૫. ઇન્દ્રિયવિભઙ્ગો

૧. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૨૧૯. ચક્ખુદ્વારભાવેતિ ચક્ખુદ્વારભાવહેતુ. તંદ્વારિકેહીતિ તસ્મિં દ્વારે પવત્તનકેહિ ચિત્તચેતસિકેહિ. તે હિ ‘‘તં દ્વારં પવત્તિઓકાસભૂતં એતેસં અત્થી’’તિ તંદ્વારિકા. નનુ ચ તબ્બત્થુકેહિપિ તં ઇન્દટ્ઠં કારેતિ. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘તિક્ખે તિક્ખત્તા, મન્દે ચ મન્દત્તા’’તિ? સચ્ચં કારેતિ, તબ્બત્થુકાપિ પન ઇધ ‘‘તંદ્વારિકા’’ઇચ્ચેવ વુત્તા. અપરિચ્ચત્તદ્વારભાવંયેવ હિ ચક્ખુ નિસ્સયટ્ઠેન ‘‘વત્થૂ’’તિ વુચ્ચતિ. અથ વા તંદ્વારિકેસુ તસ્સ ઇન્દટ્ઠો પાકટોતિ ‘‘તંદ્વારિકેહી’’તિ વુત્તં. ઇન્દટ્ઠો પરેહિ અનુવત્તનીયતા પરમિસ્સરભાવોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તઞ્હિ…પે… અનુવત્તન્તી’’તિ આહ. તત્થ તન્તિ ચક્ખું. તેતિ તંદ્વારિકે. કિરિયાનિટ્ઠાનવાચી આવી-સદ્દો ‘‘વિજિતાવી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૫૮; ૨.૩૩; ૩.૧૯૯) વિયાતિ આહ ‘‘પરિનિટ્ઠિતકિચ્ચજાનન’’ન્તિ.

‘‘છ ઇમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ છ? ચક્ખુન્દ્રિયં…પે… મનિન્દ્રિય’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૪૯૫-૪૯૯) એવં કત્થચિ છપિન્દ્રિયાનિ આગતાનિ, કસ્મા પન સુત્તન્તે ખન્ધાદયો વિય ઇન્દ્રિયાનિ એકજ્ઝં ન વુત્તાનિ, અભિધમ્મે ચ વુત્તાનીતિ આહ ‘‘તત્થ સુત્તન્તે’’તિઆદિ. નિસ્સરણૂપાયાદિભાવતોતિ એત્થ લોકુત્તરેસુ મગ્ગપરિયાપન્નાનિ નિસ્સરણં, ઇતરાનિ નિસ્સરણફલં, વિવટ્ટસન્નિસ્સિતેન નિબ્બત્તિતાનિ સદ્ધિન્દ્રિયાદીનિ નિસ્સરણૂપાયો, ઇતરેસુ કાનિચિ પવત્તિભૂતાનિ, કાનિચિ પવત્તિઉપાયોતિ વેદિતબ્બાનિ.

ખીણાસવસ્સ ભાવભૂતોતિ છળઙ્ગુપેક્ખા વિય ખીણાસવસ્સેવ ધમ્મભૂતો.

દ્વે અત્થાતિ ઇન્દલિઙ્ગઇન્દસિટ્ઠટ્ઠા. અત્તનો પચ્ચયવસેનાતિ યથાસકં કમ્માદિપચ્ચયવસેન. તંસહિતસન્તાનેતિ ઇત્થિન્દ્રિયસહિતે, પુરિસિન્દ્રિયસહિતે ચ સન્તાને. અઞ્ઞાકારેનાતિ ઇત્થિઆદિતો અઞ્ઞેન આકારેન. અનુવત્તનીયભાવો ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનં આધિપચ્ચન્તિ યોજના. ઇમસ્મિઞ્ચત્થેતિ આધિપચ્ચત્થે.

તેસન્તિ અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયાદીનં તિણ્ણં. યા સુખદુક્ખિન્દ્રિયાનં ઇટ્ઠાનિટ્ઠાકારસમ્ભોગરસતા વુત્તા, સા આરમ્મણસભાવેનેવ વેદિતબ્બા, ન એકચ્ચસોમનસ્સિન્દ્રિયાદીનં વિય પરિકપ્પવસેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિમાહ.

યદિપિ પુરિસિન્દ્રિયાનન્તરં જીવિતિન્દ્રિયં રૂપકણ્ડેપિ (ધ. સ. ૫૮૪) દેસિતં, તં પન રૂપજીવિતિન્દ્રિયં, ન ચ તત્થ મનિન્દ્રિયં વત્વા ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનિ વુત્તાનિ. ઇધ પન અટ્ઠકથાયં ઇન્દ્રિયાનુક્કમો વુત્તો સબ્બાકારેન યમકદેસનાય સંસન્દતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સો ઇન્દ્રિયયમકદેસનાય સમેતી’’તિ. પુરિમપચ્છિમાનં અજ્ઝત્તિકબાહિરાનન્તિ ચક્ખાદીનં પુરિમાનં અજ્ઝત્તિકાનં, ઇત્થિન્દ્રિયાદીનં પચ્છિમાનં બાહિરાનં. તેસં મજ્ઝે વુત્તં ઉભયેસં ઉપકારકતાદીપનત્થન્તિ અધિપ્પાયો. તેન એવમ્પિ દેસનન્તરાનુરોધેન જીવિતિન્દ્રિયસ્સ અનુક્કમં વત્તું વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. કામઞ્ચેત્થ એવં વુત્તં, પરતો પન કિચ્ચવિનિચ્છયે ઇધ પાળિયં આગતનિયામેનેવ મનિન્દ્રિયાનન્તરં જીવિતિન્દ્રિયસ્સ, તદનન્તરઞ્ચ ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનં કિચ્ચવિનિચ્છયં દસ્સેસ્સતિ. સબ્બં તં દુક્ખં સઙ્ખારદુક્ખભાવેન, યથારહં વા દુક્ખદુક્ખતાદિભાવેન. દુવિધત્તભાવાનુપાલકસ્સાતિ રૂપારૂપવસેન દુવિધસ્સ અત્તભાવસ્સ અનુપાલકસ્સ. રૂપારૂપવસેન દુવિધમ્પિ હિ જીવિતિન્દ્રિયં ઇધ ગહિતં. ‘‘પવત્તી’’તિ એતેન સહજાતધમ્માનં પવત્તનરસેન જીવિતિન્દ્રિયેન વેદયિતાનં પવત્તેતબ્બતં દીપેતિ. ‘‘ભાવનામગ્ગસમ્પયુત્ત’’ન્તિ ઇમિના ફલભૂતં અઞ્ઞિન્દ્રિયં નિવત્તેતિ. ભાવનાગહણઞ્ચેત્થ સક્કા અવત્તું. ‘‘ભાવેતબ્બત્તા’’તિ વુત્તત્તા ભાવનાભાવો પાકટોવ. દસ્સનાનન્તરાતિ સમાનજાતિભૂમિકેન અબ્યવહિતતં સન્ધાયાહ, ન અનન્તરપચ્ચયં.

તસ્સાતિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવસ્સ. અનઞ્ઞસાધારણત્તાતિ અઞ્ઞેહિ અનિન્દ્રિયેહિ અસાધારણત્તા. એવં સામત્થિયતો કિચ્ચવિસેસં વવત્થપેત્વા પકરણતોપિ તં દસ્સેતિ ‘‘ઇન્દ્રિયકથાય ચ પવત્તત્તા’’તિ. અઞ્ઞેસન્તિ અઞ્ઞેસં ઇન્દ્રિયસભાવાનમ્પિ સહજાતધમ્માનં. યેહિ તે ઇન્દટ્ઠં કારેન્તિ, તેસં વસવત્તાપનં નત્થિ, યથા મનિન્દ્રિયસ્સ પુબ્બઙ્ગમસભાવાભાવતો સયઞ્ચ તે અઞ્ઞદત્થુ મનિન્દ્રિયસ્સેવ વસે વત્તન્તિ. તેનાહ ‘‘તંસમ્પયુત્તાનિપિ હી’’તિઆદિ. યદિ એવં કથં તેસં ઇન્દટ્ઠોતિ? ‘‘સુખનાદિલક્ખણે સમ્પયુત્તાનં અત્તાકારાનુવિધાપનમત્ત’’ન્તિ વુત્તોવાયમત્થો. ‘‘ચેતસિકત્તા’’તિ ઇમિના સમ્પયુત્તધમ્માનં ચિત્તસ્સ પધાનતં દસ્સેતિ. તતો હિ ‘‘ચેતસિકા’’તિ વુચ્ચન્તિ. સબ્બત્થાતિ વસવત્તાપનં સહજાતધમ્માનુપાલનન્તિ એવં યાવ અમતાભિમુખભાવપચ્ચયતા ચ સમ્પયુત્તાનન્તિ તંકિચ્ચનિદ્દેસે. ‘‘અનુપ્પાદને, અનુપત્થમ્ભે ચ સતી’’તિ પદં આહરિત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. ન હિ પદત્થો સબ્ભાવં બ્યભિચરતીતિ જનકુપત્થમ્ભકત્તાભાવેપીતિ વુત્તં હોતિ. તપ્પચ્ચયાનન્તિ ઇત્થિપુરિસનિમિત્તાદિપચ્ચયાનં કમ્માદીનં. તપ્પવત્તને નિમિત્તભાવોતિ ઇત્થિનિમિત્તાદિઆકારરૂપનિબ્બત્તને કારણભાવો. સ્વાયં ઇત્થિન્દ્રિયાદીનં તત્થ અત્થિભાવોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. યસ્મિઞ્હિ સતિ યં હોતિ, અસતિ ચ ન હોતિ, તં તસ્સ કારણન્તિ. ‘‘નિમિત્તભાવો અનુવિધાન’’ન્તિ ઇમિના અનુવિધાનસદ્દસ્સ કમ્મત્થતં દસ્સેતિ. સુખદુક્ખભાવપ્પત્તા વિયાતિ સયં સુખદુક્ખસભાવપ્પત્તા વિય, સુખન્તા દુક્ખન્તા ચ વિયાતિ અત્થો. અસન્તસ્સ…પે… મજ્ઝત્તાકારાનુપાપનં અઞ્ઞાણુપેક્ખનાદિવસેન વેદિતબ્બં. સમાનજાતિયન્તિ અકુસલેહિ સુખદુક્ખેહિ અકુસલૂપેક્ખાય, અબ્યાકતેહિ અબ્યાકતૂપેક્ખાય, કુસલસુખતો કુસલૂપેક્ખાય. તત્થાપિ ભૂમિવિભાગેનાયમત્થો ભિન્દિત્વા યોજેતબ્બો. તં સબ્બં ખન્ધવિભઙ્ગે વુત્તઓળારિકસુખુમવિભાગેન દીપેતબ્બં. આદિસદ્દેનાતિ ‘‘કામરાગબ્યાપાદાદી’’તિ એત્થ વુત્તઆદિસદ્દેન. સંયોજનસમુચ્છિન્દનતદુપનિસ્સયતા એવ સન્ધાય અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયસ્સ કિચ્ચન્તરાપસુતતા વુત્તા, તસ્સાપિ ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનપટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનકિચ્ચતા લબ્ભતેવ. અબ્યાપીભાવતો વા અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનકિચ્ચં ન વત્તબ્બં, તતો અઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સાપિ તં અટ્ઠકથાયં અનુદ્ધટં. મગ્ગાનન્તરઞ્હિ ફલં ‘‘તાય સદ્ધાય અવૂપસન્તાયા’’તિઆદિવચનતો (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫૦૫) કિલેસાનં પટિપ્પસ્સમ્ભનવસેન પવત્તતિ, ન ઇતરં. અઞ્ઞથા અરિયા સબ્બકાલં અપ્પટિપ્પસ્સદ્ધકિલેસદરથા સિયું. ઇતરસ્સ પન નિચ્છન્દરાગેસુ સત્તવોહારો વિય રુળ્હિવસેન પટિપ્પસ્સદ્ધિકિચ્ચતા વેદિતબ્બા.

એત્થાહ – કસ્મા પન એત્તકાનેવ ઇન્દ્રિયાનિ વુત્તાનિ, એતાનિ એવ ચ વુત્તાનીતિ? આધિપચ્ચત્થસમ્ભવતોતિ ચે. આધિપચ્ચં નામ ઇસ્સરિયન્તિ વુત્તમેતં. તયિદં આધિપચ્ચં અત્તનો કિચ્ચે બલવન્તિ અઞ્ઞેસમ્પિ સભાવધમ્માનં લબ્ભતેવ. પચ્ચયાધીનવુત્તિકા હિ પચ્ચયુપ્પન્ના. તસ્મા તે તેહિ અનુવત્તીયન્તિ, તે ચ તે અનુવત્તન્તીતિ? સચ્ચમેતં, તથાપિ અત્થિ તેસં વિસેસો. સ્વાયં વિસેસો ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિપ્પવત્તિયઞ્હિ ચક્ખાદીનં સિદ્ધમાધિપચ્ચ’’ન્તિઆદિના (વિભ. અટ્ઠ. ૨૧૯) અટ્ઠકથાયં દસ્સિતોયેવ.

અપિચ ખન્ધપઞ્ચકે યાયં સત્તપઞ્ઞત્તિ, તસ્સા વિસેસનિસ્સયો છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનીતિ તાનિ તાવ આધિપચ્ચત્થં ઉપાદાય ‘‘ચક્ખુન્દ્રિયં…પે… મનિન્દ્રિય’’ન્તિઆદિતો વુત્તાનિ. તાનિ પન યેન ધમ્મેન પવત્તન્તિ, અયં સો ધમ્મો તેસં ઠિતિહેતૂતિ દસ્સનત્થં જીવિતં. તયિમે ઇન્દ્રિયપટિબદ્ધા ધમ્મા ઇમેસં વસેન ‘‘ઇત્થી, પુરિસો’’તિ વોહરીયન્તીતિ દસ્સનત્થં ભાવદ્વયં. સ્વાયં સત્તસઞ્ઞિતો ધમ્મપુઞ્જો પબન્ધવસેન પવત્તમાનો ઇમાહિ વેદનાહિ સંકિલિસ્સતીતિ દસ્સનત્થં વેદનાપઞ્ચકં. તતો વિસુદ્ધત્થિકાનં વોદાનસમ્ભારદસ્સનત્થં સદ્ધાદિપઞ્ચકં. તતો વોદાનસમ્ભારા ઇમેહિ વિસુજ્ઝન્તિ, વિસુદ્ધિપ્પત્તા, નિટ્ઠિતકિચ્ચા ચ હોન્તીતિ દસ્સનત્થં અન્તે અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયાદીનિ તીણિ વુત્તાનિ. સબ્બત્થ ‘‘આધિપચ્ચત્થં ઉપાદાયા’’તિ પદં યોજેતબ્બં. એત્તાવતા અધિપ્પેતત્થસિદ્ધીતિ અઞ્ઞેસં અગ્ગહણં.

અથ વા પવત્તિનિવત્તીનં નિસ્સયાદિદસ્સનત્થમ્પિ એતાનિ એવ વુત્તાનિ. પવત્તિયા હિ વિસેસતો મૂલનિસ્સયભૂતાનિ છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ. યથાહ ‘‘છસુ લોકો સમુપ્પન્નો’’તિઆદિ (સુ. નિ. ૧૭૧). તસ્સા ઉપ્પત્તિ ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયેહિ. વિસભાગવત્થુસરાગનિમિત્તા હિ યેભુય્યેન સત્તકાયસ્સ અભિનિબ્બત્તિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘તિણ્ણં ખો પન, મહારાજ, સન્નિપાતા ગબ્ભસ્સાવક્કન્તિ હોતિ, ઇધ માતાપિતરો ચ સન્નિપતિતા હોન્તિ, માતા ચ ઉતુની હોતિ, ગબ્ભો ચ પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૦૮; ૨.૪૧૧; મિ. પ. ૪.૧.૬). અવટ્ઠાનં જીવિતિન્દ્રિયેન તેન અનુપાલેતબ્બતો. તેનાહ ‘‘આયુ ઠિતિ યપના યાપના’’તિઆદિ. ઉપભોગો વેદનાહિ. વેદનાવસેન હિ ઇટ્ઠાદિસબ્બવિસયુપભોગો. યથાહ – ‘‘વેદયતિ વેદયતીતિ ખો, ભિક્ખવે, તસ્મા વેદનાતિ વુચ્ચતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૭૯). એવં પવત્તિયા નિસ્સયસમુપ્પાદટ્ઠિતિસમ્ભોગદસ્સનત્થં ચક્ખુન્દ્રિયં યાવ ઉપેક્ખિન્દ્રિયન્તિ ચુદ્દસિન્દ્રિયાનિ દેસિતાનિ. યથા ચેતાનિ પવત્તિયા, એવં ઇતરાનિ નિવત્તિયા. વિવટ્ટસન્નિસ્સિતેન હિ નિબ્બત્તિતાનિ સદ્ધાદીનિ પઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનિ નિવત્તિયા નિસ્સયો. ઉપ્પાદો અનઞ્ઞાતઞ્ઞસ્સામીતિન્દ્રિયેન તસ્સ પઠમં ઉપ્પજ્જનતો. અવટ્ઠાનં અઞ્ઞિન્દ્રિયેન. ઉપભોગો અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયેન અગ્ગફલસમુપભોગતો. એવમ્પિ એતાનિ એવ ઇન્દ્રિયાનિ દેસિતાનિ. એત્તાવતા યથાધિપ્પેતત્થસિદ્ધિતો અઞ્ઞેસં અગ્ગહણં. એતેનાપિ નેસં દેસનાનુક્કમોપિ સંવણ્ણિતો વેદિતબ્બો.

૨૨૦. કુસલાકુસલવીરિયાદીનીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન કુસલસમાધિઆદીનં, અબ્યાકતવીરિયાદીનઞ્ચ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. પચ્ચયાદીતિ આદિ-સદ્દેન દેસારમ્મણાદયો ગહિતા, યથાવુત્તવીરિયાદીનિ, ચક્ખાદીનિ ચ સઙ્ગણ્હાતિ. ઇચ્ચેવં સબ્બસઙ્ગાહિકાનિ વીરિયિન્દ્રિયાદિપદાનિ, ચક્ખુન્દ્રિયાદિપદાનિ ચ. તેનાતિ ‘‘એવં સન્તેપી’’તિઆદિના ભૂમિવિભાગકથનેન. તન્નિવત્તનેનાતિ સબ્બેસં સબ્બભૂમિકત્તનિવત્તનેન. અવિજ્જમાનસઙ્ગાહકત્તન્તિ તસ્સં તસ્સં ભૂમિયં અનુપલબ્ભમાનસ્સ ઇન્દ્રિયસ્સ સઙ્ગાહકતા.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના

ઇધ ઇમસ્મિં ‘‘સત્તિન્દ્રિયા અનારમ્મણા’’તિ એવં એકન્તાનારમ્મણત્તે વુચ્ચમાને ન આભટ્ઠં જીવિતિન્દ્રિયં ન ભાસિતં. ટીકાયં પન અનાભટ્ઠન્તિ કતસમાસં કત્વા વુત્તં. રૂપધમ્મેસુ સઙ્ગહિતતન્તિ ‘‘રૂપ’’ન્તિ ગણિતતં. અરૂપકોટ્ઠાસેન અરૂપભાવેન સિયાપક્ખે સઙ્ગહિતં. કસ્મા? તસ્સ પરિત્તારમ્મણાદિતા અત્થીતિ. યસ્મા પન રૂપારૂપમિસ્સકસ્સેવ વસેન સિયાપક્ખસઙ્ગહો યુત્તો, ન એકદેસસ્સ, તસ્મા એકદેસસ્સ તં અનિચ્છન્તો આહ ‘‘અધિપ્પાયો’’તિ. ઇદાનિ તમત્થં પકાસેતું ‘‘અરૂપકોટ્ઠાસેન પના’’તિઆદિ વુત્તં. નવત્તબ્બતાતિ પરિત્તારમ્મણાદિભાવેન નવત્તબ્બતા. કથં પન રૂપકોટ્ઠાસેનસ્સાનારમ્મણસ્સ નવત્તબ્બતાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ન હિ અનારમ્મણ’’ન્તિઆદિ. ‘‘અવિજ્જમાનારમ્મણાનારમ્મણેસૂ’’તિ ઇમિના ‘‘અનારમ્મણા’’તિ બાહિરત્થસમાસો અયન્તિ દસ્સેતિ. નવત્તબ્બેસૂતિ સારમ્મણભાવેન નવત્તબ્બેસુ. અનારમ્મણત્તાતિ આરમ્મણરહિતત્તા. ‘‘નવિન્દ્રિયા સિયા પરિત્તારમ્મણા, સિયા મહગ્ગતારમ્મણા, સિયા અપ્પમાણારમ્મણા, સિયા ન વત્તબ્બા ‘પરિત્તારમ્મણા’તિપિ ‘મહગ્ગતારમ્મણા’તિપિ ‘અપ્પમાણારમ્મણા’તિપી’’તિઆદીસુ (વિભ. ૨૨૩) વિય ન સારમ્મણસ્સેવ નવત્તબ્બતં દસ્સેતિ. યથા ચ ન સારમ્મણસ્સેવ નવત્તબ્બતાપરિયાયો, અથ ખો અનારમ્મણસ્સાપીતિ સારમ્મણે નિયમાભાવો. એવં નવત્તબ્બં સારમ્મણમેવાતિ અયમ્પિ નિયમો નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘નવત્તબ્બસ્સ વા સારમ્મણત’’ન્તિ આહ. તસ્સ ન દસ્સેતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ન હી’’તિઆદિના તમેવત્થં વિવરતિ.

તત્થ રૂપનિબ્બાનાનં સુખાદિસમ્પયુત્તભાવેન નવત્તબ્બતા, ન પરિત્તારમ્મણાદિભાવેનાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘અથાપી’’તિઆદિ. તત્થ અથાપિ વત્તતીતિ સમ્બન્ધો. સિયા અનારમ્મણન્તિપિ વત્તબ્બં સિયાતિ અનારમ્મણં ધમ્માયતનં સારમ્મણેહિ વિસું કત્વા એવં વત્તબ્બં સિયા. નવત્તબ્બ-સદ્દો યદિ સારમ્મણેસ્વેવ વત્તેય્ય, ન ચેવં વુત્તં, અવચને ચ અઞ્ઞં કારણં નત્થીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન હિ પઞ્હપુચ્છકે સાવસેસા દેસના અત્થી’’તિ. તસ્મા નવત્તબ્બ-સદ્દો અનારમ્મણેસુપિ વત્તતેવાતિ અધિપ્પાયો. યાપિ ‘‘અટ્ઠિન્દ્રિયા સિયા અજ્ઝત્તારમ્મણા’’તિ અજ્ઝત્તારમ્મણાદિભાવેન નવત્તબ્બતા વુત્તા, સા જીવિતિન્દ્રિયસ્સ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનકાલે પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણાભાવમત્તારમ્મણતં સન્ધાય વુત્તા, ન સારમ્મણસ્સેવ નવત્તબ્બતાદસ્સનત્થં, નાપિ અનારમ્મણસ્સ પરિત્તારમ્મણાદિભાવેન નવત્તબ્બતાભાવદસ્સનત્થન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘અટ્ઠિન્દ્રિયા સિયા અજ્ઝત્તારમ્મણાતિ એત્થ ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સિયા અજ્ઝત્તારમ્મણાતીતિ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેન અવસિટ્ઠપાળિસઙ્ગણ્હનેન ‘‘સિયા ન વત્તબ્બા ‘અજ્ઝત્તારમ્મણા’તિપિ ‘બહિદ્ધારમ્મણા’તિપિ ‘અજ્ઝત્તબહિદ્ધારમ્મણા’તિપી’’તિ ઇમાય પાળિયા વુત્તમત્થં જીવિતિન્દ્રિયસ્સ દસ્સેન્તો ‘‘જીવિતિન્દ્રિયસ્સ…પે… નવત્તબ્બતા વેદિતબ્બા’’તિ આહ, તં વુત્તત્થમેવ.

પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇન્દ્રિયવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.