૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૧૮૩. ચક્ખુસ્સાતિ વિસેસકારણં અસાધારણસામિભાવેન નિદ્દિટ્ઠં. તઞ્હિ પુગ્ગલન્તરાસાધારણં નીલાદિસબ્બરૂપસાધારણઞ્ચ. વિદહતીતિ એવં એવઞ્ચ તયા પવત્તિતબ્બન્તિ વિનિયુજ્જમાનં વિય ઉપ્પાદેતીતિ અત્થો. વિદહતીતિ ચ ધાતુઅત્થો એવ વિસિટ્ઠો ઉપસગ્ગેન દીપિતોતિ વિનાપિ ઉપસગ્ગેન ધાતૂતિ એસો સદ્દો તમત્થં વદતીતિ દટ્ઠબ્બો. કત્તુકમ્મભાવકરણઅધિકરણેસુ ધાતુપદસિદ્ધિ હોતીતિ પઞ્ચપિ એતે અત્થા વુત્તા. સુવણ્ણરજતાદિધાતુયો સુવણ્ણાદીનં બીજભૂતા સેલાદયો.

અત્તનો સભાવં ધારેન્તીતિ ધાતુયોતિ એત્થાપિ ધાતીતિ ધાતૂતિ પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. ધાતુ-સદ્દો એવ હિ ધારણત્થોપિ હોતીતિ. કત્તુઅત્થોપિ ચાયં પુરિમેન અસદિસોતિ નિસ્સત્તસભાવમત્તધારણઞ્ચ ધાતુ-સદ્દસ્સ પધાનો અત્થોતિ વિસું વુત્તો. ધાતુયો વિય ધાતુયોતિ એત્થ સીહ-સદ્દો વિય કેસરિમ્હિ નિરુળ્હો પુરિસેસુ, સેલાવયવેસુ નિરુળ્હો ધાતુ-સદ્દો ચ ચક્ખાદીસુ ઉપચરિતો દટ્ઠબ્બો. ઞાણઞ્ચ ઞેય્યઞ્ચ ઞાણઞેય્યાનિ, તેસં અવયવા તપ્પભેદભૂતા ધાતુયો ઞાણઞેય્યાવયવા. તત્થ ઞાણપ્પભેદા ધમ્મધાતુએકદેસો, ઞેય્યપ્પભેદા અટ્ઠારસાપીતિ ઞાણઞેય્યાવયવમત્તા ધાતુયો હોન્તિ. અથ વા ઞાણેન ઞાતબ્બો સભાવો ધાતુસદ્દેન વુચ્ચમાનો અવિપરીતતો ઞાણઞેય્યો, ન દિટ્ઠિઆદીહિ વિપરીતગ્ગાહકેહિ ઞેય્યોતિ અત્થો. તસ્સ ઞાણઞેય્યસ્સ અવયવા ચક્ખાદયો. વિસભાગલક્ખણાવયવેસુ રસાદીસુ નિરુળ્હો ધાતુ-સદ્દો તાદિસેસુ અઞ્ઞાવયવેસુ ચક્ખાદીસુ ઉપચરિતો દટ્ઠબ્બો, રસાદીસુ વિય વા ચક્ખાદીસુ નિરુળ્હોવ. નિજ્જીવમત્તસ્સેતં અધિવચનન્તિ એતેન નિજ્જીવમત્તપદત્થે ધાતુ-સદ્દસ્સ નિરુળ્હતં દસ્સેતિ. છ ધાતુયો એતસ્સાતિ છધાતુયો, યો લોકે ‘‘પુરિસો’’તિ ધમ્મસમુદાયો વુચ્ચતિ, સો છધાતુરો છન્નં પથવીઆદીનં નિજ્જીવમત્તસભાવાનં સમુદાયમત્તો, ન એત્થ જીવો પુરિસો વા અત્થીતિ અત્થો.

ચક્ખાદીનં કમો પુબ્બે વુત્તોતિ ઇધ એકેકસ્મિં તિકે તિણ્ણં તિણ્ણં ધાતૂનં કમં દસ્સેન્તો આહ ‘‘હેતુફલાનુપુબ્બવવત્થાનવસેના’’તિ. હેતુફલાનં અનુપુબ્બવવત્થાનં હેતુફલભાવોવ. તત્થ હેતૂતિ પચ્ચયો અધિપ્પેતો. ફલન્તિ પચ્ચયુપ્પન્નન્તિ આહ ‘‘ચક્ખુધાતૂ’’તિઆદિ. મનોધાતુધમ્મધાતૂનઞ્ચ મનોવિઞ્ઞાણસ્સ હેતુભાવો યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બો, દ્વારભૂતમનોવસેન વા તસ્સા મનોધાતુયા.

સબ્બાસં વસેનાતિ યથાવુત્તાનં આભાધાતુઆદીનં પઞ્ચતિંસાય ધાતૂનં વસેન. અપરમત્થસભાવસ્સ પરમત્થસભાવેસુ ન કદાચિ અન્તોગધતા અત્થીતિ આહ ‘‘સભાવતો વિજ્જમાનાન’’ન્તિ. ચન્દાભાસૂરિયાભાદિકા વણ્ણનિભા એવાતિ આહ ‘‘રૂપધાતુયેવ હિ આભાધાતૂ’’તિ. રૂપાદિપટિબદ્ધાતિ રાગવત્થુભાવેન ગહેતબ્બાકારો સુભનિમિત્તન્તિ સન્ધાય ‘‘રૂપાદયોવા’’તિ અવત્વા પટિબદ્ધવચનં આહ. અસતિપિ રાગવત્થુભાવે ‘‘કુસલવિપાકારમ્મણા સુભા ધાતૂ’’તિ દુતિયો વિકપ્પો વુત્તો. વિહિંસાધાતુ ચેતના, પરવિહેઠનછન્દો વા. અવિહિંસા કરુણા.

ઉભોપીતિ ધમ્મધાતુમનોવિઞ્ઞાણધાતુયો. હીનાદીસુ પુરિમનયેન હીળિતા ચક્ખાદયો હીના, સમ્ભાવિતા પણીતા, નાતિહીળિતા નાતિસમ્ભાવિતા મજ્ઝિમાતિ ખન્ધવિભઙ્ગે આગતહીનદુકતોયેવ નીહરિત્વા મજ્ઝિમા ધાતુ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. વિઞ્ઞાણધાતુ યદિપિ છવિઞ્ઞાણધાતુવસેન વિભત્તા, તથાપિ ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુગ્ગહણેન તસ્સા પુરેચારિકપચ્છાચારિકત્તા મનોધાતુ ગહિતાવ હોતી’’તિ વુત્તત્તા આહ ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુ…પે… સત્તવિઞ્ઞાણસઙ્ખેપોયેવા’’તિ. અનેકેસં ચક્ખુધાતુઆદીનં, તાસુ ચ એકેકિસ્સા નાનપ્પકારતાય નાનાધાતૂનં વસેન અનેકધાતુનાનાધાતુલોકો વુત્તોતિ આહ ‘‘અટ્ઠારસધાતુપ્પભેદમત્તમેવા’’તિ.

‘‘ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયમનોમનોવિઞ્ઞાણધાતુભેદેના’’તિ અટ્ઠકથાયં લિખિતં. તત્થ ન ચક્ખાદીનં કેવલેન ધાતુ-સદ્દેન સમ્બન્ધો અધિપ્પેતો વિજાનનસભાવસ્સ પભેદવચનતો. વિઞ્ઞાણધાતુ-સદ્દેન સમ્બન્ધે કરિયમાને દ્વે મનોગહણાનિ ન કત્તબ્બાનિ. ન હિ દ્વે મનોવિઞ્ઞાણધાતુયો અત્થીતિ. ‘‘ચક્ખુ…પે… કાયમનોવિઞ્ઞાણમનોધાતૂ’’તિ વા વત્તબ્બં અતુલ્યયોગે દ્વન્દસમાસાભાવતો. અયં પનેત્થ પાઠો સિયા ‘‘ચક્ખુ…પે… કાયવિઞ્ઞાણમનોમનોવિઞ્ઞાણધાતુભેદેના’’તિ.

ખન્ધાયતનદેસના સઙ્ખેપદેસના, ઇન્દ્રિયદેસના વિત્થારદેસનાતિ તદુભયં અપેક્ખિત્વા નાતિસઙ્ખેપવિત્થારા ધાતુદેસના. અથ વા સુત્તન્તભાજનીયે વુત્તધાતુદેસના અતિસઙ્ખેપદેસના, આભાધાતુઆદીનં અનેકધાતુનાનાધાતુઅન્તાનં વસેન દેસેતબ્બા અતિવિત્થારદેસનાતિ તદુભયં અપેક્ખિત્વા અયં ‘‘નાતિસઙ્ખેપવિત્થારા’’તિ.

ભેરીતલં વિય ચક્ખુધાતુ સદ્દસ્સ વિય વિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયભાવતો. એતાહિ ચ ઉપમાહિ નિજ્જીવાનં ભેરીતલદણ્ડાદીનં સમાયોગે નિજ્જીવાનં સદ્દાદીનં વિય નિજ્જીવાનં ચક્ખુરૂપાદીનં સમાયોગે નિજ્જીવાનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં પવત્તીતિ કારણફલાનં ધાતુમત્તત્તા કારકવેદકભાવવિરહં દસ્સેતિ.

પુરેચરાનુચરા વિયાતિ નિજ્જીવસ્સ કસ્સચિ કેચિ નિજ્જીવા પુરેચરાનુચરા વિયાતિ અત્થો. મનોધાતુયેવ વા અત્તનો ખણં અનતિવત્તન્તી અત્તનો ખણં અનતિવત્તન્તાનંયેવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અવિજ્જમાનેપિ પુરેચરાનુચરભાવે પુબ્બકાલાપરકાલતાય પુરેચરાનુચરા વિય દટ્ઠબ્બાતિ અત્થો. સલ્લમિવ સૂલમિવ તિવિધદુક્ખતાસમાયોગતો દટ્ઠબ્બો. આસાયેવ દુક્ખં આસાદુક્ખં, આસાવિઘાતં દુક્ખં વા. સઞ્ઞા હિ અભૂતં દુક્ખદુક્ખમ્પિ સુભાદિતો સઞ્જાનન્તી તં આસં તસ્સા ચ વિઘાતં આસીસિતસુભાદિઅસિદ્ધિયા જનેતીતિ. કમ્મપ્પધાના સઙ્ખારાતિ ‘‘પટિસન્ધિયં પક્ખિપનતો’’તિઆદિમાહ. જાતિદુક્ખાનુબન્ધનતોતિ અત્તના નિબ્બત્તિયમાનેન જાતિદુક્ખેન અનુબન્ધત્તા. ભવપચ્ચયા જાતિ હિ જાતિદુક્ખન્તિ. પદુમં વિય દિસ્સમાનં ખુરચક્કં વિય રૂપમ્પિ ઇત્થિયાદિભાવેન દિસ્સમાનં નાનાવિધુપદ્દવં જનેતિ. સબ્બે અનત્થા રાગાદયો જાતિઆદયો ચ વિસભૂતા અસન્તા સપ્પટિભયા ચાતિ તપ્પટિપક્ખભૂતત્તા અમતાદિતો દટ્ઠબ્બા.

મુઞ્ચિત્વાપિ અઞ્ઞં ગહેત્વાવાતિ એતેન મક્કટસ્સ ગહિતં સાખં મુઞ્ચિત્વાપિ આકાસે ઠાતું અસમત્થતા વિય ગહિતારમ્મણં મુઞ્ચિત્વાપિ અઞ્ઞં અગ્ગહેત્વા પવત્તિતું અસમત્થતાય મક્કટસમાનતં દસ્સેતિ. અટ્ઠિવેધવિદ્ધોપિ દમથં અનુપગચ્છન્તો દુટ્ઠસ્સો અસ્સખળુઙ્કો. રઙ્ગગતો નટો રઙ્ગનટો.

૧૮૪. ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચાતિઆદિના દ્વારારમ્મણેસુ એકવચનબહુવચનનિદ્દેસા એકનાનાસન્તાનગતાનં એકસન્તાનગતવિઞ્ઞાણપચ્ચયભાવતો એકનાનાજાતિકત્તા ચ.

સબ્બધમ્મેસૂતિ એત્થ સબ્બ-સદ્દો અધિકારવસેન યથાવુત્તવિઞ્ઞાણસઙ્ખાતે આરમ્મણસઙ્ખાતે વા પદેસસબ્બસ્મિં તિટ્ઠતીતિ દટ્ઠબ્બો. મનોવિઞ્ઞાણધાતુનિદ્દેસે ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધસમનન્તરા ઉપ્પજ્જતિ મનોધાતુ, મનોધાતુયાપિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધસમનન્તરા ઉપ્પજ્જતિ ચિત્ત’’ન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતાનન્તરં મનોધાતુ વિય મનોધાતાનન્તરમ્પિ ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તન્તિ યાવ અઞ્ઞા મનોધાતુ ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તાવ પવત્તં સબ્બં ચિત્તં એકત્તેન ગહેત્વા વુત્તન્તિ એવમ્પિ અત્થો લબ્ભતિ. એવઞ્હિ સતિ મનોવિઞ્ઞાણધાતાનન્તરં ઉપ્પન્નાય મનોધાતુયા મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવપ્પસઙ્ગો ન હોતિયેવ. પઞ્ચવિઞ્ઞાણધાતુમનોધાતુક્કમનિદસ્સનઞ્હિ તબ્બિધુરસભાવેન ઉપ્પત્તિટ્ઠાનેન ચ પરિચ્છિન્નસ્સ ચિત્તસ્સ મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવદસ્સનત્થં, ન અનન્તરુપ્પત્તિમત્તેનાતિ તબ્બિધુરસભાવે એકત્તં ઉપનેત્વા દસ્સનં યુજ્જતિ. અનુપનીતેપિ એકત્તે તબ્બિધુરસભાવે એકસ્મિં દસ્સિતે સામઞ્ઞવસેન અઞ્ઞમ્પિ સબ્બં તં સભાવં દસ્સિતં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. પિ-સદ્દેન મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્પિણ્ડને ચ સતિ ‘‘મનોવિઞ્ઞાણધાતુયાપિ સમનન્તરા ઉપ્પજ્જતિ ચિત્તં…પે… તજ્જા મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુગ્ગહણેન ભવઙ્ગાનન્તરં ઉપ્પન્નં મનોધાતુચિત્તં નિવત્તિતં હોતીતિ ચે? ન, તસ્સા મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવાસિદ્ધિતો. ન હિ યં ચોદીયતિ, તદેવ પરિહારાય હોતીતિ.

મનોધાતુયાપિ મનોવિઞ્ઞાણધાતુયાપીતિ મનદ્વયવચનેન દ્વિન્નં અઞ્ઞમઞ્ઞવિધુરસભાવતા દસ્સિતાતિ તેનેવ મનોધાતાવજ્જનસ્સ મનોવિઞ્ઞાણધાતુભાવો નિવત્તિતોતિ દટ્ઠબ્બો. વુત્તો હિ તસ્સ મનોવિઞ્ઞાણધાતુવિધુરો મનોધાતુસભાવો ‘‘સબ્બધમ્મેસુ વા પન પઠમસમન્નાહારો ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના. સા સબ્બાપીતિ એતં મુખમત્તનિદસ્સનં. ન હિ જવનપરિયોસાના એવ મનોવિઞ્ઞાણધાતુ, તદારમ્મણાદીનિપિ પન હોન્તિયેવાતિ. એવં પઞ્ચવિઞ્ઞાણધાતુમનોધાતુવિસિટ્ઠસભાવવસેન સબ્બં મનોવિઞ્ઞાણધાતું દસ્સેત્વા પુન મનોદ્વારવસેન સાતિસયં જવનમનોવિઞ્ઞાણધાતું દસ્સેન્તો ‘‘મનઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિઆદિમાહ. યદિ પન છન્નં દ્વારાનં વસેન જવનાવસાનાનેવ ચિત્તાનિ ઇધ ‘‘મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ દસ્સિતાનીતિ અયમત્થો ગય્હેય્ય, ચુતિપટિસન્ધિભવઙ્ગાનં અગ્ગહિતત્તા સાવસેસા દેસના આપજ્જતિ, તસ્મા યથાવુત્તેન નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. છદ્વારિકચિત્તેહિ વા સમાનલક્ખણાનિ અઞ્ઞાનિપિ ‘‘મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ દસ્સિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

પટિચ્ચાતિ આગતટ્ઠાનેતિ એત્થ ‘‘મનો ચ નેસં ગોચરવિસયં પચ્ચનુભોતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૪૫૫) વિસું કાતું યુત્તં, ઇધ પન ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિઆદીસુ ચ-સદ્દેન સમ્પિણ્ડેત્વા આવજ્જનસ્સપિ ચક્ખાદિસન્નિસ્સિતતાકરણં વિય મનઞ્ચ પટિચ્ચાતિ આગતટ્ઠાને મનોદ્વારસઙ્ખાતભવઙ્ગસન્નિસ્સિતમેવ આવજ્જનં કાતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.