૧. દુક્ખસચ્ચનિદ્દેસો

જાતિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૦. ‘‘જાતિઆદિનિદ્દેસે’’તિ ઇમિના ‘‘તત્થા’’તિ પદસ્સ અત્થં વદતિ. દુક્ખમાતિકાતિ દુક્ખદુક્ખાદીનં દુક્ખવિસેસાનં ઉદ્દેસો. પદદ્વયેતિ ‘‘પરિયાયદુક્ખં, નિપ્પરિયાયદુક્ખ’’ન્તિ એતસ્મિં પદદ્વયે.

દુક્ખત્તાયેવાતિ નિપ્પરિયાયદુક્ખતં વદતિ. સભાવેન નામં વિસેસેતીતિ અન્વત્થસઞ્ઞતં દસ્સેતિ. પુરિમેન સભાવદુક્ખવાચકેન દુક્ખસદ્દેન. સો હિ વિસેસનં અવચ્છેદકભાવતો પચ્છિમં સઙ્ખારદુક્ખટ્ઠં વિસેસેતિ. સો હિ નિવત્તેતબ્બગહેતબ્બસાધારણત્તા અવચ્છિન્દિતબ્બો. તેનાતિ વિપરિણામઅધિટ્ઠાનાદિપકારવિસેસેન.

દેસેતબ્બસ્સ અત્થસ્સ સઙ્ખિપનં ઇધ સઙ્ખેપો, સો ચ તબ્બિભાગાનં સાધારણભાવોતિ આહ ‘‘સઙ્ખેપો સામઞ્ઞ’’ન્તિ. અન્તોકરિત્વાતિ અન્તોગધે કત્વા, સઙ્ગહેત્વા વા. ઉભયથાપીતિ સઙ્ખેપતોપિ વિત્થારતોપિ. સાધારણભાગાનં વિભજનં વિભાગો, વિત્થારોતિ આહ ‘‘વિત્થારો પન વિસેસો’’તિ. વિસેસન્તરનિવત્તકોતિ વિભાગન્તરાસઙ્ગાહકો.

૧૯૧. અપરત્થાતિ ભુમ્મવચનં સામિઅત્થે યથા ‘‘સબ્બત્થ પાદક’’ન્તિ આહ ‘‘સામિઅત્થેપિ હિ અપરત્થસદ્દો સિજ્ઝતી’’તિ. સિદ્ધિ પન ‘‘ઇતરાહિપિ દિસ્સતી’’તિ ઇમિના વેદિતબ્બા. યસ્મા ચ એવં સદ્દો સમ્ભવતિ, તસ્મા પાળિયં સામિવસેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ભુમ્મવસેન દસ્સિતન્તિ દીપેન્તો ‘‘તેસં તેસન્તિ વા’’તિઆદિમાહ. અપરસ્સાતિ અપરસ્સ સત્તસ્સ. મનુસ્સાદિભેદો ઉપપત્તિભવો ગતિ, તબ્બિસેસભૂતા ખત્તિયાદિસામઞ્ઞાધિટ્ઠાના ખન્ધા જાતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્ચગતિવસેના’’તિઆદિમાહ.

તિણાકારોતિ તિણવિકપ્પો, તિણવિસેસોતિ અત્થો. એવન્તિ નિદસ્સને. તેન વુત્તપ્પકારં પઠમં વિઞ્ઞાણપાતુભાવં પચ્ચામસતિ. તદુપાદાયાતિ તતો પટ્ઠાય. અરિયભાવકરણત્તાતિ અરિયભાવકારણત્તા. કરોતીતિ હિ કરણં. અરિયસદિસત્તા વા અરિયસીલં. પુથુજ્જનકલ્યાણકાનમ્પિ હિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં અરિયસીલસદિસં. આકારવિકારાતિ ઉપ્પજ્જનાદિઆકારવિકતિયો. સહુપ્પાદકાતિ ઉપ્પાદસહિતા ઉપ્પાદાવત્થા ખન્ધા. આયતનવસેનાતિ પરિપુણ્ણાપરિપુણ્ણાયતનવસેન. યોનિવસેનાતિ અણ્ડજાદિયોનિવસેન. એકેકેનેવ પદેનાતિ યથા દુતિયનયે જાતિઆદિપદેસુ દ્વીહિ દ્વીહિ પદેહિ પરિપુણ્ણાપરિપુણ્ણાયતનયોનિવિભાગેન સબ્બસત્તે પરિયાદિયિત્વા જાતિ દસ્સિતા, ન એવમિધ. ઇધ પનેતેસુ એકેકેનેવ પદેન અવિભાગતો સબ્બસત્તે પરિયાદિયિત્વા. ઉભયત્થાતિ પુરિમપચ્છિમનયેસુ ભાવનિદ્દેસોવ યુત્તો. અનભિહિતે વિભત્તિવિધાનં, નાભિહિતેતિ. પાકટા નિબ્બત્તીતિ અભિબ્યત્તા નિબ્બત્તિ.

દ્વિન્નં દ્વિન્નન્તિ એકવોકારભવે રૂપાયતનધમ્માયતનવસેન દ્વિન્નં, ચતુવોકારભવે મનાયતનધમ્માયતનવસેન દ્વિન્નં. સેસેતિ પઞ્ચવોકારભવે. પઞ્ચન્નન્તિ ચક્ખુસોતમનોરૂપધમ્માયતનવસેન પઞ્ચન્નં. તાનિ હિ રૂપભવે પઞ્ચવોકારે ઉપપત્તિક્ખણે ઉપ્પજ્જન્તિ. કામધાતુયં પટિસન્ધિક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાનન્તિ યોજના. વિકલાવિકલિન્દ્રિયાનન્તિ અપરિપુણ્ણપરિપુણ્ણાયતનાનં સત્તાનં. ઇન્દ્રિયવસેનેવ હિ આયતનાનં વેકલ્લં ઇચ્છિતબ્બં. તત્થ વિકલિન્દ્રિયસ્સ સત્તન્નં નવન્નં દસન્નં પુનપિ દસન્નં, ઇતરસ્સ એકાદસન્નં આયતનાનં વસેન સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. સત્તન્નન્તિ કાયમનોરૂપગન્ધરસફોટ્ઠબ્બધમ્માયતનવસેન સત્તન્નં. ગબ્ભસેય્યકઞ્હિ સન્ધાયેતં વુત્તં. નવન્નન્તિ ચક્ખુસોતસદ્દાયતનવજ્જાનં નવન્નં. અન્ધબધિરવસેન હિદં વુત્તં. દસન્નન્તિ ચક્ખુસદ્દવજ્જાનં. પુન દસન્નન્તિ સોતસદ્દવજ્જાનં. અન્ધવસેન, બધિરવસેન ચેતં દ્વયં વુત્તં. એકાદસન્નન્તિ સદ્દવજ્જાનં.

તંદુક્ખભાવોતિ પરિયાયદુક્ખભાવો. તત્થ નિબ્બત્તિનિવારણેનાતિ ઉપ્પલપદુમાદીસુ ઉપ્પત્તિપટિક્ખેપેન અભાવકથનેન. દુક્ખુપ્પત્તિકારણેતિ દુક્ખુપ્પત્તિયા હેતુભૂતે દુક્ખુપ્પત્તિટ્ઠાને.

મરણનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૩. ખન્ધભેદસ્સાતિ ખન્ધવિનાસસ્સ. સોતિ ખન્ધભેદો. પબન્ધસમુચ્છેદોતિ પબન્ધસ્સ અચ્ચન્તસમુચ્છેદો. તબ્ભાવતોતિ સમ્મુતિમરણભાવતો. તદેકદેસભાવતોતિ તદવયવભાવતો. તસ્સેવ નામન્તિ અસમ્મોહત્થં વુત્તં સબ્બસ્સાપિ એકકમ્મનિબ્બત્તજીવિતિન્દ્રિયપ્પબન્ધવિચ્છેદભાવતો. સમ્મુતિમરણમેવ હિ જાતિક્ખયમરણં, તં પન જાતિક્ખયમરણં ઉપક્કમમરણં, સરસમરણન્તિ દુવિધં. તત્થ સરસમરણમ્પિ આયુક્ખયમરણં, પુઞ્ઞક્ખયમરણન્તિ દુવિધં. એવમેતેસં તદેકદેસતા વેદિતબ્બા. યઞ્ચેત્થ ઉપક્કમમરણં, તં અકાલમરણં. સરસમરણં કાલમરણં. મરણેન સત્તા યથાલદ્ધઅત્તભાવેન વિયુજ્જન્તીતિ આહ ‘‘સમ્પત્તિભવક્ખન્ધેહિ વિયોજેતી’’તિ.

કારણત્થોતિ મૂલત્થો. મૂલઞ્હિ ‘‘આદી’’તિ વુચ્ચતિ ‘‘કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં? સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં, દિટ્ઠિ ચ ઉજુકા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૩૬૯). તેનાહ ‘‘સન્ધિબન્ધનચ્છેદમૂલકન્તિ અત્થો’’તિ.

ફલકિરિયાગબ્ભા ઈદિસી હેતુકિરિયાતિ કત્વા વુત્તં ‘‘અન્તોગધા’’તિ. બ્યસનસ્સ હિ આપાદકેહિ આપાદનં આપાદેતબ્બઆપત્તિયા સહેવ સિજ્ઝતીતિ.

સોકનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૪. સુખં હિનોતિ પવત્તતિ એતેનાતિ સુખકારણં હિતં. ભોગબ્યસનાદિપદત્થવિસેસન્તિ ભોગબ્યસનં, સીલબ્યસનન્તિ એવં ભોગસીલપદાનં વસેન અત્થવિસેસં. સમાસવિસેસન્તિ ‘‘રોગોયેવ બ્યસનં, દિટ્ઠિ એવ બ્યસન’’ન્તિ સમાનાધિકરણવસેન સમાસવિસેસં. અન્નપાનવત્થયાનાદિ પરિભુઞ્જિતબ્બતો ભોગોતિ અધિપ્પેતો, સો ચ ધમ્મસમૂહભાવેન. તબ્બિનાસાતિ ઞાતિભોગબ્યસનાનિ વુત્તાનીતિ તે વિકારભાવેન પઞ્ઞાપેતબ્બત્તા પણ્ણત્તિમત્તા. પરિનિપ્ફન્નં નામ ખન્ધપઞ્ચકં. અતંસભાવત્તા પણ્ણત્તિ અપરિનિપ્ફન્ના, અનિપ્ફન્ના ચ હોતીતિ વુત્તં ‘‘અપરિનિપ્ફન્નતં સન્ધાય અનિપ્ફન્નાનીતિ આહા’’તિ. ન હિ પણ્ણત્તિ કેનચિ નિપ્ફાદીયતિ. અઞ્ઞત્થાપિ અપરિનિપ્ફન્ને અનિપ્ફન્નવોહારો આગતોતિ દસ્સેતું ‘‘અપરિનિપ્ફન્નતંયેવા’’તિઆદિમાહ. કામઞ્ચેત્થ અપરિનિપ્ફન્નં ‘‘અનિપ્ફન્ન’’ન્તિ વુત્તં, ‘‘નિપ્ફન્ન’’ન્તિ પન ન પરિનિપ્ફન્નમેવ વુચ્ચતિ, નાપિ સબ્બો સભાવધમ્મોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ખન્ધવિભઙ્ગે ચા’’તિઆદિમાહ. નિપ્ફન્નતા વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. અનિપ્ફન્નતા સભાવધમ્મત્તેપિ કેનચિ ન નિપ્ફાદીયતીતિ કત્વા.

સઙ્કુચિતં ચિન્તનન્તિ પીતિસોમનસ્સપટિપક્ખતો, દોસસમ્પયોગતો ચ આરમ્મણે અનભિરતિપ્પવત્તિમાહ. અન્તો અત્તનો નિસ્સયસ્સ નિદ્દહનવસેન વા ઝાનં ચિન્તનં અન્તોનિજ્ઝાનં. સતિપિ અનુસોચનભાવે અત્તનો કતાકતકુસલાકુસલવિસયો મનોવિલેખભૂતો વિપ્પટિસારો કુક્કુચ્ચં, યથાવુત્તઅન્તોનિજ્ઝાનં સોકોતિ ઉભિન્નં વિસેસો વેદિતબ્બો.

‘‘મનોદ્વારજવનક્ખણે’’તિ પરિબ્યત્તમન્તોનિજ્ઝાનં સન્ધાયાહ, ઇતરં પન પઞ્ચદ્વારજવનેસુપિ લબ્ભતેવ. તેનાહ ‘‘કાયવિઞ્ઞાણાદી’’તિઆદિ. દોમનસ્સસ્સાતિ અસોચનાકારસ્સ દોમનસ્સસ્સ, સોચનાકારસ્સાપિ વા નાનાવીથિકસ્સ. તમ્પિ હિ દુક્ખમેવાતિ. અઞ્ઞથાતિ મનોદ્વારજવને એવ ગહિતે. તત્થાતિ કાયવત્થુકમનોદ્વારિકેસુ.

પરિદેવનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૫. આદેવનસદ્દં કત્વાતિ આદેવિત્વા, વિલપિત્વાતિ અત્થો. પુગ્ગલસ્સ સમ્ભમભાવોતિ યસ્સ સત્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ અનવટ્ઠાનભાવો. સમ્ભમં વા અબ્ભન્તરગતં તસ્સ પચ્ચુપટ્ઠાપેતિ પાકટભાવકરણેનાતિ સમ્ભમપચ્ચુપટ્ઠાનો.

મુટ્ઠીહિ પોથનાદીનિ મુટ્ઠિપોથનાદીનિ.

યેન દોમનસ્સેન. પુબ્બે વુત્તદુક્ખતોતિ ‘‘અત્તનો ખન્ધં મુટ્ઠીહિ પોથેતી’’તિઆદિના વુત્તદુક્ખતો. તંનિદાનન્તિ પરિદેવનિદાનં.

દુક્ખદોમનસ્સનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૬-૭. કાયદુક્ખાભિભૂતસ્સ પતિકારાભિલાસાય તાદિસદુક્ખાવહપયોગકાલાદીસુ કાયિકદુક્ખસ્સ તદુપનિસ્સયતા વેદિતબ્બા. એતેન દુક્ખેનાતિ અનાથતાહત્થપાદચ્છેદનાદિદુક્ખેન.

ઉપાયાસનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૮. દુક્ખટ્ઠાનનિસજ્જાદીનિ દુક્ખટ્ઠાનાદીનિ. દોમનસ્સસ્સ વત્થુ હોતિ ઉપાયાસોતિ સમ્બન્ધો.

અપ્પિયસમ્પયોગનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯૯. અઞ્ઞસાપેક્ખસદ્દો અસમત્થસમાસોતિ તં દસ્સેતિ ‘‘યેન સમાસો, ન તસ્સાયં પટિસેધકો અ-કારો’’તિ.

પચ્છિમદ્વયન્તિ ‘‘સમોધાનં મિસ્સીભાવો’’તિ ઇદં પદદ્વયં. તદત્થવસેનાતિ સમોધાનત્થસ્સ, મિસ્સીભાવત્થસ્સ ચ વસેન સઙ્ખારેસુ લબ્ભતિ. આગતેહિ ચ તેહિ સઙ્ખારેહિ પુગ્ગલસ્સ સંયોગો હોતીતિ યોજના.

તંગહણમત્તન્તિ આપાથગતારમ્મણગ્ગહણમત્તં.

ઇચ્છાનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૧. તં કાલન્તિ ચુતિચિત્તનિરોધતો ઉદ્ધં કાલં. ‘‘યમ્પી’’તિ યં-સદ્દો કરણત્થે પચ્ચત્તન્તિ યેનપીતિ અત્થો વુત્તો. ‘‘યં ઇચ્છ’’ન્તિ યં-સદ્દો યદા ઇચ્છાપેક્ખો, તદા ‘‘ન લભતી’’તિ એત્થ અલાભપધાનાભાવતો ઇચ્છા વિસેસીયતીતિ આહ ‘‘અલાભવિસિટ્ઠા ઇચ્છા વુત્તા હોતી’’તિ. ‘‘ઇચ્છં ન લભતિ ય’’ન્તિ એવં કિરિયાપરામસનભૂતો યં-સદ્દો યદા ‘‘ન લભતી’’તિ એતં અપેક્ખતિ, તત્થ ગુણભૂતા ઇચ્છા, પધાનભૂતો અલાભોતિ આહ ‘‘તદા ઇચ્છાવિસિટ્ઠો અલાભો વુત્તો હોતી’’તિ.

હિરોત્તપ્પરહિતા છિન્નિકા, ધુત્તિકાતિ વુચ્ચન્તીતિ આહ ‘‘છિન્નભિન્નગણેનાતિ નિલ્લજ્જેન ધુત્તગણેના’’તિ. કપ્પટિકા સિબ્બિતપિલોતિકધારિનો.

અલબ્ભનેય્યઇચ્છન્તિ અલબ્ભનેય્યવત્થુસ્મિં ઇચ્છં.

ઉપાદાનક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦૨. તાદિસસ્સ વત્થુનો સબ્ભાવાતિ સામઞ્ઞતો અનવસેસગ્ગહણં સન્ધાયાહ.

અતિપાકટેન અતિ વિય પકાસેન દુક્ખેનાતિ અત્થો.

દુક્ખસચ્ચનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.