૩. ધાતુવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના

૧૭૨. યદિપિ ધાતુસંયુત્તાદીસુ ‘‘ધાતુનાનત્તં વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ, કતમઞ્ચ, ભિક્ખવે, ધાતુનાનત્તં? ચક્ખુધાતુ…પે… મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૮૫) અટ્ઠારસ ધાતુયો આગતા, તા પન અભિધમ્મે ચ આગતાતિ સાધારણત્તા અગ્ગહેત્વા સુત્તન્તેસ્વેવ આગતે તયો ધાતુછક્કે ગહેત્વા સુત્તન્તભાજનીયં વિભત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સબ્બા ધાતુયોતિ અટ્ઠારસપિ. સુઞ્ઞે સભાવમત્તે નિરુળ્હો ધાતુ-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. અસમ્ફુટ્ઠધાતૂતિ ચતૂહિ મહાભૂતેહિ અબ્યાપિતભાવોતિ અત્થો.

૧૭૩. પથવીધાતુદ્વયન્તિ અટ્ઠકથાયં પદુદ્ધારો કતો, પાળિયં પન ‘‘દ્વેય’’ન્તિ આગચ્છતિ, અત્થો પન યથાવુત્તોવ. દ્વયન્તિ પન પાઠે સતિ અયમ્પિ અત્થો સમ્ભવતિ. દ્વે અવયવા એતસ્સાતિ દ્વયં, પથવીધાતૂનં દ્વયં પથવીધાતુદ્વયં, દ્વિન્નં પથવીધાતૂનં સમુદાયોતિ અત્થો. દ્વે એવ વા અવયવા સમુદિતા દ્વયં, પથવીધાતુદ્વયન્તિ. ‘‘તત્થ કતમા પથવીધાતુ? પથવીધાતુદ્વયં, એસા પથવીધાતૂ’’તિ સઙ્ખેપેન વિસ્સજ્જેતિ. અત્થિ અજ્ઝત્તિકા અત્થિ બાહિરાતિ એત્થ અજ્ઝત્તિકબાહિર-સદ્દા ન અજ્ઝત્તિકદુકે વિય અજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનવાચકા, નાપિ અજ્ઝત્તત્તિકે વુત્તેહિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધા-સદ્દેહિ સમાનત્થા, ઇન્દ્રિયબદ્ધાનિન્દ્રિયબદ્ધવાચકા પન એતે. તેન ‘‘સત્તસન્તાનપરિયાપન્ના’’તિઆદિ વુત્તં. નિયકજ્ઝત્તાતિ ચ ન પચ્ચત્તં અત્તનિ જાતતં સન્ધાય વુત્તં, અથ ખો સબ્બસત્તસન્તાનેસુ જાતતન્તિ દટ્ઠબ્બં. અજ્ઝત્તં પચ્ચત્તન્તિ વચનેન હિ સત્તસન્તાનપરિયાપન્નતાય અજ્ઝત્તિકભાવં દસ્સેતિ, ન પાટિપુગ્ગલિકતાય. સભાવાકારતોતિ આપાદીહિ વિસિટ્ઠેન અત્તનો એવ સભાવભૂતેન ગહેતબ્બાકારેન.

કેસા કક્ખળત્તલક્ખણાતિ કક્ખળતાધિકતાય વુત્તા. પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસોતિ પથવીકોટ્ઠાસમત્તો સુઞ્ઞોતિ અત્થો. મત્થલુઙ્ગં અટ્ઠિમિઞ્જગ્ગહણેન ગહિતન્તિ ઇધ વિસું ન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

ઇમિનાતિ ‘‘સેય્યથિદં કેસા’’તિઆદિના. કમ્મં કત્વાતિ પયોગં વીરિયં આયૂહનં વા કત્વાતિ અત્થો. ભોગકામેન કસિયાદીસુ વિય અરહત્તકામેન ચ ઇમસ્મિં મનસિકારે કમ્મં કત્તબ્બન્તિ. પુબ્બપલિબોધાતિ આવાસાદયો દીઘકેસાદિકે ખુદ્દકપલિબોધે અપરપલિબોધાતિ અપેક્ખિત્વા વુત્તા.

વણ્ણાદીનં પઞ્ચન્નં વસેન મનસિકારો ધાતુપટિકૂલવણ્ણમનસિકારાનં સાધારણો પુબ્બભાગોતિ નિબ્બત્તિતધાતુમનસિકારં દસ્સેતું ‘‘અવસાને એવં મનસિકારો પવત્તેતબ્બો’’તિ આહ. અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતાતિ કારણસ્સ ચ ફલસ્સ ચ અબ્યાપારતાય ધાતુમત્તતં દસ્સેતિ. આભોગપચ્ચવેક્ખણાદીનમ્પિ એવમેવ અબ્યાપારતા દટ્ઠબ્બા. ન હિ તાનિ, તેસઞ્ચ કારણાનિ આભુજિત્વા પચ્ચવેક્ખિત્વા ચ ઉપ્પજ્જન્તિ કરોન્તિ ચાતિ. લક્ખણવસેનાતિ ‘‘કક્ખળં ખરિગત’’ન્તિઆદિવચનં સન્ધાય વુત્તં.

વેકન્તકં એકા લોહજાતિ. નાગનાસિકલોહં લોહસદિસં લોહવિજાતિ હલિદ્દિવિજાતિ વિય. તિપુતમ્બાદીહિ મિસ્સેત્વા કતં કરણેન નિબ્બત્તત્તા કિત્તિમલોહં. મોરક્ખાદીનિ એવંનામાનેવેતાનિ. સામુદ્દિકમુત્તાતિ નિદસ્સનમત્તમેતં, સબ્બાપિ પન મુત્તા મુત્તા એવ.

૧૭૪. અપ્પેતીતિ આપો, આબન્ધનવસેન સેસભૂતત્તયં પાપુણાતિ સિલેસતીતિ અત્થો. યૂસભૂતોતિ રસભૂતો. વક્કહદયયકનપપ્ફાસાનિ તેમેન્તન્તિ એત્થ યકનં હેટ્ઠાભાગપૂરણેન, ઇતરાનિ તેસં ઉપરિ થોકં થોકં પગ્ઘરણેન તેમેતિ. હેટ્ઠા લેડ્ડુખણ્ડાનિ તેમયમાનેતિ તેમકતેમિતબ્બાનં અબ્યાપારસામઞ્ઞનિદસ્સનત્થાયેવ ઉપમા દટ્ઠબ્બા, ન ઠાનસામઞ્ઞનિદસ્સનત્થાય. સન્નિચિતલોહિતેન તેમેતબ્બાનં કેસઞ્ચિ હેટ્ઠા, કસ્સચિ ઉપરિ ઠિતતઞ્હિ સતિપટ્ઠાનવિભઙ્ગે વક્ખતીતિ, યકનસ્સ હેટ્ઠાભાગો ‘‘ઠિતં મયિ લોહિત’’ન્તિ ન જાનાતિ, વક્કાદીનિ ‘‘અમ્હે તેમયમાનં લોહિતં ઠિત’’ન્તિ ન જાનન્તીતિ એવં યોજના કાતબ્બા. યથા પન ભેસજ્જસિક્ખાપદે નિયમો અત્થિ ‘‘યેસં મંસં કપ્પતિ, તેસં ખીર’’ન્તિ, એવમિધ નત્થિ.

૧૭૫. તેજનવસેનાતિ નિસિતભાવેન તિક્ખભાવેન. સરીરસ્સ પકતિં અતિક્કમિત્વા ઉણ્હભાવો સન્તાપો, સરીરદહનવસેન પવત્તો મહાદાહો પરિદાહો. અયમેતેસં વિસેસો. યેન જીરીયતીતિ એકાહિકાદિજરરોગેન જીરીયતીતિપિ અત્થો યુજ્જતિ. સતવારં તાપેત્વા ઉદકે પક્ખિપિત્વા ઉદ્ધટસપ્પિ સતધોતસપ્પીતિ વદન્તિ. રસસોણિતમેદમંસન્હારુઅટ્ઠિઅટ્ઠિમિઞ્જા રસાદયો. કેચિ ન્હારું અપનેત્વા સુક્કં સત્તમધાતું અવોચુન્તિ. પાકતિકોતિ ખોભં અપ્પત્તો સદા વિજ્જમાનો. પેતગ્ગિ મુખતો બહિ નિગ્ગતોવ ઇધ ગહિતો.

૧૭૬. વાયનવસેનાતિ સવેગગમનવસેન, સમુદીરણવસેન વા.

૧૭૭. ઇમિના યસ્મિં આકાસે…પે… તં કથિતન્તિ ઇદં કસિણુગ્ઘાટિમાકાસસ્સ અકથિતતં, અજટાકાસસ્સ ચ કથિતતં દસ્સેતું વુત્તં.

૧૭૯. સુખદુક્ખાનં ફરણભાવો સરીરટ્ઠકઉતુસ્સ સુખદુક્ખફોટ્ઠબ્બસમુટ્ઠાનપચ્ચયભાવેન યથાબલં સરીરેકદેસસકલસરીરફરણસમત્થતાય વુત્તો, સોમનસ્સદોમનસ્સાનં ઇટ્ઠાનિટ્ઠચિત્તજસમુટ્ઠાપનેન તથેવ ફરણસમત્થતાય. એવં એતેસં સરીરફરણતાય એકસ્સ ઠાનં ઇતરં પહરતિ, ઇતરસ્સ ચ અઞ્ઞન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞેન સપ્પટિપક્ખતં દસ્સેતિ, અઞ્ઞમઞ્ઞપટિપક્ખઓળારિકપ્પવત્તિ એવ વા એતેસં ફરણં. વત્થારમ્મણાનિ ચ પબન્ધેન પવત્તિહેતુભૂતાનિ ફરણટ્ઠાનં દટ્ઠબ્બં, ઉભયવતો ચ પુગ્ગલસ્સ વસેન અયં સપ્પટિપક્ખતા દસ્સિતા સુખદસ્સનીયત્તા.

૧૮૧. કિલેસકામં સન્ધાયાતિ ‘‘સઙ્કપ્પો કામો રાગો કામો’’તિ (મહાનિ. ૧; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮) એત્થ વુત્તં સઙ્કપ્પં સન્ધાયાતિ અધિપ્પાયો. સોપિ હિ વિબાધતિ ઉપતાપેતિ ચાતિ કિલેસસન્થવસમ્ભવતો કિલેસકામો વિભત્તો કિલેસવત્થુસમ્ભવતો વા. કામપટિસંયુત્તાતિ કામરાગસઙ્ખાતેન કામેન સમ્પયુત્તા, કામપટિબદ્ધા વા. અઞ્ઞેસુ ચ કામપટિસંયુત્તધમ્મેસુ વિજ્જમાનેસુ વિતક્કેયેવ કામોપપદો ધાતુસદ્દો નિરુળ્હો વેદિતબ્બો વિતક્કસ્સ કામપ્પસઙ્ગપ્પવત્તિયા સાતિસયત્તા. એસ નયો બ્યાપાદધાતુઆદીસુ. પરસ્સ અત્તનો ચ દુક્ખાયનં વિહિંસા. વિહિંસન્તીતિ હન્તું ઇચ્છન્તિ.

૧૮૨. ઉભયત્થ ઉપ્પન્નોપિ અભિજ્ઝાસંયોગેન કમ્મપથજનનતો અનભિજ્ઝાકમ્મપથભિન્દનતો ચ કામવિતક્કો ‘‘કમ્મપથભેદો’’તિ વુત્તો. બ્યાપાદો પનાતિ બ્યાપાદવચનેન બ્યાપાદવિતક્કં દસ્સેતિ. સો હિ બ્યાપાદધાતૂતિ. તથા વિહિંસાય વિહિંસાધાતુયા ચ બ્યાપાદવસેન યથાસમ્ભવં પાણાતિપાતાદિવસેન ચ કમ્મપથભેદો યોજેતબ્બો. એત્થાતિ દ્વીસુ તિકેસુ. સબ્બકામાવચરસબ્બકુસલસઙ્ગાહકેહિ ઇતરે દ્વે દ્વે સઙ્ગહેત્વા કથનં સબ્બસઙ્ગાહિકકથા. એત્થાતિ પન એતસ્મિં છક્કેતિ વુચ્ચમાને કામધાતુવચનેન કામાવચરાનં નેક્ખમ્મધાતુઆદીનઞ્ચ ગહણં આપજ્જતિ.

લભાપેતબ્બાતિ ચક્ખુધાતાદિભાવં લભમાના ધમ્મા નીહરિત્વા દસ્સનેન લભાપેતબ્બા. ચરતિ એત્થાતિ ચારો, કિં ચરતિ? સમ્મસનં, સમ્મસનસ્સ ચારો સમ્મસનચારો, તેભૂમકધમ્માનં અધિવચનં.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૧૮૩. ચક્ખુસ્સાતિ વિસેસકારણં અસાધારણસામિભાવેન નિદ્દિટ્ઠં. તઞ્હિ પુગ્ગલન્તરાસાધારણં નીલાદિસબ્બરૂપસાધારણઞ્ચ. વિદહતીતિ એવં એવઞ્ચ તયા પવત્તિતબ્બન્તિ વિનિયુજ્જમાનં વિય ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો. વિદહતીતિ ચ ધાતુઅત્થો એવ વિસિટ્ઠો ઉપસગ્ગેન દીપિતોતિ વિનાપિ ઉપસગ્ગેન ધાતૂતિ એસો સદ્દો તમત્થં વદતીતિ દટ્ઠબ્બો. કત્તુકમ્મભાવકરણઅધિકરણેસુ ધાતુપદસિદ્ધિ હોતીતિ પઞ્ચપિ એતે અત્થા વુત્તા. સુવણ્ણરજતાદિધાતુયો સુવણ્ણાદીનં બીજભૂતા સેલાદયો.

અત્તનો સભાવં ધારેન્તીતિ ધાતુયોતિ એત્થાપિ ધાતીતિ ધાતૂતિ પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. ધાતુ-સદ્દો એવ હિ ધારણત્થોપિ હોતીતિ. કત્તુઅત્થોપિ ચાયં પુરિમેન અસદિસોતિ નિસ્સત્તસભાવમત્તધારણઞ્ચ ધાતુ-સદ્દસ્સ પધાનો અત્થોતિ વિસું વુત્તો. ધાતુયો વિય ધાતુયોતિ એત્થ સીહ-સદ્દો વિય કેસરિમ્હિ નિરુળ્હો પુરિસેસુ, સેલાવયવેસુ નિરુળ્હો ધાતુ-સદ્દો ચ ચક્ખાદીસુ ઉપચરિતો દટ્ઠબ્બો. ઞાણઞ્ચ ઞેય્યઞ્ચ ઞાણઞેય્યાનિ, તેસં અવયવા તપ્પભેદભૂતા ધાતુયો ઞાણઞેય્યાવયવા. તત્થ ઞાણપ્પભેદા ધમ્મધાતુએકદેસો, ઞેય્યપ્પભેદા અટ્ઠારસાપીતિ ઞાણઞેય્યાવયવમત્તા ધાતુયો હોન્તિ. અથ વા ઞાણેન ઞાતબ્બો સભાવો ધાતુસદ્દેન વુચ્ચમાનો અવિપરીતતો ઞાણઞેય્યો, ન દિટ્ઠિઆદીહિ વિપરીતગ્ગાહકેહિ ઞેય્યોતિ અત્થો. તસ્સ ઞાણઞેય્યસ્સ અવયવા ચક્ખાદયો. વિસભાગલક્ખણાવયવેસુ રસાદીસુ નિરુળ્હો ધાતુ-સદ્દો તાદિસેસુ અઞ્ઞાવયવેસુ ચક્ખાદીસુ ઉપચરિતો દટ્ઠબ્બો, રસાદીસુ વિય વા ચક્ખાદીસુ નિરુળ્હોવ. નિજ્જીવમત્તસ્સેતં અધિવચનન્તિ એતેન નિજ્જીવમત્તપદત્થે ધાતુ-સદ્દસ્સ નિરુળ્હતં દસ્સેતિ. છ ધાતુયો એતસ્સાતિ છધાતુયો, યો લોકે ‘‘પુરિસો’’તિ ધમ્મસમુદાયો વુચ્ચતિ, સો છધાતુરો છન્નં પથવીઆદીનં નિજ્જીવમત્તસભાવાનં સમુદાયમત્તો, ન એત્થ જીવો પુરિસો વા અત્થીતિ અત્થો.

ચક્ખાદીનં કમો પુબ્બે વુત્તોતિ ઇધ એકેકસ્મિં તિકે તિણ્ણં તિણ્ણં ધાતૂનં કમં દસ્સેન્તો આહ ‘‘હેતુફલાનુપુબ્બવવત્થાનવસેના’’તિ. હેતુફલાનં અનુપુબ્બવવત્થાનં હેતુફલભાવોવ. તત્થ હેતૂતિ પચ્ચયો અધિપ્પેતો. ફલન્તિ પચ્ચયુપ્પન્નન્તિ આહ ‘‘ચક્ખુધાતૂ’’તિઆદિ. મનોધાતુધમ્મધાતૂનઞ્ચ મનોવિઞ્ઞાણસ્સ હેતુભાવો યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બો, દ્વારભૂતમનોવસેન વા તસ્સા મનોધાતુયા.

સબ્બાસં વસેનાતિ યથાવુત્તાનં આભાધાતુઆદીનં પઞ્ચતિંસાય ધાતૂનં વસેન. અપરમત્થસભાવસ્સ પરમત્થસભાવેસુ ન કદાચિ અન્તોગધતા અત્થીતિ આહ ‘‘સભાવતો વિજ્જમાનાન’’ન્તિ. ચન્દાભાસૂરિયાભાદિકા વણ્ણનિભા એવાતિ આહ ‘‘રૂપધાતુયેવ હિ આભાધાતૂ’’તિ. રૂપાદિપટિબદ્ધાતિ રાગવત્થુભાવેન ગહેતબ્બાકારો સુભનિમિત્તન્તિ સન્ધાય ‘‘રૂપાદયોવા’’તિ અવત્વા પટિબદ્ધવચનં આહ. અસતિપિ રાગવત્થુભાવે ‘‘કુસલવિપાકારમ્મણા સુભા ધાતૂ’’તિ દુતિયો વિકપ્પો વુત્તો. વિહિંસાધાતુ ચેતના, પરવિહેઠનછન્દો વા. અવિહિંસા કરુણા.

ઉભોપીતિ ધમ્મધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુયો. હીનાદીસુ પુરિમનયેન હીળિતા ચક્ખાદયો હીના, સમ્ભાવિતા પણીતા, નાતિહીળિતા નાતિસમ્ભાવિતા મજ્ઝિમાતિ ખન્ધવિભઙ્ગે આગતહીનદુકતોયેવ નીહરિત્વા મજ્ઝિમા ધાતુ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. વિઞ્ઞાણધાતુ યદિપિ છવિઞ્ઞાણધાતુવસેન વિભત્તા, તથાપિ ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુગ્ગહણેન તસ્સા પુરેચારિકપચ્છાચારિકત્તા મનોધાતુ ગહિતાવ હોતી’’તિ વુત્તત્તા આહ ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુ…પે… સત્તવિઞ્ઞાણસઙ્ખેપોયેવા’’તિ. અનેકેસં ચક્ખુધાતુઆદીનં, તાસુ ચ એકેકિસ્સા નાનપ્પકારતાય નાનાધાતૂનં વસેન અનેકધાતુનાનાધાતુલોકો વુત્તોતિ આહ ‘‘અટ્ઠારસધાતુપ્પભેદમત્તમેવા’’તિ.

‘‘ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયમનોમનોવિઞ્ઞાણધાતુભેદેના’’તિ અટ્ઠકથાયં લિખિતં. તત્થ ન ચક્ખાદીનં કેવલેન ધાતુ-સદ્દેન સમ્બન્ધો અધિપ્પેતો વિજાનનસભાવસ્સ પભેદવચનતો. વિઞ્ઞાણધાતુ-સદ્દેન સમ્બન્ધે કરિયમાને દ્વે મનોગહણાનિ ન કત્તબ્બાનિ. ન હિ દ્વે મનોવિઞ્ઞાણધાતુયો અત્થીતિ. ‘‘ચક્ખુ…પે… કાયમનોવિઞ્ઞાણમનોધાતૂ’’તિ વા વત્તબ્બં અતુલ્યયોગે દ્વન્દસમાસાભાવતો. અયં પનેત્થ પાઠો સિયા ‘‘ચક્ખુ…પે… કાયવિઞ્ઞાણમનોમનોવિઞ્ઞાણધાતુભેદેના’’તિ.

ખન્ધાયતનદેસના સઙ્ખેપદેસના, ઇન્દ્રિયદેસના વિત્થારદેસનાતિ તદુભયં અપેક્ખિત્વા નાતિસઙ્ખેપવિત્થારા ધાતુદેસના. અથ વા સુત્તન્તભાજનીયે વુત્તધાતુદેસના અતિસઙ્ખેપદેસના, આભાધાતુઆદીનં અનેકધાતુનાનાધાતુઅન્તાનં વસેન દેસેતબ્બા અતિવિત્થારદેસનાતિ તદુભયં અપેક્ખિત્વા અયં ‘‘નાતિસઙ્ખેપવિત્થારા’’તિ.

ભેરીતલં વિય ચક્ખુધાતુ સદ્દસ્સ વિય વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયભાવતો. એતાહિ ચ ઉપમાહિ નિજ્જીવાનં ભેરીતલદણ્ડાદીનં સમાયોગે નિજ્જીવાનં સદ્દાદીનં વિય નિજ્જીવાનં ચક્ખુરૂપાદીનં સમાયોગે નિજ્જીવાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં પવત્તીતિ કારણફલાનં ધાતુમત્તત્તા કારકવેદકભાવવિરહં દસ્સેતિ.

પુરેચરાનુચરા વિયાતિ નિજ્જીવસ્સ કસ્સચિ કેચિ નિજ્જીવા પુરેચરાનુચરા વિયાતિ અત્થો. મનોધાતુયેવ વા અત્તનો ખણં અનતિવત્તન્તી અત્તનો ખણં અનતિવત્તન્તાનંયેવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અવિજ્જમાનેપિ પુરેચરાનુચરભાવે પુબ્બકાલાપરકાલતાય પુરેચરાનુચરા વિય દટ્ઠબ્બાતિ અત્થો. સલ્લમિવ સૂલમિવ તિવિધદુક્ખતાસમાયોગતો દટ્ઠબ્બો. આસાયેવ દુક્ખં આસાદુક્ખં, આસાવિઘાતં દુક્ખં વા. સઞ્ઞા હિ અભૂતં દુક્ખદુક્ખમ્પિ સુભાદિતો સઞ્જાનન્તી તં આસં તસ્સા ચ વિઘાતં આસીસિતસુભાદિઅસિદ્ધિયા જનેતીતિ. કમ્મપ્પધાના સઙ્ખારાતિ ‘‘પટિસન્ધિયં પક્ખિપનતો’’તિઆદિમાહ. જાતિદુક્ખાનુબન્ધનતોતિ અત્તના નિબ્બત્તિયમાનેન જાતિદુક્ખેન અનુબન્ધત્તા. ભવપચ્ચયા જાતિ હિ જાતિદુક્ખન્તિ. પદુમં વિય દિસ્સમાનં ખુરચક્કં વિય રૂપમ્પિ ઇત્થિયાદિભાવેન દિસ્સમાનં નાનાવિધુપદ્દવં જનેતિ. સબ્બે અનત્થા રાગાદયો જાતિઆદયો ચ વિસભૂતા અસન્તા સપ્પટિભયા ચાતિ તપ્પટિપક્ખભૂતત્તા અમતાદિતો દટ્ઠબ્બા.

મુઞ્ચિત્વાપિ અઞ્ઞં ગહેત્વાવાતિ એતેન મક્કટસ્સ ગહિતં સાખં મુઞ્ચિત્વાપિ આકાસે ઠાતું અસમત્થતા વિય ગહિતારમ્મણં મુઞ્ચિત્વાપિ અઞ્ઞં અગ્ગહેત્વા પવત્તિતું અસમત્થતાય મક્કટસમાનતં દસ્સેતિ. અટ્ઠિવેધવિદ્ધોપિ દમથં અનુપગચ્છન્તો દુટ્ઠસ્સો અસ્સખળુઙ્કો. રઙ્ગગતો નટો રઙ્ગનટો.

૧૮૪. ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચાતિઆદિના દ્વારારમ્મણેસુ એકવચનબહુવચનનિદ્દેસા એકનાનાસન્તાનગતાનં એકસન્તાનગતવિઞ્ઞાણપચ્ચયભાવતો એકનાનાજાતિકત્તા ચ.

સબ્બધમ્મેસૂતિ એત્થ સબ્બ-સદ્દો અધિકારવસેન યથાવુત્તવિઞ્ઞાણસઙ્ખાતે આરમ્મણસઙ્ખાતે વા પદેસસબ્બસ્મિં તિટ્ઠતીતિ દટ્ઠબ્બો. મનોવિઞ્ઞાણધાતુનિદ્દેસે ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધસમનન્તરા ઉપ્પજ્જતિ મનોધાતુ, મનોધાતુયાપિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધસમનન્તરા ઉપ્પજ્જતિ ચિત્ત’’ન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતાનન્તરં મનોધાતુ વિય મનોધાતાનન્તરમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તન્તિ યાવ અઞ્ઞા મનોધાતુ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તાવ પવત્તં સબ્બં ચિત્તં એકત્તેન ગહેત્વા વુત્તન્તિ એવમ્પિ અત્થો લબ્ભતિ. એવઞ્હિ સતિ મનોવિઞ્ઞાણધાતાનન્તરં ઉપ્પન્નાય મનોધાતુયા મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવપ્પસઙ્ગો ન હોતિયેવ. પઞ્ચવિઞ્ઞાણધાતુમનોધાતુક્કમનિદસ્સનઞ્હિ તબ્બિધુરસભાવેન ઉપ્પત્તિટ્ઠાનેન ચ પરિચ્છિન્નસ્સ ચિત્તસ્સ મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવદસ્સનત્થં, ન અનન્તરુપ્પત્તિમત્તેનાતિ તબ્બિધુરસભાવે એકત્તં ઉપનેત્વા દસ્સનં યુજ્જતિ. અનુપનીતેપિ એકત્તે તબ્બિધુરસભાવે એકસ્મિં દસ્સિતે સામઞ્ઞવસેન અઞ્ઞમ્પિ સબ્બં તં સભાવં દસ્સિતં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. પિ-સદ્દેન મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્પિણ્ડને ચ સતિ ‘‘મનોવિઞ્ઞાણધાતુયાપિ સમનન્તરા ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં…પે… તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુગ્ગહણેન ભવઙ્ગાનન્તરં ઉપ્પન્નં મનોધાતુચિત્તં નિવત્તિતં હોતીતિ ચે? ન, તસ્સા મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવાસિદ્ધિતો. ન હિ યં ચોદીયતિ, તદેવ પરિહારાય હોતીતિ.

મનોધાતુયાપિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયાપીતિ મનદ્વયવચનેન દ્વિન્નં અઞ્ઞમઞ્ઞવિધુરસભાવતા દસ્સિતાતિ તેનેવ મનોધાતાવજ્જનસ્સ મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવો નિવત્તિતોતિ દટ્ઠબ્બો. વુત્તો હિ તસ્સ મનોવિઞ્ઞાણધાતુવિધુરો મનોધાતુસભાવો ‘‘સબ્બધમ્મેસુ વા પન પઠમસમન્નાહારો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના. સા સબ્બાપીતિ એતં મુખમત્તનિદસ્સનં. ન હિ જવનપરિયોસાના એવ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ, તદારમ્મણાદીનિપિ પન હોન્તિયેવાતિ. એવં પઞ્ચવિઞ્ઞાણધાતુમનોધાતુવિસિટ્ઠસભાવવસેન સબ્બં મનોવિઞ્ઞાણધાતું દસ્સેત્વા પુન મનોદ્વારવસેન સાતિસયં જવનમનોવિઞ્ઞાણધાતું દસ્સેન્તો ‘‘મનઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિઆદિમાહ. યદિ પન છન્નં દ્વારાનં વસેન જવનાવસાનાનેવ ચિત્તાનિ ઇધ ‘‘મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ દસ્સિતાનીતિ અયમત્થો ગય્હેય્ય, ચુતિપટિસન્ધિભવઙ્ગાનં અગ્ગહિતત્તા સાવસેસા દેસના આપજ્જતિ, તસ્મા યથાવુત્તેન નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. છદ્વારિકચિત્તેહિ વા સમાનલક્ખણાનિ અઞ્ઞાનિપિ ‘‘મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ દસ્સિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

પટિચ્ચાતિ આગતટ્ઠાનેતિ એત્થ ‘‘મનો ચ નેસં ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૫૫) વિસું કાતું યુત્તં, ઇધ પન ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિઆદીસુ ચ-સદ્દેન સમ્પિણ્ડેત્વા આવજ્જનસ્સપિ ચક્ખાદિસન્નિસ્સિતતાકરણં વિય મનઞ્ચ પટિચ્ચાતિ આગતટ્ઠાને મનોદ્વારસઙ્ખાતભવઙ્ગસન્નિસ્સિતમેવ આવજ્જનં કાતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના

પઞ્હપુચ્છકં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવાતિ.

પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ધાતુવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.