિ ઠિતા, તથા એકેકિસ્સા પટિપદાય સુઞ્ઞતાદીસુ ચ પઞ્ચ પઞ્ચ કોટ્ઠાસે યોજેત્વા પાળિગમનં કતન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. તત્થ અટ્ઠઙ્ગિકવારે દુતિયજ્ઝાનાદીસુ તસ્મિં સમયે સત્તઙ્ગિકો મગ્ગો હોતીતિ યોજના કાતબ્બા, સબ્બસઙ્ગાહિકવારે ચ યથા વિજ્જમાનધમ્મવસેનાતિ.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના

૨૧૫. એવં પુરિમેસુપિ દ્વીસૂતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ સુત્તન્તભાજનીયે દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદાનિદ્દેસે લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકો મગ્ગો વુત્તો. તસ્સ હિ અટ્ઠકથાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૨૦૫) ‘‘ચતૂસુ સચ્ચેસુ ઉગ્ગહાદિવસેન પુબ્બભાગઞાણુપ્પત્તિં સન્ધાય ઇદં ‘દુક્ખે ઞાણ’ન્તિઆદિ વુત્તં, પટિવેધક્ખણે પન એકમેવ ઞાણં હોતી’’તિ સમ્માદિટ્ઠિયા, તથા સમ્માસઙ્કપ્પાદીનઞ્ચ લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકતા દસ્સિતા ‘‘અપિચેસા સમ્માદિટ્ઠિ નામ પુબ્બભાગે નાનાક્ખણા નાનારમ્મણા હોતિ, મગ્ગક્ખણે એકક્ખણા એકારમ્મણા’’તિઆદિના ચાતિ? સચ્ચમેતં, એવં પન આગમનવસેન તત્થાપિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનદસ્સનાદિમુખેન અરિયોવ અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો દસ્સિતો. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘પટિવેધક્ખણે પન એકમેવ ઞાણં હોતી’’તિ મગ્ગઞાણસ્સ એકસ્સેવ દુક્ખઞાણાદિતા, ‘‘મગ્ગક્ખણે પન…પે… એકોવ કુસલસઙ્કપ્પો ઉપ્પજ્જતિ, અયં સમ્માસઙ્કપ્પો નામા’’તિઆદિના મગ્ગસઙ્કપ્પાદીનં સમ્માસઙ્કપ્પાદિતા ચ નિદ્ધારિતા, પાળિયઞ્ચ અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ઉદ્દિસિત્વા તમેવ નિદ્દિસિતું ‘‘દુક્ખે ઞાણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તેન સુત્તન્તભાજનીયેપિ દ્વિન્નં લોકિયતા, દ્વિન્નં લોકુત્તરતા વુત્તા ‘‘એવં પુરિમેસુપિ દ્વીસૂતિ એતેનાતિ.

પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સચ્ચવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.