૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૨૦૬-૨૧૪. અરિયસચ્ચ-સદ્દો સમુદયે વત્તમાનો પરિઞ્ઞેય્યભાવરહિતે એકન્તપહાતબ્બે તણ્હાસઙ્ખાતે સમુદયે પવત્તતિ, ન પહાતબ્બપરિઞ્ઞેય્યેસુ અવસેસકિલેસાવસેસાકુસલેસુ અપ્પહાતબ્બેસુ ચ સાસવકુસલમૂલાવસેસસાસવકુસલેસૂતિ સપ્પદેસો તત્થ સમુદયો હોતિ, કેવલં સચ્ચસદ્દે નિપ્પદેસોતિ આહ ‘‘નિપ્પદેસતો સમુદયં દસ્સેતુ’’ન્તિ. દુક્ખનિરોધા પન અરિયસચ્ચદેસનાયં ધમ્મતો નિપ્પદેસા એવ. ન હિ તતો અઞ્ઞો ધમ્મો અત્થિ, યો સચ્ચદેસનાયં દુક્ખં નિરોધોતિ ચ વત્તબ્બો સિયા, મગ્ગોપિ અટ્ઠઙ્ગિકપઞ્ચઙ્ગિકવારેસુ અપુબ્બો નત્થિ, તસ્મા સમુદયમેવ ‘‘નિપ્પદેસતો દસ્સેતુ’’ન્તિ વદતિ તસ્સ સબ્બત્થ તીસુપિ વારેસુ અપુબ્બસ્સ દસ્સિતત્તા. અપુબ્બસમુદયદસ્સનત્થાયપિ હિ સચ્ચદેસનાયં ‘‘તત્થ કતમો દુક્ખસમુદયો? તણ્હા’’તિ વચનં કેવલાય તણ્હાય સચ્ચ-સદ્દસ્સ પવત્તિદસ્સનત્થન્તિ. દેસનાવસેન પન તં તં સમુદયં ઠપેત્વા દુક્ખં તસ્સ તસ્સ પહાનવસેન નિરોધો અટ્ઠઙ્ગિકપઞ્ચઙ્ગિકસબ્બલોકુત્તરકુસલવસેન મગ્ગો ચ અરિયસચ્ચદેસનાયં ન વુત્તોતિ દુક્ખાદીનિ ચ તત્થ સપ્પદેસાનિ દસ્સિતાનિ હોન્તીતિ તાનિ ચ નિપ્પદેસાનિ દસ્સેતું સચ્ચદેસના વુત્તાતિ વત્તું વટ્ટતિ. પચ્ચયસઙ્ખાતન્તિ કમ્મકિલેસવસેન જાતિઆદિદુક્ખસ્સ મૂલભૂતન્તિ અત્થો.

નિરોધસચ્ચં…પે… પઞ્ચહાકારેહિ નિદ્દિટ્ઠન્તિ અરિયસચ્ચદેસનતો સચ્ચદેસનાય વિસેસં દસ્સેતિ. તત્થ ‘‘તિણ્ણન્નઞ્ચ કુસલમૂલાનં અવસેસાનઞ્ચ સાસવકુસલાનં પહાન’’ન્તિ ઇદં તેસં પચ્ચયાનં અવિજ્જાતણ્હાઉપાદાનાનં પહાનવસેન, અવિજ્જાદીસુ વા પહીનેસુ તેસં અપ્પવત્તિવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ન હિ કુસલા પહાતબ્બાતિ. પહાનન્તિ ચ મગ્ગકિચ્ચવસેન તદધિગમનીયં નિરોધં દસ્સેતિ, નિરોધસ્સેવ વા તણ્હાદીનં અપ્પવત્તિભાવો પહાનન્તિ દટ્ઠબ્બં.

યદિપિ ‘‘પુબ્બેવ ખો પનસ્સ કાયકમ્મં વચીકમ્મં આજીવો સુપરિસુદ્ધો હોતિ, એવમસ્સાયં અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૪૩૧) લોકુત્તરમગ્ગક્ખણે અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગપારિપૂરિયા ઉપનિસ્સયદસ્સનત્થં ઇદં વુત્તં, તથાપિ ‘‘પુબ્બેવ ખો પના’’તિ વચનં કાયકમ્માદિસુદ્ધિયા દૂરતરુપનિસ્સયતં, ચક્ખાદીસુ અસારજ્જન્તસ્સ અસંયુત્તસ્સ અસમ્મૂળ્હસ્સ આદીનવાનુપસ્સિનો વિહરતો તાયેવ વુટ્ઠાનગામિનિયા વિપસ્સનાય આયતિં પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધેસુ અપચયં ગચ્છન્તેસુ સબ્બસઙ્ખારેસુ વિવટ્ટનવસેન, પોનોબ્ભવિકતણ્હાય પહીયમાનાય કિલેસદૂરીભાવેન, કાયિકચેતસિકદરથસન્તાપપરિળાહેસુ પહીયમાનેસુ પસ્સદ્ધકાયચિત્તવસેન કાયિકચેતસિકસુખે પટિસંવેદિયમાને ‘‘યા તથાભૂતસ્સ દિટ્ઠિ, સાસ્સ હોતિ સમ્માદિટ્ઠી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૪૩૧) વુત્તાનં વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાક્ખણે પવત્તાનં પઞ્ચન્નં સમ્માદિટ્ઠાદીનં અઙ્ગાનં આસન્નતરુપનિસ્સયતઞ્ચ દસ્સેતીતિ આસન્નતરુપનિસ્સયવસેન પઞ્ચઙ્ગિકં મગ્ગં સુખં બુજ્ઝન્તાનં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયવસેન પઞ્ચઙ્ગિકમગ્ગદેસનાય પવત્તતં દીપેતિ. તેનાહ ‘‘પુબ્બેવ ખો…પે… સુપરિસુદ્ધો હોતીતિ વચનતો’’તિઆદિ. એવમિદં વચનતોતિ નિસ્સક્કવચનં દેસનુપાયસ્સ ઞાપકનિદસ્સનં હોતિ, વચનતોતિ વા અત્તનો વચનાનુરૂપં પઞ્ચઙ્ગિકોપિ મગ્ગો પટિપદા એવાતિ ભગવતા દેસિતોતિ અત્થો. કત્થાતિ? દેવપુરે, તસ્મા તં દેસિતનયં દસ્સેતું પઞ્ચઙ્ગિકવારોપિ નિદ્દિટ્ઠો ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ. અથ વા ‘‘પુબ્બેવ ખો પનસ્સા’’તિ વચનેનેવ અજ્ઝાસયવિસેસકારણનિદસ્સકેન પુગ્ગલજ્ઝાસયવસેન પઞ્ચઙ્ગિકો મગ્ગોપિ પટિપદા એવાતિ દેસિતો હોતીતિ આહ ‘‘પુબ્બેવ ખો પન…પે… વચનતો પન…પે… દેસિતો’’તિ, તસ્મા તં સુત્તન્તે દેસિતનયં દસ્સેતું પઞ્ચઙ્ગિકવારોપિ નિદ્દિટ્ઠો ભગવતા દેવપુરેતિ અત્થો.

ઝાનેહિ દેસનાપવેસો, ભાવનાપવેસો વા ઝાનાભિનિવેસો. એકેકસ્મિં કોટ્ઠાસે ચતુન્નં ચતુન્નં નયસહસ્સાનં દસ્સનં ગણનાસુખત્થન્તિ વેદિતબ્બં. યથા પન પાળિ ઠિતા, તથા એકેકિસ્સા પટિપદાય સુઞ્ઞતાદીસુ ચ પઞ્ચ પઞ્ચ કોટ્ઠાસે યોજેત્વા પાળિગમનં કતન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. તત્થ અટ્ઠઙ્ગિકવારે દુતિયજ્ઝાનાદીસુ તસ્મિં સમયે સત્તઙ્ગિકો મગ્ગો હોતીતિ યોજના કાતબ્બા, સબ્બસઙ્ગાહિકવારે ચ યથા વિજ્જમાનધમ્મવસેનાતિ.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.