૧. દુક્ખસચ્ચનિદ્દેસો

જાતિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૦. તત્થ …પે… અયં માતિકાતિ નિદ્દેસવારઆદિમ્હિ વુત્તે જાતિઆદિનિદ્દેસે તેસં જાતિઆદીનં નિદ્દેસવસેન દુક્ખસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ કથનત્થાય, તેસુ વા જાતિઆદીસુ તેસઞ્ચ દુક્ખટ્ઠે વેદિતબ્બે જાતિઆદીનં નિદ્દેસવસેન દુક્ખસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ કથનત્થાય દુક્ખદુક્ખન્તિઆદિકા દુક્ખમાતિકા વેદિતબ્બાતિ અત્થો. અથ વા તત્થાતિ તસ્મિં નિદ્દેસવારે. ‘‘જાતિપિ દુક્ખા…પે… સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખા’’તિ અયં દુક્ખસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ કથનત્થાય માતિકાતિ યથાદસ્સિતસ્સ જાતિઆદિનિદ્દેસસ્સ માતિકાભાવં દીપેતિ. તં દીપેત્વા પુન યસ્મિં પદદ્વયે ઠત્વા દુક્ખં અરિયસચ્ચં કથેતબ્બં, તસ્સ નિદ્ધારણત્થં સબ્બં દુક્ખં સઙ્કડ્ઢેન્તો આહ ‘‘ઇદઞ્હિ દુક્ખં નામા’’તિઆદિ.

સભાવતોતિ દુક્ખવેદયિતસભાવતો. નામતોતિ તેનેવ સભાવેન લદ્ધનામતો. તેન ન અઞ્ઞેન પરિયાયેન ઇદં દુક્ખં નામ, અથ ખો દુક્ખત્તાયેવાતિ સભાવેન નામં વિસેસેતિ. અથ વા નામતોતિ ઉદયબ્બયવન્તતાય લદ્ધનામતો. યથા અઞ્ઞે ઉદયબ્બયવન્તો ધમ્મા ન સભાવતો દુક્ખા, ન એવં ઇદં, અથ ખો સભાવતો દુક્ખા, ભૂતમેવેદં દુક્ખન્તિ પુરિમેન દુક્ખ-સદ્દેન પચ્છિમં વિસેસેતિ. વિપરિણામવન્તતાય સુખં અનિટ્ઠમેવ હોતીતિ દુક્ખં નામ જાતં. તેનેવાહ ‘‘દુક્ખુપ્પત્તિહેતુતો’’તિ. કણ્ણસૂલાદીહિ અભિભૂતસ્સ નિત્થુનનાદીહિ દુક્ખાભિભૂતતાય વિઞ્ઞાયમાનાયપિ કિં તવ રુજ્જતીતિ પુચ્છિત્વાવ કણ્ણસૂલાદિદુક્ખં જાનિતબ્બં હોતીતિ પટિચ્છન્નદુક્ખતા તસ્સ વુત્તા. ઉપક્કમસ્સ ચ પાકટભાવતોતિ કારણાવસેન દુક્ખવિસેસસ્સ પાકટભાવં દસ્સેતિ.

સભાવં મુઞ્ચિત્વા પકારન્તરેન દુક્ખન્તિ વુચ્ચમાનં પરિયાયદુક્ખં. કથેતબ્બત્તા પટિઞ્ઞાતં યથા કથેતબ્બં, તંપકારદસ્સનત્થં ‘‘અરિયસચ્ચઞ્ચ નામેત’’ન્તિઆદિમાહ. સઙ્ખેપો સામઞ્ઞં, સામઞ્ઞઞ્ચ વિસેસે અન્તોકરિત્વા પવત્તતીતિ તત્થ ઉભયથાપિ કથેતું વટ્ટતિ. વિત્થારો પન વિસેસો જાતિઆદિકો, વિસેસો ચ વિસેસન્તરનિવત્તકોતિ જાતિઆદીસુ જરાદીનં સઙ્ખિપનં ન સક્કા કાતુન્તિ તત્થ વિત્થારેનેવ કથેતબ્બં.

૧૯૧. ‘‘અપરસ્સ અપરસ્સા’’તિ દીપનં અપરત્થદીપનં. સામિઅત્થેપિ હિ અપરત્થ-સદ્દો સિજ્ઝતીતિ. તેસં તેસન્તિ વા સામિવસેન વુત્તં અત્થં ભુમ્મવસેન વત્તુકામતાય આહ ‘‘અપરત્થદીપન’’ન્તિ, અપરસ્મિં અપરસ્મિં દીપનન્તિ અત્થો. અપરસ્સ અપરસ્સ વા જાતિસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ દીપનં અપરત્થદીપનં. પઞ્ચગતિવસેન એકેકાયપિ ગતિયા ખત્તિયાદિભુમ્મદેવાદિહત્થિઆદિજાતિવસેન ચાતિ ગતિજાતિવસેન.

તિણાકારો તિણજાતિ, સો ચ ઉપાદાપઞ્ઞત્તીતિ ‘‘પઞ્ઞત્તિય’’ન્તિ આહ. તદુપાદાયાતિ તં પઠમં વિઞ્ઞાણં ઉપાદાય અયં જાતિ, નાસ્સ કુતોચિ નિગ્ગમનં ઉપાદાય. યસ્મા ચ એવં, તસ્મા સાવસ્સ જાતિ પઠમવિઞ્ઞાણસઙ્ખાતાતિ અત્થો. અથ વા તદુપાદાય સજાતોતિ વુચ્ચતીતિ સાવસ્સ જાતિ પઠમવિઞ્ઞાણસઙ્ખાતાતિ અત્થો. વિઞ્ઞાણમુખેન ચ પઞ્ચપિ ખન્ધા વુત્તા હોન્તીતિ ‘‘પટિસન્ધિય’’ન્તિ આહ. અરિયભાવકરણત્તા અરિયસીલન્તિ પાતિમોક્ખસંવરો વુચ્ચતિ. જાતિઆદીનિપિ લક્ખણાનિ ધમ્માનં આકારવિકારાતિ કત્વા સહુપ્પાદકા સહવિકારકાતિ વુત્તા. જાયનટ્ઠેનાતિઆદિ આયતનવસેન યોનિવસેન ચ દ્વીહિ દ્વીહિ પદેહિ સબ્બસત્તે પરિયાદિયિત્વા જાતિં દસ્સેતું વુત્તં. પુરિમનયે પન એકેકેનેવ પદેન સબ્બસત્તે પરિયાદિયિત્વા જાતિ દસ્સિતાતિ અયં વિસેસો. કેચિ પન ‘‘પુરિમનયે કત્તુનિદ્દેસો, પચ્છિમનયે ભાવનિદ્દેસો કતો’’તિ વદન્તિ, ‘‘તેસં તેસં સત્તાનં જાતી’’તિ પન કત્તરિ સામિનિદ્દેસસ્સ કતત્તા ઉભયત્થાપિ ભાવનિદ્દેસોવ યુત્તો. સમ્પુણ્ણા જાતિ સઞ્જાતિ. પાકટા નિબ્બત્તિ અભિનિબ્બત્તિ. ‘‘તેસં તેસં સત્તાનં…પે… અભિનિબ્બત્તી’’તિ સત્તવસેન પવત્તત્તા સમ્મુતિકથા.

તત્ર તત્રાતિ એકચતુવોકારભવેસુ દ્વિન્નં દ્વિન્નં, સેસે રૂપધાતુયં પટિસન્ધિક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાનં પઞ્ચન્નં, કામધાતુયં વિકલાવિકલિન્દ્રિયાનં વસેન સત્તન્નં નવન્નં દસન્નં પુન દસન્નં એકાદસન્નઞ્ચ આયતનાનં વસેન સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. એકભવપરિયાપન્નસ્સ ખન્ધસન્તાનસ્સ પઠમાભિનિબ્બત્તિભૂતા પટિસન્ધિક્ખન્ધાતિ આહ ‘‘પઠમાભિનિબ્બત્તિલક્ખણા’’તિ. તમેવ સન્તાનં નિય્યાતેન્તં વિય ‘‘હન્દ ગણ્હથા’’તિ પટિચ્છાપેન્તં વિય પવત્તતીતિ નિય્યાતનરસા. સન્તતિયા એવ ઉમ્મુજ્જનં હુત્વા ગય્હતીતિ ઉમ્મુજ્જનપચ્ચુપટ્ઠાના. દુક્ખરાસિસ્સ વિચિત્તતા દુક્ખવિચિત્તતા, દુક્ખવિસેસા વા તદવયવા, તં પચ્ચુપટ્ઠાપેતિ ફલતીતિ દુક્ખવિચિત્તતાપચ્ચુપટ્ઠાના.

પરિયાયનિપ્પરિયાયદુક્ખેસુ યં દુક્ખં જાતિ હોતિ, તં દુક્ખભાવોયેવ તસ્સા દુક્ખટ્ઠો. યદિ અક્ખાનેન પાપુણિતબ્બં સિયા, ભગવા આચિક્ખેય્ય. ભગવતાપિ –

‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, કતમો નુ ખો મહન્તતરો? યો ચાયં મયા પરિત્તો પાણિમત્તો પાસાણો ગહિતો, યો ચ હિમવા પબ્બતરાજાતિ. અપ્પમ…પે… ગહિતો, હિમવન્તં પબ્બતરાજાનં ઉપનિધાય સઙ્ખમ્પિ ન ઉપેતિ, કલભાગમ્પિ ન ઉપેતિ, ઉપનિધમ્પિ ન ઉપેતિ. એવમેવ ખો, ભિક્ખવે, યં સો પુરિસો તીહિ સત્તિસતેહિ હઞ્ઞમાનો તતોનિદાનં દુક્ખં દોમનસ્સં પટિસંવેદેતિ, તં નેરયિકસ્સ દુક્ખસ્સ ઉપનિધાય સઙ્ખમ્પિ…પે… ઉપનિધમ્પિ ન ઉપેતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૫૦) –

ઉપમાવસેન પકાસિતં આપાયિકદુક્ખં. સુખુપ્પત્તિકારણાનિ સુચીનિ ઉપ્પલાદીનીતિ કત્વા તત્થ નિબ્બત્તિનિવારણેન જાતિયા દુક્ખવત્થુભાવં દસ્સેતિ ‘‘અથ ખો’’તિઆદિના. દુક્ખુપ્પત્તિકારણે નિબ્બત્તનેન ગબ્ભપરિહરણૂપક્કમેન વિના માતુકુચ્છિસમ્ભવમેવ દુક્ખં ગબ્ભોક્કન્તિમૂલકં અઞ્ઞાનપેક્ખત્તા, ઉપક્કમનિબ્બત્તં પન પરિહરણમૂલકં ઓક્કન્તિમત્તાનપેક્ખત્તા. અયમેતેસં વિસેસો.

અત્તનો અભિમુખં કડ્ઢનં આકડ્ઢનં, પરિતો સબ્બતોભાગેન કડ્ઢનં પરિકડ્ઢનં. અધો ધુનનં ઓધુનનં, તિરિયં, સબ્બતો વા ધુનનં નિધુનનં. તચ્છેત્વા ખારપક્ખિપનં ખારાપટિચ્છકં.

સકલસરીરન્હાપનં ન્હાપનં, એકદેસધોવનં ધોવનં, સૂરિયાભિમુખપવત્તનેન આતાપનં, પઞ્ચગ્ગિતાપેન પરિતાપનં દટ્ઠબ્બં. સબ્બોયેવ વા તાપો દ્વિધાપિ વુત્તો.

કુહિં નુ પતિટ્ઠં લભેથ, જાતિયા વિના ન તસ્સ દુક્ખસ્સ પતિટ્ઠાનં અત્થીતિ અત્થો, જાતિયા વા વિના સો સત્તો કુહિં નુ પતિટ્ઠં, કત્થ નુ પતિટ્ઠન્તો તં દુક્ખં લભેથાતિ અત્થો. તત્થ તિરચ્છાનેસુ કથં દુક્ખં ભવેય્ય તહિં તિરચ્છાનેસુ જાતિં વિના. ન ચસ્સાતિ ન ચે અસ્સ. નનુ નેવત્થીતિ સમ્બન્ધો કાતબ્બો, નનુ આહાતિ વા. યદતોતિ યસ્મા નેવત્થિ, તસ્મા આહાતિ અત્થો.

જરાનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૨. જીરણમેવ જીરણતા, જીરણસ્સ વા આકારો તા-સદ્દેન વુત્તો.

યથાપુરે અસલ્લક્ખેન્તેતિ ગારવકરણઉપટ્ઠાનાદીનિ અસલ્લક્ખેન્તે તંનિમિત્તં દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો.

સતાદીનન્તિ સતિસુતવીરિયપઞ્ઞાદીનં વિપ્પવાસનિમિત્તં અત્તના અપસાદેતબ્બેહિપિ અત્તનો પુત્તદારેહિ અપસાદનીયતો. અવસવત્તઙ્ગપચ્ચઙ્ગતાય સુચિઅસુચિઆદિવિચારણવિરહેન ચ બાલકુમારકકાલો વિય જિણ્ણકાલો હોતીતિ આહ ‘‘ભિય્યો બાલત્તપ્પત્તિયા’’તિ.

મરણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૩. ‘‘કાલસ્સ અન્તકસ્સ કિરિયા’’તિ યા લોકે વુચ્ચતિ, સા ચુતિ, મરણન્તિ અત્થો. ચવનકાલોયેવ વા અનતિક્કમનીયત્તા વિસેસેન કાલોતિ વુત્તો, તસ્સ કિરિયા ચુતિક્ખન્ધાનં ભેદપ્પત્તિયેવ. મચ્ચુ મરણન્તિ એત્થાપિ સમાસં અકત્વા યો મચ્ચુ વુચ્ચતિ ભેદો, યઞ્ચ મરણં પાણચાગો, ઇદં વુચ્ચતિ મરણન્તિ વિસું સમ્બન્ધો ન ન યુજ્જતિ.

યસ્સ ખન્ધભેદસ્સ પવત્તત્તા ‘‘તિસ્સો મતો, ફુસ્સો મતો’’તિ વોહારો હોતિ, સો ખન્ધપ્પબન્ધસ્સ અનુપચ્છિન્નતાય ‘‘સમ્મુતિમરણ’’ન્તિ વુત્તો, પબન્ધસમુચ્છેદો ચ ‘‘સમુચ્છેદમરણ’’ન્તિ. મરણમ્પિ દુક્ખન્તિ ઇમસ્મિં પનત્થે દુક્ખસચ્ચકથા વટ્ટકથાતિ કત્વા ‘‘સમ્મુતિમરણં અધિપ્પેત’’ન્તિ આહ. તસ્સેવ નામન્તિ તબ્ભાવતો તદેકદેસભાવતો ચ મરણ-સદ્દબહુત્તે અસમ્મોહત્થં વુત્તં. ચુતિલક્ખણન્તિ ‘‘ચવનતા’’તિ નિદસ્સિતચવનલક્ખણમેવ વદતિ. સમ્પત્તિભવખન્ધેહિ વિયોજેતીતિ વિયોગરસં, વિયોગકિરિયાભૂતતાય વા ‘‘વિયોગરસ’’ન્તિ વુત્તં. સત્તસ્સ પુરિમભવતો વિપ્પવાસો હુત્વા ઉપટ્ઠાતીતિ વિપ્પવાસપચ્ચુપટ્ઠાનં.

મરણન્તિકાતિ મરણસ્સ આસન્ના. યદિ મરણં ન ભવિસ્સતિ, યથાવુત્તં કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ દુક્ખં ન ભવિસ્સતીતિ આહ ‘‘દ્વિન્નમ્પિ દુક્ખાનં વત્થુભાવેના’’તિ.

પાપકમ્માદિનિમિત્તન્તિ પાપકમ્મનિમિત્તં પાપગતિનિમિત્તઞ્ચાતિ અત્થો, કમ્મમ્પિ વા એત્થ ‘‘નિમિત્ત’’ન્તિ વુત્તં ઉપપત્તિનિમિત્તભાવેન ઉપટ્ઠાનતો. તદુપટ્ઠાનેપિ હિ ‘‘અકતં વત મે કલ્યાણ’’ન્તિઆદિના અનપ્પકં દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતીતિ. ભદ્દસ્સાતિ કલ્યાણકમ્મસ્સાતિ અત્થો. અવિસેસતોતિ ‘‘સબ્બેસ’’ન્તિ એતેન યોજેતબ્બં. સબ્બેસન્તિ ચ યેસં કાયિકં દુક્ખં ઉપ્પજ્જતિ, તેયેવ સબ્બે ગહિતા ‘‘વિતુજ્જમાનમમ્માન’’ન્તિ વિસેસિતત્તા. સન્ધીનં બન્ધનાનિ સન્ધિબન્ધનાનિ, તેસં છેદનેન નિબ્બત્તં દુક્ખં ‘‘સન્ધિબન્ધનચ્છેદન’’ન્તિ વુત્તં. આદિ-સદ્દો વા કારણત્થો, સન્ધિબન્ધનચ્છેદનમૂલકન્તિ અત્થો.

અનયબ્યસનાપાદનં વિયાતિ અનયબ્યસનાપત્તિ વિયાતિ અત્થો. વાળાદીહિ કતે હિ અનયબ્યસનાપાદને અન્તોગધા અનયબ્યસનાપત્તિ એત્થ નિદસ્સનન્તિ.

સોકનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૪. સુખકારણં હિતં, તસ્સ ફલં સુખં. ઞાતિક્ખયોતિ ભોગાદીહિ ઞાતીનં પરિહાનિ મરણઞ્ચ. અયં પન વિસેસોતિ ભોગબ્યસનાદિપદત્થવિસેસં રોગબ્યસનાદીસુ સમાસવિસેસઞ્ચ સન્ધાયાહ. ઞાતિભોગા પઞ્ઞત્તિમત્તા તબ્બિનાસાવાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન અપરિનિપ્ફન્નતં સન્ધાય ‘‘અનિપ્ફન્નાની’’તિ આહ. અપરિનિપ્ફન્નતંયેવ હિ સન્ધાય વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૪૪૭ આદયો) ચ ‘‘દસ રૂપાનિ અનિપ્ફન્નાની’’તિ વુત્તં. રૂપકણ્ડવણ્ણનાયઞ્હિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૯૭૫ પકિણ્ણકકથા) નિ ‘‘અપરિનિપ્ફન્નાની’’તિ વુત્તાનિ. ખન્ધવિભઙ્ગે ચ નિપ્ફાદેતબ્બસ્સ નિરોધસમાપત્તિઆદિકસ્સ નિપ્ફન્નતા વુત્તાતિ અસભાવધમ્મસ્સ ચ નિપ્ફન્નતા, નિબ્બાનસ્સેવ અનિપ્ફન્નતાતિ.

ધમ્મ-સદ્દો હેતુઅત્થોતિ આહ ‘‘દુક્ખસ્સ ઉપ્પત્તિહેતુના’’તિ. ઝામન્તિ દડ્ઢં. પુબ્બે વુત્તલક્ખણાદિકા દોમનસ્સવેદના સોકોતિ તસ્સ પુન લક્ખણાદયો ન વત્તબ્બા સિયું, તથાપિ દોમનસ્સવિસેસત્તા સોકસ્સ ચ વિસિટ્ઠા લક્ખણાદયો વત્તબ્બાતિ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિમાહ. વિસારરહિતં અન્તો એવ સઙ્કુચિતં ચિન્તનં, સુક્ખનં વા અન્તોનિજ્ઝાનં. પરિનિજ્ઝાયનં દહનં. ઞાતિબ્યસનાદિઅનુરૂપં સોચનં અનુસોચનં, તં તં વા ગુણં દોસઞ્ચ અનુગન્ત્વા સોચનં તપ્પનં અનુસોચનં.

જવનક્ખણેતિ મનોદ્વારજવનક્ખણે. તથા હિ તં દસ્સેન્તો ‘‘એત્તકા મે’’તિઆદિમાહ. કાયવિઞ્ઞાણાદિવીથિયમ્પિ પન જવનક્ખણે દોમનસ્સસ્સ પચ્ચયો હોતિ એવ. તેનેવ ‘‘જવનક્ખણે ચા’’તિ આહ. અઞ્ઞથા કાયિકચેતસિકદુક્ખાનં કાયવત્થુકમનોદ્વારપ્પવત્તાનમેવ પચ્ચયોતિ ગણ્હેય્ય તત્થ વિસેસેન કાયિકચેતસિકસદ્દપ્પવત્તિતો.

તુજ્જતીતિ ‘‘તુદતી’’તિ વત્તબ્બે બ્યત્તયવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

પરિદેવનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૫. આદેવન્તિ એતેનાતિ આદેવોતિ આદેવન-સદ્દં કત્વા અસ્સુવિમોચનાદિવિકારં આપજ્જન્તાનં તબ્બિકારાપત્તિયા સો સદ્દો કરણભાવેન વુત્તોતિ. વીહિપલાપાદયો વિય તુચ્છં વચનં પલાપો. ગુણદોસે કિત્તેતિ બોધેતીતિ ગુણદોસકિત્તનરસો લાલપ્પ-સદ્દો. અત્થાનત્થે હિરિયિતબ્બજને ચ અવિચારેત્વા પુગ્ગલસ્સ સમ્ભમભાવો હુત્વા પરિદેવન-સદ્દો ઉપટ્ઠાતીતિ ‘‘સમ્ભમપચ્ચુપટ્ઠાનો’’તિ વુત્તો, સોકવત્થુઅવિઘાતેન વા સમ્ભમો, ન ઉત્તાસસમ્ભમો, સો ચ પરિદેવન-સદ્દેન પાકટો હોતીતિ પરિદેવો ‘‘સમ્ભમપચ્ચુપટ્ઠાનો’’તિ વુત્તો.

સોકાભિભૂતો પરિદેવનનિમિત્તં મુટ્ઠિપોથનાદીનિ કરોતિ, પરિદેવનનિમિત્તમેવ ચ ઞાતિઅબ્ભત્થઙ્ગમનાદીનિ ચિન્તેતીતિ પરિદેવસ્સ દુક્ખદોમનસ્સાનં વત્થુભાવો વુત્તો.

ભિય્યોતિ યેન વિના ન હોતિ, તતો પરિદેવસમુટ્ઠાપકદોમનસ્સતો, પુબ્બે વુત્તદુક્ખતો વા ભિય્યો, કણ્ઠોટ્ઠતાલુઆદિસોસજતોપિ વા ભિય્યોતિ અઞ્ઞઞ્ચ કાયિકં ચેતસિકં તંનિદાનદુક્ખં સઙ્ગણ્હાતિ.

દુક્ખદોમનસ્સનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૬-૭. કાયિકં દુક્ખં કાયિકસ્સ દુક્ખસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ ‘‘દુક્ખિતસ્સ દુક્ખં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. એતેન દુક્ખેન અભિભૂતત્તા નક્ખત્તં કીળિતું ન લભામીતિ બલવદોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતીતિ દુક્ખસ્સ દોમનસ્સવત્થુતા હોતિ.

અત્તનો પવત્તિક્ખણં સન્ધાય ‘‘પીળેતી’’તિ વુત્તં કાયિકદુક્ખં, તદુપનિસ્સયતો વા.

આવટ્ટન્તીતિ પરિવટ્ટન્તિ. વિવટ્ટન્તીતિ પબ્ભારે ખિત્તત્થમ્ભો વિય લુધન્તિ. મૂલચ્છિન્નરુક્ખો વિય છિન્નપપાતં પપતન્તિ, પરિદય્હમાનચિત્તા પુરિમદોમનસ્સુપનિસ્સયવસેન ચિન્તેન્તિ, વિગતે દોમનસ્સે તથાચિન્તનં નત્થીતિ.

ઉપાયાસનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૮. સબ્બવિસયપ્પટિપત્તિનિવારણવસેન સમન્તતો સીદનં સંસીદનં, ઉટ્ઠેતુમ્પિ અસક્કુણેય્યતાકરણવસેન અતિબલવં, વિરૂપં વા સીદનં વિસીદનં. અઞ્ઞં વિસયં અગન્ત્વા ઞાતિબ્યસનાદીસુ વિરૂપો આસઙ્ગો તત્થેવ અવબન્ધતા બ્યાસત્તિ. નિત્થુનનકરણતો નિત્થુનનરસો. વિસીદનં વિસાદો.

સયં ન દુક્ખો દોસત્તા સઙ્ખારક્ખન્ધપરિયાપન્નધમ્મન્તરત્તા વા. યે પન દોમનસ્સમેવ ઉપાયાસોતિ વદેય્યું, તે ‘‘ઉપાયાસો તીહિ ખન્ધેહિ એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા સમ્પયુત્તો, એકેન ખન્ધેન એકેનાયતનેન એકાય ધાતુયા કેહિચિ સમ્પયુત્તો’’તિ (ધાતુ. ૨૪૯) ઇમાય પાળિયા પટિક્ખિપિતબ્બા. વિસાદપ્પત્તિયા સુખદુક્ખકારણં અગણયિત્વા દુક્ખટ્ઠાનાદીનિ કરોન્તાનં ઉપાયાસો કાયિકદુક્ખસ્સ વત્થુ હોતિ, વિસાદનવસેનેવ ઞાતિવિનાસાદીનિ ચિન્તેન્તાનં દોમનસ્સસ્સ. અત્તનો પવત્તિક્ખણેયેવ ઉપાયાસો દોમનસ્સસમ્પયોગતો ચિત્તં પરિદહતિ, અવિપ્ફારિકતાકરણવસેન કાયં વિસાદેતિ, તદુભયકરણેનેવ તતો પરં તંનિમિત્તં કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ અધિમત્તં દુક્ખં જનયતીતિ દુક્ખો વુત્તો.

અપ્પિયસમ્પયોગનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૯. ન અપ્પિયન્તીતિ ન ગમિયન્તિ, ન પવેસીયન્તીતિ અત્થો. અનત્થન્તિ બ્યસનં, દુક્ખં વા. અહિતન્તિ તસ્સ હેતું. દુતિયે અત્થવિકપ્પે અત્થં ન કામેન્તીતિ અનત્થકામાતિઆદિ અસમત્થસમાસોપિ યોજિતો. ‘‘અસૂરિયપસ્સાનિ મુખાની’’તિઆદીસુ વિય હિ યેન સમાસો, ન તસ્સાયં પટિસેધકો અ-કારોતિ. યસ્મિં કિસ્મિઞ્ચિ નિબ્ભયે યોગક્ખેમ-સદ્દો નિરુળ્હો દુક્ખયોગતો ખેમત્તા.

સઙ્ગતિઆદીસુ સઙ્ખારવસેન યં લબ્ભતિ, તં ગહેતબ્બં. ન હિ સઙ્ખારાનં ઠાનનિસજ્જાદયો ભોજનાદિકિચ્ચેસુ વા સહકરણં વિજ્જતીતિ પચ્છિમદ્વયં તદત્થવસેન લબ્ભતીતિ ન સક્કા વત્તુન્તિ. યં લબ્ભતીતિ વા યં અત્થજાતં લબ્ભતીતિ અત્થો. તેન યથા લબ્ભતિ સઙ્ગતિઆદીસુ અત્થો, તથા યોજેતબ્બો. પુગ્ગલસ્સ હિ સઙ્ગતિ ગન્ત્વા સઙ્ખારેહિ સંયોગો હોતિ, આગતેહિ ચ તેહિ, પુગ્ગલસ્સ ચ અત્તનો ઠાનાદીસુ સઙ્ખારેહિ સહભાવો હોતિ, સબ્બકિરિયાસુ ચ મિસ્સીભાવોતિ. અનત્થભાવો ઉપદ્દવભાવો.

અનિટ્ઠાનં આપાથગમનમત્તં તંગહણમત્તઞ્ચ અપ્પિયસમ્પયોગો, ન પન પથવિફસ્સાદયો વિય અપ્પિયસમ્પયોગો નામ એકો ધમ્મો અત્થીતિ આહ ‘‘સો અત્થતો એકો ધમ્મો નામ નત્થી’’તિ. અનિટ્ઠાનિ કણ્ટકાદીનિ અમિત્તા ચ ઉસુઆદીહિ વિજ્ઝનાદિદુક્ખં ઉપ્પાદેન્તિ.

ઇધાતિ ઇમસ્મિં લોકે દુક્ખં હોતીતિ વા ઇધ ઇમસ્મિં દુક્ખસચ્ચનિદ્દેસે દુક્ખો વુત્તોતિ વા યોજેતબ્બં.

પિયવિપ્પયોગનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૦. મિનન્તીતિ નાળિયાદીસુ ધઞ્ઞં વિય અન્તો પક્ખિપન્તિ, ન બહિ કરોન્તીતિ અત્થો. અમા-સદ્દો સહભાવદીપકો. ઞાયન્તિ વા અજ્ઝત્તિકાઇચ્ચેવ. ઞાતિબ્યસનાદિકો હુત્વા ઉપટ્ઠાતીતિ બ્યસનપચ્ચુપટ્ઠાનો. સોકુપ્પાદનેનેવ સરીરં સોસેન્તિ, કિસં કરોન્તિ, અકિસમ્પિ નિરોજતાકરણેન મિલાપેન્તિ, તતો ચ કાયિકં દુક્ખં ઉપ્પજ્જતીતિ તદુપ્પાદકતા વુત્તા.

સોકસરસમપ્પિતાતિ એતેન ચેતસિકદુક્ખં દસ્સેતિ, વિતુજ્જન્તીતિ એતેન કાયિકં દુક્ખં.

ઇચ્છાનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૧. યસ્મિં કાલે જાતિયા ન આગન્તબ્બં, તં કાલં ગહેત્વા આહ ‘‘પરિનિબ્બુતેસુ ચ વિજ્જમાનં જાતિયા અનાગમન’’ન્તિ. યમ્પીતિ યેનપીતિ અત્થો વુત્તો. યદાપિ પન યં-સદ્દો ‘‘ઇચ્છ’’ન્તિ એતં અપેક્ખતિ, તદાપિ અલાભવિસિટ્ઠા ઇચ્છા વુત્તા હોતિ. યદા ‘‘ન લભતી’’તિ એતં અપેક્ખતિ, તદા ઇચ્છાવિસિટ્ઠો અલાભો વુત્તો હોતિ. સો પનત્થતો અઞ્ઞો ધમ્મો નત્થિ, તથાપિ અલબ્ભનેય્યઇચ્છાવ વુત્તા હોતિ. અપાપુણિતબ્બેસુ પવત્તત્તા એવ ‘‘અપ્પત્તિપચ્ચુપટ્ઠાના’’તિ વુત્તા. યત્થ હિ સા ઇચ્છા પવત્તા, તં વત્થું અપાપુણન્તી હુત્વા ગય્હતીતિ.

છિન્નભિન્નગણેનાતિ નિલ્લજ્જેન ધુત્તગણેન, કપ્પટિકગણેન વા.

વિઘાતમયન્તિ ચિત્તવિઘાતમયં દોમનસ્સં ચિત્તવિઘાતતો એવ ઉપ્પન્નં ઉબ્બન્ધનજરાતિસારાદિકાયિકં દુક્ખઞ્ચ. ઇચ્છિતાલાભન્તિ અલબ્ભનેય્યઇચ્છમેવ વદતિ.

ઉપાદાનક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૨. વિત્થિણ્ણસ્સ દુક્ખસ્સ એત્તકન્તિ દસ્સનં દુક્ખસ્સ સઙ્ખેપો, તં કાતું ન સક્કા વિત્થારસ્સ અનન્તત્તા. દુક્ખવિત્થારગતં પન દેસનાવિત્થારં પહાય યત્થ સબ્બો દુક્ખવિત્થારો સમોધાનં ગચ્છતિ, તત્થ દેસનાય વવત્થાનં સઙ્ખેપો, તં કાતું સક્કા તાદિસસ્સ વત્થુનો સબ્ભાવા.

દેસં જાનન્તો મગ્ગક્ખાયિકપુરિસો દેસકો. ભગવાપિ દુક્ખસ્સ દેસકો. ‘‘દુક્ખન્તદેસકેના’’તિ વા પાઠો, દુક્ખન્તક્ખાયિકોતિ અત્થો.

પાવકાદયો યથા ઇન્ધનાદીનિ બાધેન્તિ, એવં બાધયમાના. મારણન્તિકદુક્ખાભિઘાતેનાતિ ઇમિના અતિપાકટેન જાતિજરાદુક્ખવિઘાતજસોકાદયો દસ્સેતિ. તતોતિ પરિદેવતો ઉદ્ધં. કણ્ઠ સોસાદિ સન્ધિ બન્ધચ્છેદનાદિ જનક ધાતુક્ખોભ સમાયોગતો કાયસ્સ આબાધનદુક્ખં દુક્ખં. યેસુ કેસુચીતિ તિસ્સસ્સ વા ફુસ્સસ્સ વા ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ સબ્બમ્પિ ચક્ખુરોગાદિદુક્ખં સબ્બસત્તગતં એવંપકારમેવાતિ સઙ્ખિપિત્વા દસ્સેન્તોતિ અત્થો.

દુક્ખસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.