૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૧૫૫. પચ્ચયયુગળવસેનાતિ અજ્ઝત્તિકબાહિરપચ્ચયદ્વયવસેન. અજ્ઝત્તિકબાહિરવસેન અબ્બોકારતોતિ અજ્ઝત્તિકવસેન ચેવ બાહિરવસેન ચ અસઙ્કરતો.

૧૬૭. વિસઙ્ખારનિન્નસ્સાતિ નિબ્બાનપોણસ્સ. વિનિમુત્તસઙ્ખારસ્સાતિ સમુચ્છેદપટિપસ્સદ્ધિવિમુત્તીહિ સમુખેન, તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગપ્પહાનેન ચ સુટ્ઠુ વિનિમુત્તસઙ્ખારસ્સ પરમસ્સાસભાવેન, ગતિભાવેન ચ પતિટ્ઠાનભૂતે. ‘‘નિબ્બાનં અરહતો ગતી’’તિ (પટિ. ૩૩૯) હિ વુત્તં. ઠિતિભાવેનાતિ ચ પાઠો. તંસચ્છિકરણાભાવેતિ તસ્સ નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકરણાભાવે. નીતોતિ પાપિતો, પકાસિતોતિ અત્થો.

ચુણ્ણિતન્તિ ભેદિતં. ત્વમેવ કિં ન જાનાસીતિ કિં ત્વં ન જાનાસિયેવાતિ અત્થો. ‘‘કિં ત્વં એકં નાનં જાનાસિ, કિં ત્વં ન જાનાસિ એવા’’તિ એવં વિક્ખેપં કરોન્તં પરવાદિં ‘‘નનુ ઞાતે’’તિઆદિના સકવાદી નિબન્ધતિ. વિભજિત્વાતિ ‘‘રાગાદીનં ખીણન્તે ઉપ્પન્નત્તા’’તિ ભાવત્થં વિભજિત્વા. રાગાદીનં ખયા ન હોન્તીતિ યોજના. સસભાવતા ચ નિબ્બાનસ્સ આપન્ના હોતીતિ સમ્બન્ધો.

નિબ્બાનારમ્મણકરણેન કારણભૂતેન. હેતુઅત્થે હિ ઇદં કરણવચનં. કિલેસક્ખયમત્તતં વા નિબ્બાનસ્સ ઇચ્છતો કિલેસક્ખયેન ભવિતબ્બન્તિ યોજના.

એવં કિલેસક્ખયમત્તે નિબ્બાને ખેપેતબ્બા કિલેસા બહુવિધા નાનપ્પકારા, મગ્ગો ચ ઓધિસો કિલેસે ખેપેતિ. સ્વાયં ‘‘કતમં કિલેસક્ખયં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા કતમે કિલેસે ખેપેતી’’તિ પુરિમપુચ્છાદ્વયમેવ વદતિ. તદેવાતિ યં ‘‘અવિજ્જાતણ્હાનં કિઞ્ચિ એકદેસમત્તમ્પી’’તિ વુત્તં, તદેવ.

એત્થ ચ યાયં ‘‘કિલેસક્ખયોવ નિબ્બાન’’ન્તિ નિબ્બાનસ્સ અભાવતાચોદના, તત્રાયં આગમતો યુત્તિતો ચસ્સ ભાવાભાવવિભાવના. તઞ્હિ ભગવતા –

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખત’’ન્તિ (ઉદા. ૭૩; ઇતિવુ. ૪૩).

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, તદાયતનં, યત્થ નેવ પથવી ન આપો ન તેજો ન વાયો’’તિ (ઉદા. ૭૧) –

ચ આદિના, તથા –

‘‘ગમ્ભીરો દુદ્દસો દુરનુબોધો સન્તો પણીતો અતક્કાવચરો નિપુણો પણ્ડિતવેદનીયો’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૩૭; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૭-૮) –

‘‘અસઙ્ખતઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ અસઙ્ખતગામિનિઞ્ચ પટિપદં, અનતં, અનાસવં, સચ્ચં, પારં, નિપુણં, સુદુદ્દસં, અજજ્જરં, ધુવં, અપલોકિતં, અનિદસ્સનં, નિપ્પપઞ્ચં, સન્તં, અમતં, પણીતં, સિવં, ખેમં, તણ્હાક્ખયં, અચ્છરિયં, અબ્ભુતં, અનીતિકં, અનીતિકધમ્મં, નિબ્બાનં, અબ્યાબજ્ઝં, વિરાગં, સુદ્ધિં, મુત્તિં, અનાલયં, દીપં, લેણં, તાણં, સરણં, પરાયણઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ પરાયણગામિનિઞ્ચ પટિપદ’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૩૭૭) –

એવમાદીહિ ચ સુત્તપદેહિ ‘‘અપ્પચ્ચયા ધમ્મા, અસઙ્ખતા ધમ્મા (ધ. સ. દુકમાતિકા ૭), સબ્બઞ્ચ રૂપં અસઙ્ખતા ચ ધાતૂ’’તિઆદીહિ (ધ. સ. ૧૧૯૨, ૧૧૯૮, ૧૨૦૦) અભિધમ્મપદેસેહિ ચ પરમત્થભાવેનેવ દેસિતં. ન હિ સભાવવિરહિતસ્સ અભાવમત્તસ્સ ગમ્ભીરાસઙ્ખતાદિભાવો અબ્યાકતધમ્માદિભાવો ચ યુત્તો, વુત્તો ચ સો. તસ્મા ન અભાવમત્તં નિબ્બાનં.

અપિ ચાયં અભાવવાદી એવં પુચ્છિતબ્બો – યદિ કિલેસાભાવો નિબ્બાનં, સ્વાયમભાવો એકો વા સિયા અનેકો વા? યદિ એકો, એકેનેવ મગ્ગેન કતો સચ્છિકતો ચ હોતીતિ ઉપરિમાનં મગ્ગાનં નિરત્થકતા આપજ્જતિ. ન હિ એકં અનેકેહિ કમ્મપ્પવત્તેહિ સાધેતબ્બં દિટ્ઠં. અથ સિયા એકોવ સો કિલેસાભાવો, ન પન મગ્ગેહિ કાતબ્બો, અથ ખો સચ્છિકાતબ્બોતિ. એવં સતિ સુટ્ઠુતરં મગ્ગસ્સ નિરત્થકતા આપજ્જતિ કિલેસાનં અપ્પહાનતો. અકરોન્તો ચ મગ્ગો કિલેસાભાવં તસ્સ સચ્છિકિરિયાય કમત્થં સાધેય્ય, અથ મગ્ગાનં સંયોજનત્તયપ્પહાનાદિપટિનિયતકિચ્ચતાય પહાયકવિભાગેન કિલેસાભાવભેદો, એવં સતિ વિના સભાવભેદં બહુભાવો નત્થીતિ બહુભાવતાપદેસેનસ્સ સસભાવતા આપન્ના. અથાપિ સિયા ‘‘યેસં અભાવો, તેસં બહુભાવેન બહુભાવોપચારો’’તિ, એવં સતિ યેસં અભાવો, તેસં સભાવતાય સસભાવોપચારોપિ સિયા. તથા તેસં કિલેસસઙ્ખતાદિતાય કિલેસસઙ્ખતાદિભાવા ચ સિયું, ન ચેતં યુત્તન્તિ ન તેસં બહુભાવોપચારો યુત્તો. એકભાવોપિ ચસ્સ અસભાવતાય એવ વત્તું ન સક્કાતિ ચે? ન, અભાવસામઞ્ઞતો, અભાવસામઞ્ઞેન અભેદસમઞ્ઞાય એકત્તનિદ્દેસો. સતિ ચ એકત્તે પુબ્બે વુત્તદોસાનતિવત્તિ.

બહુભાવે ચ સસભાવતા સિદ્ધા. યદિપિ સિયા યથા બહુભાવો સસભાવતં, એવં સામઞ્ઞેન સસભાવતા બહુભાવં ન બ્યભિચરેય્યાતિ સસભાવપક્ખેપિ નિબ્બાનસ્સ બહુભાવો આપજ્જતીતિ? તં ન, કસ્મા? તથા સામઞ્ઞાભેદતો. ન હિ એવં વત્તું લબ્ભા યથા ખરભાવો સસભાવતં ન બ્યભિચરતિ, એવં સસભાવતાપિ ખરભાવં ન બ્યભિચરેય્યાતિ. એવઞ્હિ સતિ તદઞ્ઞસબ્બધમ્માભાવપ્પસઙ્ગો સિયા, તસ્મા બહુભાવો સસભાવતાપેક્ખો, ન સસભાવતા બહુભાવાપેક્ખાતિ ન સસભાવસ્સ નિબ્બાનસ્સ બહુભાવાપત્તિ. ‘‘એકઞ્હિ સચ્ચં ન દુતીયમત્થિ (સુ. નિ. ૮૯૦; મહાનિ. ૧૧૯), એકા નિટ્ઠા ન પુથુનિટ્ઠા’’તિઆદિવચનતો.

અપિ ચેત્થ કિલેસાભાવો નામ રાગાદીનં સમુચ્છેદો અચ્ચન્તપ્પહાનં અનુપ્પાદનિરોધો. તસ્સ ચ એકત્તે એકેનેવ મગ્ગેન સાધેતબ્બતા કિચ્ચવિસેસાભાવતોતિ દસ્સનાદિમગ્ગવિભાગો ન સિયા. ઇચ્છિતો ચ સો ઓધિસોવ કિલેસાનં પહાતબ્બત્તા. સો ચ મગ્ગવિભાગો સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં નાતિતિક્ખતિક્ખતિક્ખતરતિક્ખતમભાવેન એકસ્મિમ્પિ સમુચ્છેદપ્પહાનયોગ્યભાવે સચ્છિકિરિયાવિસેસેન હોતીતિ નિબ્બાનસ્સ સસભાવતાયયેવ યુત્તો. અભાવો પન કિલેસાનં મગ્ગેન કાતબ્બો સિયા ‘‘મા મગ્ગસ્સ નિરત્થકતા અહોસી’’તિ, ન સચ્છિકાતબ્બો. કો હિ તસ્સ સભાવો, યો તેન સચ્છિકરિયેય્ય. સો ચ કિલેસાભાવો એકેનેવ મગ્ગેન સાધેતબ્બો સિયા, ન ચતૂહિ ‘‘મા ચતુભાવનિબ્બાનતાપત્તિ, નિબ્બાનવિસેસાપત્તિ ચ અહોસી’’તિ. તતો દસ્સનાદિમગ્ગવિભાગો ન સિયાતિ સબ્બં આવત્તતિ.

યદિ ચ અભાવો ભાવસ્સ સિયાતિ તસ્સ ભાવધમ્મતા ઇચ્છિતા, એવં સતિ યથા સઙ્ખતધમ્મસ્સ તસ્સ જરામરણાદીનં વિય સઙ્ખતધમ્મતાપિ આપન્ના, એવં બહૂનં કિલેસાનં ધમ્મસ્સ તસ્સ બહુભાવાદિપ્પસઙ્ગોપિ દુન્નિવારોતિ અતંસભાવસ્સ અસઙ્ખતસ્સેકસ્સ સસભાવસ્સ નિબ્બાનભાવો વેદિતબ્બો.

યદિ એવં કસ્મા ‘‘રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૧૫, ૩૩૦) વુત્તન્તિ? ખયેન અધિગન્તબ્બત્તા. ખયો હિ અરિયમગ્ગો. યથાહ ‘‘ખયે ઞાણં, અનુપ્પાદે ઞાણ’’ન્તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૪૨). તેન રાગાદિક્ખયપરિયાયેન અરિયમગ્ગેન અધિગન્તબ્બતો ‘‘પરમત્થં ગમ્ભીરં નિપુણં દુદ્દસં દુરનુબોધં નિબ્બાનં રાગાદિક્ખયો’’તિ વુત્તં. રાગાદિપ્પહાનમુખેન વા તથા પત્તબ્બતો, યથા અઞ્ઞત્થાપિ વુત્તં ‘‘મદનિમ્મદ્દનો પિપાસવિનયો’’તિઆદિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦).

અપિચ યથા પરિઞ્ઞેય્યતાય સઉત્તરાનં કામાનં રૂપાનઞ્ચ પટિપક્ખભૂતં તબ્બિધુરસભાવં નિસ્સરણં પઞ્ઞાયતિ, એવં સસભાવાનં સબ્બેસમ્પિ સઙ્ખતધમ્માનં પટિપક્ખભૂતેન તબ્બિધુરસભાવેન નિસ્સરણેન ભવિતબ્બં. યઞ્ચ તન્નિસ્સરણં, સા અસઙ્ખતા ધાતુ. કિઞ્ચ ભિય્યો – સઙ્ખતધમ્મારમ્મણં વિપસ્સનાઞાણં અપિ અનુલોમઞાણં કિલેસે તદઙ્ગવસેન પજહતિ, ન સમુચ્છેદવસેન પજહિતું સક્કોતિ. તથા સમ્મુતિસચ્ચારમ્મણં પઠમજ્ઝાનાદીસુ ઞાણં વિક્ખમ્ભનવસેનેવ કિલેસે પજહતિ, ન સમુચ્છેદવસેન. ઇતિ સઙ્ખતધમ્મારમ્મણસ્સ, સમ્મુતિસચ્ચારમ્મણસ્સ ચ ઞાણસ્સ કિલેસાનં સમુચ્છેદપ્પહાને અસમત્થભાવતો તેસં સમુચ્છેદપ્પહાનકરસ્સ અરિયમગ્ગઞાણસ્સ તદુભયવિપરીતસભાવેન આરમ્મણેન ભવિતબ્બં, સા અસઙ્ખતા ધાતુ. તથા ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખત’’ન્તિ (ઉદા. ૭૩; ઇતિવુ. ૪૩) ઇદં નિબ્બાનસ્સ પરમત્થતો અત્થિભાવજોતકં વચનં અવિપરીતત્થં ભગવતા ભાસિતત્તા. યઞ્હિ ભગવતા ભાસિતં, તં અવિપરીતત્થં યથા તં ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા, સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા, સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ (ધ. પ. ૨૭૭-૨૭૯; થેરગા. ૬૭૬-૬૭૮; નેત્તિ. ૫), તથા નિબ્બાન-સદ્દો કત્થચિ વિસયે યથાભૂતપરમત્થવિસયો ઉપચારવુત્તિસબ્ભાવતો સેય્યથાપિ સીહ-સદ્દો. અથ વા અત્થેવ પરમત્થતો અસઙ્ખતા ધાતુ ઇતરતબ્બિપરીતવિમુત્તિસભાવત્તા સેય્યથાપિ ‘‘પથવીધાતુ વેદના ચા’’તિ એવમાદીહિ નયેહિ યુત્તિતોપિ અસઙ્ખતાય ધાતુયા પરમત્થતો અત્થિભાવો વેદિતબ્બો.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.