૧. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના

૧૭૨. યદિપિ ધાતુસંયુત્તાદીસુ ‘‘ધાતુનાનત્તં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ, કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ધાતુનાનત્તં? ચક્ખુધાતુ…પે… મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૮૫) અટ્ઠારસ ધાતુયો આગતા, તા પન અભિધમ્મે ચ આગતાતિ સાધારણત્તા અગ્ગહેત્વા સુત્તન્તેસ્વેવ આગતે તયો ધાતુછક્કે ગહેત્વા સુત્તન્તભાજનીયં વિભત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સબ્બા ધાતુયોતિ અટ્ઠારસપિ. સુઞ્ઞે સભાવમત્તે નિરુળ્હો ધાતુ-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. અસમ્ફુટ્ઠધાતૂતિ ચતૂહિ મહાભૂતેહિ અબ્યાપિતભાવોતિ અત્થો.

૧૭૩. પથવીધાતુદ્વયન્તિ અટ્ઠકથાયં પદુદ્ધારો કતો, પાળિયં પન ‘‘દ્વેય’’ન્તિ આગચ્છતિ, અત્થો પન યથાવુત્તોવ. દ્વયન્તિ પન પાઠે સતિ અયમ્પિ અત્થો સમ્ભવતિ. દ્વે અવયવા એતસ્સાતિ દ્વયં, પથવીધાતૂનં દ્વયં પથવીધાતુદ્વયં, દ્વિન્નં પથવીધાતૂનં સમુદાયોતિ અત્થો. દ્વે એવ વા અવયવા સમુદિતા દ્વયં, પથવીધાતુદ્વયન્તિ. ‘‘તત્થ કતમા પથવીધાતુ? પથવીધાતુદ્વયં, એસા પથવીધાતૂ’’તિ સઙ્ખેપેન વિસ્સજ્જેતિ. અત્થિ અજ્ઝત્તિકા અત્થિ બાહિરાતિ એત્થ અજ્ઝત્તિકબાહિર-સદ્દા ન અજ્ઝત્તિકદુકે વિય અજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનવાચકા, નાપિ અજ્ઝત્તત્તિકે વુત્તેહિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધા-સદ્દેહિ સમાનત્થા, ઇન્દ્રિયબદ્ધાનિન્દ્રિયબદ્ધવાચકા પન એતે. તેન ‘‘સત્તસન્તાનપરિયાપન્ના’’તિઆદિ વુત્તં. નિયકજ્ઝત્તાતિ ચ ન પચ્ચત્તં અત્તનિ જાતતં સન્ધાય વુત્તં, અથ ખો સબ્બસત્તસન્તાનેસુ જાતતન્તિ દટ્ઠબ્બં. અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તન્તિ વચનેન હિ સત્તસન્તાનપરિયાપન્નતાય અજ્ઝત્તિકભાવં દસ્સેતિ, ન પાટિપુગ્ગલિકતાય. સભાવાકારતોતિ આપાદીહિ વિસિટ્ઠેન અત્તનો એવ સભાવભૂતેન ગહેતબ્બાકારેન.

કેસા કક્ખળત્તલક્ખણાતિ કક્ખળતાધિકતાય વુત્તા. પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસોતિ પથવીકોટ્ઠાસમત્તો સુઞ્ઞોતિ અત્થો. મત્થલુઙ્ગં અટ્ઠિમિઞ્જગ્ગહણેન ગહિતન્તિ ઇધ વિસું ન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

ઇમિનાતિ ‘‘સેય્યથિદં કેસા’’તિઆદિના. કમ્મં કત્વાતિ પયોગં વીરિયં આયૂહનં વા કત્વાતિ અત્થો. ભોગકામેન કસિયાદીસુ વિય અરહત્તકામેન ચ ઇમસ્મિં મનસિકારે કમ્મં કત્તબ્બન્તિ. પુબ્બપલિબોધાતિ આવાસાદયો દીઘકેસાદિકે ખુદ્દકપલિબોધે અપરપલિબોધાતિ અપેક્ખિત્વા વુત્તા.

વણ્ણાદીનં પઞ્ચન્નં વસેન મનસિકારો ધાતુપટિકૂલવણ્ણમનસિકારાનં સાધારણો પુબ્બભાગોતિ નિબ્બત્તિતધાતુમનસિકારં દસ્સેતું ‘‘અવસાને એવં મનસિકારો પવત્તેતબ્બો’’તિ આહ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતાતિ કારણસ્સ ચ ફલસ્સ ચ અબ્યાપારતાય ધાતુમત્તતં દસ્સેતિ. આભોગપચ્ચવેક્ખણાદીનમ્પિ એવમેવ અબ્યાપારતા દટ્ઠબ્બા. ન હિ તાનિ, તેસઞ્ચ કારણાનિ આભુજિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા ચ ઉપ્પજ્જન્તિ કરોન્તિ ચાતિ. લક્ખણવસેનાતિ ‘‘કક્ખળં ખરિગત’’ન્તિઆદિવચનં સન્ધાય વુત્તં.

વેકન્તકં એકા લોહજાતિ. નાગનાસિકલોહં લોહસદિસં લોહવિજાતિ હલિદ્દિવિજાતિ વિય. તિપુતમ્બાદીહિ મિસ્સેત્વા કતં કરણેન નિબ્બત્તત્તા કિત્તિમલોહં. મોરક્ખાદીનિ એવંનામાનેવેતાનિ. સામુદ્દિકમુત્તાતિ નિદસ્સનમત્તમેતં, સબ્બાપિ પન મુત્તા મુત્તા એવ.

૧૭૪. અપ્પેતીતિ આપો, આબન્ધનવસેન સેસભૂતત્તયં પાપુણાતિ સિલેસતીતિ અત્થો. યૂસભૂતોતિ રસભૂતો. વક્કહદયયકનપપ્ફાસાનિ તેમેન્તન્તિ એત્થ યકનં હેટ્ઠાભાગપૂરણેન, ઇતરાનિ તેસં ઉપરિ થોકં થોકં પગ્ઘરણેન તેમેતિ. હેટ્ઠા લેડ્ડુખણ્ડાનિ તેમયમાનેતિ તેમકતેમિતબ્બાનં અબ્યાપારસામઞ્ઞનિદસ્સનત્થાયેવ ઉપમા દટ્ઠબ્બા, ન ઠાનસામઞ્ઞનિદસ્સનત્થાય. સન્નિચિતલોહિતેન તેમેતબ્બાનં કેસઞ્ચિ હેટ્ઠા, કસ્સચિ ઉપરિ ઠિતતઞ્હિ સતિપટ્ઠાનવિભઙ્ગે વક્ખતીતિ, યકનસ્સ હેટ્ઠાભાગો ‘‘ઠિતં મયિ લોહિત’’ન્તિ ન જાનાતિ, વક્કાદીનિ ‘‘અમ્હે તેમયમાનં લોહિતં ઠિત’’ન્તિ ન જાનન્તીતિ એવં યોજના કાતબ્બા. યથા પન ભેસજ્જસિક્ખાપદે નિયમો અત્થિ ‘‘યેસં મંસં કપ્પતિ, તેસં ખીર’’ન્તિ, એવમિધ નત્થિ.

૧૭૫. તેજનવસેનાતિ નિસિતભાવેન તિક્ખભાવેન. સરીરસ્સ પકતિં અતિક્કમિત્વા ઉણ્હભાવો સન્તાપો, સરીરદહનવસેન પવત્તો મહાદાહો પરિદાહો. અયમેતેસં વિસેસો. યેન જીરીયતીતિ એકાહિકાદિજરરોગેન જીરીયતીતિપિ અત્થો યુજ્જતિ. સતવારં તાપેત્વા ઉદકે પક્ખિપિત્વા ઉદ્ધટસપ્પિ સતધોતસપ્પીતિ વદન્તિ. રસસોણિતમેદમંસન્હારુઅટ્ઠિઅટ્ઠિમિઞ્જા રસાદયો. કેચિ ન્હારું અપનેત્વા સુક્કં સત્તમધાતું અવોચુન્તિ. પાકતિકોતિ ખોભં અપ્પત્તો સદા વિજ્જમાનો. પેતગ્ગિ મુખતો બહિ નિગ્ગતોવ ઇધ ગહિતો.

૧૭૬. વાયનવસેનાતિ સવેગગમનવસેન, સમુદીરણવસેન વા.

૧૭૭. ઇમિના યસ્મિં આકાસે…પે… તં કથિતન્તિ ઇદં કસિણુગ્ઘાટિમાકાસસ્સ અકથિતતં, અજટાકાસસ્સ ચ કથિતતં દસ્સેતું વુત્તં.

૧૭૯. સુખદુક્ખાનં ફરણભાવો સરીરટ્ઠકઉતુસ્સ સુખદુક્ખફોટ્ઠબ્બસમુટ્ઠાનપચ્ચયભાવેન યથાબલં સરીરેકદેસસકલસરીરફરણસમત્થતાય વુત્તો, સોમનસ્સદોમનસ્સાનં ઇટ્ઠાનિટ્ઠચિત્તજસમુટ્ઠાપનેન તથેવ ફરણસમત્થતાય. એવં એતેસં સરીરફરણતાય એકસ્સ ઠાનં ઇતરં પહરતિ, ઇતરસ્સ ચ અઞ્ઞન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞેન સપ્પટિપક્ખતં દસ્સેતિ, અઞ્ઞમઞ્ઞપટિપક્ખઓળારિકપ્પવત્તિ એવ વા એતેસં ફરણં. વત્થારમ્મણાનિ ચ પબન્ધેન પવત્તિહેતુભૂતાનિ ફરણટ્ઠાનં દટ્ઠબ્બં, ઉભયવતો ચ પુગ્ગલસ્સ વસેન અયં સપ્પટિપક્ખતા દસ્સિતા સુખદસ્સનીયત્તા.

૧૮૧. કિલેસકામં સન્ધાયાતિ ‘‘સઙ્કપ્પો કામો રાગો કામો’’તિ (મહાનિ. ૧; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮) એત્થ વુત્તં સઙ્કપ્પં સન્ધાયાતિ અધિપ્પાયો. સોપિ હિ વિબાધતિ ઉપતાપેતિ ચાતિ કિલેસસન્થવસમ્ભવતો કિલેસકામો વિભત્તો કિલેસવત્થુસમ્ભવતો વા. કામપટિસંયુત્તાતિ કામરાગસઙ્ખાતેન કામેન સમ્પયુત્તા, કામપટિબદ્ધા વા. અઞ્ઞેસુ ચ કામપટિસંયુત્તધમ્મેસુ વિજ્જમાનેસુ વિતક્કેયેવ કામોપપદો ધાતુસદ્દો નિરુળ્હો વેદિતબ્બો વિતક્કસ્સ કામપ્પસઙ્ગપ્પવત્તિયા સાતિસયત્તા. એસ નયો બ્યાપાદધાતુઆદીસુ. પરસ્સ અત્તનો ચ દુક્ખાયનં વિહિંસા. વિહિંસન્તીતિ હન્તું ઇચ્છન્તિ.

૧૮૨. ઉભયત્થ ઉપ્પન્નોપિ અભિજ્ઝાસંયોગેન કમ્મપથજનનતો અનભિજ્ઝાકમ્મપથભિન્દનતો ચ કામવિતક્કો ‘‘કમ્મપથભેદો’’તિ વુત્તો. બ્યાપાદો પનાતિ બ્યાપાદવચનેન બ્યાપાદવિતક્કં દસ્સેતિ. સો હિ બ્યાપાદધાતૂતિ. તથા વિહિંસાય વિહિંસાધાતુયા ચ બ્યાપાદવસેન યથાસમ્ભવં પાણાતિપાતાદિવસેન ચ કમ્મપથભેદો યોજેતબ્બો. એત્થાતિ દ્વીસુ તિકેસુ. સબ્બકામાવચરસબ્બકુસલસઙ્ગાહકેહિ ઇતરે દ્વે દ્વે સઙ્ગહેત્વા કથનં સબ્બસઙ્ગાહિકકથા. એત્થાતિ પન એતસ્મિં છક્કેતિ વુચ્ચમાને કામધાતુવચનેન કામાવચરાનં નેક્ખમ્મધાતુઆદીનઞ્ચ ગહણં આપજ્જતિ.

લભાપેતબ્બાતિ ચક્ખુધાતાદિભાવં લભમાના ધમ્મા નીહરિત્વા દસ્સનેન લભાપેતબ્બા. ચરતિ એત્થાતિ ચારો, કિં ચરતિ? સમ્મસનં, સમ્મસનસ્સ ચારો સમ્મસનચારો, તેભૂમકધમ્માનં અધિવચનં.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.