૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૨૦૬-૨૧૪. ‘‘પરિઞ્ઞેય્યભાવરહિતે એકન્તપહાતબ્બે’’તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ તણ્હાયપિ ચક્ખાદીનં વિય તણ્હાવત્થુતાવચનેન પરિઞ્ઞેય્યતા વુત્તા. યથાહ ‘‘રૂપતણ્હા લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, એત્થેસા તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ, એત્થ નિવિસમાના નિવિસતી’’તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૪૦૦; મ. નિ. ૧.૧૩૩; વિભ. ૨૦૩). તપ્પટિબદ્ધસંકિલેસપ્પહાનવસેન સમતિક્કમિતબ્બતા હિ પરિઞ્ઞેય્યતા. એકન્તપહાતબ્બતા ચ ન તણ્હાય એવ, અથ ખો અવસેસાનં સંકિલેસધમ્માનમ્પિ. તથા હિ તેસં સબ્બસો અચ્ચન્તપ્પહાયિકા દસ્સનભાવનાતિ? સચ્ચમેતં, તથાપિ યથા ‘‘દુક્ખં અરિયસચ્ચં પરિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૯) તણ્હાવજ્જે ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકે પરિઞ્ઞેય્યભાવો નિરુળ્હો, ન તથા તણ્હાય, તણ્હાય પન ‘‘યાયં તણ્હા પોનોભવિકા’’તિઆદિના (વિભ. ૨૦૩; દી. નિ. ૨.૪૦૦; મ. નિ. ૧.૯૧, ૪૬૦; સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૪; પટિ. મ. ૧.૩૪) સમુદયભાવો વિય સાતિસયં પહાતબ્બભાવો નિરુળ્હોતિ દસ્સેતું ‘‘પરિઞ્ઞેય્યભાવરહિતે એકન્તપ્પહાતબ્બે’’તિ વુત્તં. યસ્સ અસઙ્ગહિતો પદેસો અત્થિ, સો સપ્પદેસો, એકદેસોતિ અત્થો. તત્થાતિ અરિયસચ્ચસદ્દે. સમુદયોતિ સમુદયત્થો. ‘‘નિપ્પદેસતો સમુદયં દસ્સેતુ’’ન્તિ સમુદયસ્સેવેત્થ ગહણે કારણં દસ્સેતું ‘‘દુક્ખનિરોધા પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દુક્ખનિરોધાતિ દુક્ખં, નિરોધો ચ. અરિયસચ્ચદેસનાયન્તિ અરિયસચ્ચદેસનાયમ્પિ સચ્ચદેસનાયં વિય. ધમ્મતોતિ દેસેતબ્બધમ્મતો નિપ્પદેસા એવ. ‘‘અવસેસા ચ કિલેસા’’તિઆદિના દેસનાભેદો એવ હિ તત્થ વિસેસો. તેનાહ ‘‘ન હિ તતો અઞ્ઞો’’તિઆદિ. અપુબ્બો નત્થીતિ ધમ્મતો અપુબ્બો નત્થીતિ અત્થો. તસ્સાતિ સમુદયસ્સ. સબ્બત્થ તીસુપિ વારેસૂતિ અટ્ઠઙ્ગિકપઞ્ચઙ્ગિકસબ્બસઙ્ગાહિકભેદેસુ મહાવારેસુ, તદન્તોગધેસુ ચ પઞ્ચસુ કોટ્ઠાસેસુ. અપુબ્બસ્સાતિ ‘‘અવસેસા ચ કિલેસા’’તિઆદિના તણ્હાય અપુબ્બસ્સ. અવસિટ્ઠકિલેસાદીનઞ્હિ સમુદયતાવચનં ઇધ અપુબ્બદસ્સનં. તસ્સ યદિપિ દુતિયતતિયવારેસુ વિસેસો નત્થિ, પઞ્ચસુ પન કોટ્ઠાસેસુ ઉપરૂપરિ અપુબ્બં દસ્સિતન્તિ કત્વા એવં વુત્તં. તઞ્હિ સમુદયવિસેસદસ્સનં, ઇતરં પન મગ્ગવિસેસદસ્સનં. તસ્સ ચ ધમ્મતો અપુબ્બાભાવો દસ્સિતોયેવ. યદિ એવં દુતિયાદિકોટ્ઠાસેસુ, પઠમકોટ્ઠાસેપિ વા કસ્મા તણ્હા ગહિતાતિ આહ ‘‘અપુબ્બસમુદયદસ્સનત્થાયપિ હી’’તિઆદિ. કેવલાયાતિ તદઞ્ઞકિલેસાદિનિરપેક્ખાય. દેસનાવસેન ન વુત્તોતિ ન ધમ્મવસેનાતિ અધિપ્પાયો. તસ્મા દુક્ખાદીનિ તત્થ અરિયસચ્ચદેસનાયં સપ્પદેસાનિ દસ્સિતાનિ હોન્તિ પરિયાયેનાતિ દટ્ઠબ્બં. અભિધમ્મદેસના પન નિપ્પરિયાયકથાતિ કત્વા અટ્ઠકથાયં ‘‘નિપ્પદેસતો સમુદયં દસ્સેતું’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. પચ્ચયસઙ્ખાતન્તિ પચ્ચયાભિમતં પચ્ચયભૂતં, પચ્ચયકોટ્ઠાસં વા.

તેસન્તિ કુસલધમ્માનં. પચ્ચયાનં પહાનવસેનાતિ હેતુનિરોધેન ફલનિરોધં દસ્સેતિ, તપ્પટિબદ્ધકિલેસપ્પહાનેન વા કુસલાનં પહાનં વુત્તં. યથા ‘‘ધમ્માપિ વો, ભિક્ખવે, પહાતબ્બા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૦). ઇતિ પરિયાયતો કુસલાનં પહાનં વુત્તં, ન નિપ્પરિયાયતો તદભાવતોતિ આહ ‘‘ન હિ કુસલા પહાતબ્બા’’તિ. યથા ચ કુસલધમ્મેસુ, અબ્યાકતધમ્મેસુપિ એસેવ નયો. નિરોધન્તિ અસઙ્ખતધાતું. અપ્પવત્તિભાવોતિ યો નિરોધસ્સ નિબ્બાનસ્સ તણ્હાદિઅપ્પવત્તિહેતુભાવો, તં પહાનન્તિ વુત્તન્તિ અત્થો.

કાયકમ્માદિસુદ્ધિયાતિ પુબ્બભાગકાયકમ્મવચીકમ્મઆજીવસુદ્ધિયા દૂરતરૂપનિસ્સયતં અરિયમગ્ગસ્સ દસ્સેતીતિ સમ્બન્ધો. પઞ્ચઙ્ગિકં…પે… પવત્તતં દીપેતિ, ન પન અરિયમગ્ગસ્સ પઞ્ચઙ્ગિકત્તાતિ અધિપ્પાયો. ઞાપકનિદસ્સનન્તિ ઞાપકભાવનિદસ્સનં, એતેન ‘‘વચનતો’’તિ ઇદં હેતુઅત્થે નિસ્સક્કવચનન્તિ દસ્સેતિ. વચનતોતિ વા ઈદિસસ્સ વચનસ્સ સબ્ભાવતો. પટિપદાય એકદેસોપિ પટિપદા એવાતિ અત્થો. નિદ્દિટ્ઠો ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ સઙ્ગાયનવસેન.

ઝાનેહિ દેસનાપવેસો ‘‘લોકુત્તરં ઝાનં ભાવેતી’’તિ (ધ. સ. ૨૭૭) ઝાનસીસેન દેસનાવ. તથા ભાવનાપવેસો. પાળિગમનન્તિ પાળિપવત્તિ પાઠદેસના. યથાવિજ્જમાનધમ્મવસેનાતિ તસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે લબ્ભમાનવિતક્કાદિધમ્મવસેન.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.