૪. મગ્ગસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૫. તિત્થિયેહિ કપ્પિતસ્સ મગ્ગસ્સ પકતિપુરિસન્તરઞાણાદિકસ્સ. અરિયં લભાપેતીતિ અરિયં સામઞ્ઞફલં લભાપેતિ.

તબ્બિપક્ખવિરતિસભાવાતિ તસ્સા સમ્માવાચાય વિપક્ખતો મિચ્છાવાચાય વિરતિસભાવા. ભેદકરમિચ્છાવાચા પિસુણવાચા, સબ્બાપિ વા મિચ્છાવાચા વિસંવાદનાદિવસેન ભેદકરીતિ આહ ‘‘ભેદકરમિચ્છાવાચાપહાનેના’’તિ. વિસંવાદનાદિકિચ્ચતાય હિ લૂખાનં અપરિગ્ગાહકાનં મુસાવાદાદીનં પટિપક્ખભૂતા સિનિદ્ધભાવેન પરિગ્ગાહકસભાવા સમ્માવાચા તપ્પચ્ચયસુભાસિતસમ્પટિગ્ગાહકે જને, સમ્પયુત્તધમ્મે ચ પરિગ્ગણ્હન્તી પવત્તતીતિ પરિગ્ગહલક્ખણા. તેનાહ ‘‘જને, સમ્પયુત્તે ચ પરિગ્ગણ્હનકિચ્ચવતી’’તિ. ચીવરકમ્માદિકો તાદિસો પયોગો. કાતબ્બં ચીવરરજનાદિકં. નિરવજ્જસમુટ્ઠાપનકિચ્ચવાતિ નિરવજ્જસ્સ કત્તબ્બસ્સ, નિરવજ્જાકારેન વા સમુટ્ઠાપનકિચ્ચવા. સમ્પયુત્તધમ્મે ચ સમુટ્ઠાપેન્તોતિ એત્થ સમુટ્ઠાપનં મિચ્છાકમ્મન્તપટિપક્ખભૂતસ્સ અત્તનો કિચ્ચસ્સ અનુગુણભાવેન સમ્પયુત્તાનં પવત્તનમેવ, ઉક્ખિપનં વા નેસં કાયિકકિરિયાય ભારુક્ખિપનં વિય. સમ્પયુત્તધમ્માનં, આજીવસ્સેવ વા વિસોધનં વોદાપનં.

દિટ્ઠેકટ્ઠાતિ દિટ્ઠિયા સહજપહાનેકટ્ઠા, પઠમમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિવસેનેવ તં વેદિતબ્બં. ‘‘દિટ્ઠેકટ્ઠઅવિજ્જાદયો’’તિપિ પાઠો. એતસ્મિં પક્ખે ચતુમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા સઙ્ગહો કતો હોતિ. ઉપરિમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા પન દિટ્ઠિટ્ઠાને તંતંમગ્ગવજ્ઝો માનો ગહેતબ્બો. સો હિ ‘‘અહ’’ન્તિ પવત્તિઆકારતો દિટ્ઠિટ્ઠાનિયો. પકાસેતીતિ કિચ્ચપટિવેધેન પટિવિજ્ઝતિ. તેનેવ હિ અઙ્ગેનાતિ તેનેવ સમ્માદિટ્ઠિસઙ્ખાતેન મગ્ગઙ્ગેન. તથાપવત્તિતેન કરણભૂતેન, તેન વા કારણેન. અઙ્ગ-સદ્દો હિ કારણત્થોપિ હોતીતિ. તત્થાતિ મગ્ગે, મગ્ગચિત્તુપ્પાદે વા.

ઇમસ્સેવાતિ અરિયમગ્ગપરિયાપન્નસ્સેવ. યદિપિ વિરમિતબ્બતો વિરમન્તસ્સ ચેતનાપિ લબ્ભતેવ, વિરતિયા એવ પન તદા પધાનભાવોતિ આહ ‘‘વિરમણકાલે વા વિરતિયો’’તિ. સુભાસિતાદીતિ અસમ્ફપ્પલાપાદિ. આદિ-સદ્દેન અપિસુણાદિ સઙ્ગહિતા. ભાસનાદીતિ એત્થ પન કાયસુચરિતાદિ. અમગ્ગઙ્ગત્તાતિ અમગ્ગસભાવત્તા. તમેવ ચેતનાય અમગ્ગસભાવતં દસ્સેતું ‘‘એકસ્સ ઞાણસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમ્માવાચાદિકિચ્ચત્તયં નામ મિચ્છાવાચાદીનં તિણ્ણં પાપધમ્માનં સમુચ્છિન્દનં, મગ્ગચેતના ચ તંસભાવા ન હોતીતિ ન તસ્સા મગ્ગક્ખણે સમ્માવાચાદિભાવસિદ્ધિ. તંસિદ્ધિયન્તિ કિચ્ચત્તયસિદ્ધિયં. યથા પનસ્સા પુબ્બભાગે સુભાસિતવાચાદિભાવો, એવં મગ્ગક્ખણેપિ સિયા. એવં સન્તે યથા તત્થ એકસ્સ સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ તિકિચ્ચતા, સમ્માદિટ્ઠિઆદીનઞ્ચ એકેકાનં ચતુકિચ્ચતા, એવં એકા મગ્ગચેતના સમ્માવાચાદિકિચ્ચત્તયસ્સ સાધિકા ભવેય્ય, તથા ચ સતિ મગ્ગે સમ્માવાચાદીનિ તીણિ અઙ્ગાનિ ન ભવેય્યું, છળઙ્ગિકો ચ અરિયમગ્ગો સિયાતિ તયિદમાહ ‘‘એકાય ચેતનાયા’’તિઆદિના. યસ્મા પનેતં નત્થિ, તસ્મા મગ્ગપચ્ચયતાવચનતો ચ ન ચેતનાય મગ્ગભાવોતિ મગ્ગક્ખણે વિરતિયોવ સમ્માવાચાદયો.

બ્રૂહનં સુખં. સન્તસુખં ઉપેક્ખા. સા હિ ‘‘ઉપેક્ખા પન સન્તત્તા, સુખમિચ્ચેવ ભાસિતા’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૪૪; વિભ. અટ્ઠ. ૨૩૨) વુત્તા. વિતક્કાદીનન્તિ તેયેવ અભિનિરોપનાદયો પાકટપરિયાયેન વુત્તા.

વચીસઙ્ખારભાવતો વચીભેદસ્સ ઉપકારકો વિતક્કો. ‘‘સાવજ્જા…પે… ઉપકારકો એવા’’તિ ઇમિના વચીભેદતં સમુટ્ઠાપકચેતનાનં વિય વિરતિયાપિ વિસેસપચ્ચયો વિતક્કોતિ દસ્સેતિ. વચીભેદનિયામિકા વાચાતિ વચીદુચ્ચરિતવિરતિમાહ. સા હિ સમ્માવાચાભૂતા મિચ્છાવાચાસુ સંયમિની. તત્થ યથા વિસંવાદનાદિમિચ્છાવાચતો અવિરતો મિચ્છાકમ્મન્તતોપિ ન વિરમતેવ. યથાહ – ‘‘એકં ધમ્મં…પે… અકારિય’’ન્તિ (ધ. પ. ૧૭૬). તથા અવિસંવાદનાદિના સમ્માવાચાય ઠિતો સમ્માકમ્મન્તમ્પિ પૂરેતિયેવાતિ આહ ‘‘વચીભેદ…પે… ઉપકારિકા’’તિ. ધમ્માનં પવત્તિનિટ્ઠાભાવતો યથા ગતીતિ નિબ્બત્તિ વુચ્ચતિ, એવં પવત્તિભાવતો રસલક્ખણાનિપીતિ આહ ‘‘કિચ્ચાદિસભાવે વા’’તિ.

અભિનન્દનન્તિ તણ્હાદિવસેન અભિનન્દનં.

વાચુગ્ગતકરણં ઉગ્ગહો, અત્થપરિપુચ્છનં પરિપુચ્છાતિ તદુભયં સવનાધીનન્તિ આહ ‘‘સવનઞાણે એવ અવરોધં ગચ્છન્તી’’તિ. ઞાણેન પરિચ્છિન્દિત્વા ગહણં પરિગ્ગણ્હનં.

તસ્સાતિ પયોગસ્સ.

સોતિ કામવિતક્કપ્પવત્તિયા કારણભૂતો સુભનિમિત્તે અયોનિસોમનસિકારો. તસ્સાતિ કામવિતક્કસ્સ. ગતં ગમનં પવત્તિ, તસ્સ ઉપાયોતિ ગતમગ્ગો.

પહાતબ્બએકત્તન્તિ પહાતબ્બતાસામઞ્ઞં.

મગ્ગભાવેન ચતુબ્બિધમ્પિ એકત્તેનાતિ સોતાપત્તિમગ્ગાદિવસેન ચતુબ્બિધમ્પિ મગ્ગભાવેન એકત્તેન સામઞ્ઞતો ગહેત્વા ‘‘અસ્સા’’તિ એકવચનેન વુત્તન્તિ અત્થો. સબ્બસ્સ મગ્ગસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞં સદિસતા, તથા અસદિસતા ચ એકચ્ચસદિસતા ચ ઝાનઙ્ગવસેન સબ્બસદિસસબ્બાસદિસએકચ્ચસદિસતા, સો એવ વિસેસોતિ યોજેતબ્બં. વિપસ્સનાનિયામં ધુરં કત્વા આહાતિ સમ્બન્ધો. ઇધ પનાતિ ઇમિસ્સા સમ્મોહવિનોદનિયં. સમ્મસિ…પે… નિવત્તનતોતિ પઠમત્થેરવાદં વદન્તો તદજ્ઝાસયં પુરક્ખત્વા વદતીતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં. ઇતરથા ઇતરવાદાપેત્થ દસ્સિતા એવાતિ. પાદકજ્ઝાનનિયામન્તિ પાદકજ્ઝાનનિયામં ધુરં કત્વા આહાતિ યોજના. ‘‘વિપસ્સના …પે… દટ્ઠબ્બો’’તિ કસ્મા વુત્તં. ન હિ તસ્સા ઇધ પટિક્ખેપતા અત્થિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘કેચિ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના નિયામેતીતિ વદન્તી’’તિ? નયિદમેવં. ઇધાપીતિ ઇધ પાદકજ્ઝાનનિયામેપિ વિપસ્સનાનિયામો ન પટિક્ખિત્તોતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘સાધારણત્તા’’તિ. ‘‘ઇધ પના’’તિ ઇમિનાપિ પઠમત્થેરવાદો સઙ્ગહિતોતિ વેદિતબ્બો. યદિ એવં કસ્મા વિપસ્સનાનિયામો વિસું ગહિતોતિ? વાદત્તયાવિધુરતાદસ્સનત્થં. અઞ્ઞે ચાચરિયવાદાતિ સમ્મસિતજ્ઝાનપુગ્ગલજ્ઝાસયવાદા.

‘‘આરુપ્પે તિકચતુક્કજ્ઝાનં…પે… ન લોકિય’’ન્તિ ઇદં થેરવાદે આગતં પોરાણટ્ઠકથાયં તન્તિં કત્વા ઠપિતન્તિ અટ્ઠસાલિનિયં સઙ્ગહેત્વા વુત્તન્તિ આહ ‘‘વુત્તં અટ્ઠસાલિનિયન્તિ અધિપ્પાયો’’તિ. યેસૂતિ પચ્છિમજ્ઝાનવજ્જાનિ સન્ધાય વદતિ. તત્થ હિ અરૂપુપ્પત્તિયં સંસયો, ન ઇતરસ્મિં. ‘‘ચતુક્કપઞ્ચકજ્ઝાન’’ન્તિ વુત્તે અવિસેસતો સાસવાનાસવં અપેક્ખીયતિ, નિવત્તેતબ્બગહેતબ્બસાધારણવચનેનેત્થ સાસવતો અવચ્છિન્દનત્થં ‘‘તઞ્ચ લોકુત્તર’’ન્તિ વત્વા નિવત્તિતધમ્મદસ્સનત્થં ‘‘ન લોકિય’’ન્તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમુદાયઞ્ચ…પે… આહા’’તિ. ઇતરથા બ્યભિચારાભાવતો ‘‘લોકુત્તર’’ન્તિ વિસેસનં નિરત્થકં સિયા. તયો મગ્ગાતિ દુતિયમગ્ગાદયો. તજ્ઝાનિકન્તિ તિકચતુક્કજ્ઝાનિકં સોતાપત્તિફલાદિં. અઞ્ઞઝાનિકાપીતિ તિકચતુક્કજ્ઝાનતો અઞ્ઞઝાનિકાપિ ચતુક્કજ્ઝાનિકાપિ મગ્ગા ઉપ્પજ્જન્તિ. પિ-સદ્દેન તજ્ઝાનિકાપિ તિકચતુક્કજ્ઝાનિકાતિ અત્થો. યદિ એવં ચતુવોકારભવેપિ પઞ્ચવોકારભવે વિય મગ્ગસ્સ તિકચતુક્કજ્ઝાનિકભાવે કેનસ્સ ઝાનઙ્ગાદિનિયામોતિ આહ ‘‘ઝાનઙ્ગાદિનિયામિકા પુબ્બાભિસઙ્ખારસમાપત્તી’’તિ. પુબ્બાભિસઙ્ખારસમાપત્તીતિ ચ પાદકભૂતા અત્તના અતિક્કન્તધમ્મવિરાગભાવેન વિપસ્સનાય પુબ્બાભિસઙ્ખારકારી અરૂપસમાપત્તિ, ફલસમાપત્તિ વા. તેનાહ ‘‘પાદક’’ન્તિ. ન સમ્મસિતબ્બાતિ ન સમ્મસિતબ્બા સમાપત્તિ ઝાનઙ્ગાદિનિયામિકા સમ્મસિતબ્બાનં તિકચતુક્કજ્ઝાનાનં તત્થ અનુપ્પજ્જનતો, ઇતરત્થ ચ વિસેસાભાવતો. ફલસ્સપીતિ ચતુત્થપઞ્ચમજ્ઝાનિકફલસ્સપિ.

દુક્ખઞાણાદીનન્તિ દુક્ખસમુદયઞાણાનં. તંતંકુસલારમ્મણારમ્મણત્તાતિ કામાવચરાદીસુ યેન યેન કુસલેન સદ્ધિં નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્સ તસ્સ કુસલસ્સ આરમ્મણં આરમ્મણં એતેસન્તિ તંતંકુસલારમ્મણારમ્મણા, તબ્ભાવતો. તંતંવિરમિતબ્બાદિઆરમ્મણત્તાતિ વિસંવાદનવત્થુઆદિઆરમ્મણત્તા. વીતિક્કમિતબ્બતો એવ હિ વિરતીતિ. ‘‘અઙ્ગાન’’ન્તિ ઇદં ‘‘નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદીન’’ન્તિ એત્થાપિ યોજેતબ્બં અવયવેન વિના સમુદાયાભાવતો. વિસેસપચ્ચયોતિ ભિન્નસીલસ્સ, અપરિસુદ્ધસીલસ્સ વા સમ્મપ્પધાનાસમ્ભવતો સમાધાનસ્સ વિય વાયામસ્સ સીલં વિસેસપચ્ચયો. અયઞ્ચ અત્થો યદિપિ પુરિમસિદ્ધસીલવસેન યુત્તો, સહજાતવસેનાપિ પન લબ્ભતેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘સમ્પયુત્તસ્સાપી’’તિ આહ. સહજમેવ ચેત્થ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘સમ્પયુત્તસ્સેવ ચા’’તિઆદિ. સમ્મોસો પમાદો, તપ્પટિપક્ખો અસમ્મોસો અપ્પમાદો, સો ચિત્તસ્સ આરક્ખાતિ આહ ‘‘ચેતસો રક્ખિતતા’’તિ.

સીલક્ખન્ધો ચાતિ ચ-સદ્દેન સમાધિક્ખન્ધો ચ. ખન્તિપ્પધાનત્તા સીલસ્સ અદોસસાધનતા, નીવરણજેટ્ઠકસ્સ કામચ્છન્દસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકભાવતો સમાધિસ્સ અલોભસાધનતા દટ્ઠબ્બા. સાસનન્તિ પટિવેધસાસનં, ‘‘સાસનબ્રહ્મચરિય’’ન્તિ ચ વદન્તિ.

મગ્ગસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.