૨. આયતનવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના

૧૫૪. અસાધારણતોતિ આવેણિકતો. તં નેસં અસાધારણભાવં વિપક્ખવસેન પતિટ્ઠાપેતું સાધારણં ઉદાહરણવસેન દસ્સેતિ ‘‘આયતનસદ્દત્થો વિયા’’તિ. અથ વા ચક્ખાદિઅત્થો એવ ચક્ખાદિસદ્દવિસેસિતો આયતનત્થોતિ તં તાદિસં આયતનત્થં સન્ધાયાહ ‘‘આયતનસદ્દત્થો વિય અસાધારણતો’’તિ.

યદિ વિસયસ્સાદનત્થો ચક્ખુ-સદ્દો, સોતાદીનમ્પિ અયં સમઞ્ઞા સિયાતિ અતિપ્પસઙ્ગં પરિહરન્તો ‘‘સતિપી’’તિઆદિમાહ. દુતિયે અત્થવિકપ્પે ચક્ખતીતિ વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતં સમવિસમં આચિક્ખતિ, આચિક્ખન્તં વિય, વિભાવેન્તં વિય વા હોતીતિ અત્થો. રૂપમિવ ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં વિય સવિગ્ગહમિવ સબિમ્બકં વિય વણ્ણવાચકો રૂપ-સદ્દો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘વિત્થારણં વા રૂપસદ્દસ્સ અત્થો’’તિ.

વચનમેવાતિ સવિઞ્ઞત્તિકસદ્દમેવ. ગમીયતીતિ ઉપનીયતિ. અજ્ઝોહરણસ્સ રસગ્ગહણમૂલતાવચનેન રસસ્સ પરમ્પરાય જીવિતહેતુતં દસ્સેતિ. રસનિમિત્તઞ્હિ રસગ્ગહણં, રસગ્ગહણનિમિત્તં અજ્ઝોહરણં, તંનિમિત્તં જીવિતન્તિ. રસગ્ગહણમૂલતા ચ અજ્ઝોહરણસ્સ યેભુય્યતો વેદિતબ્બા. દિસ્સતિ અપદિસ્સતિ એતેન ફલન્તિ દેસો, હેતૂતિ આહ ‘‘ઉપ્પત્તિદેસોતિ ઉપ્પત્તિકારણ’’ન્તિ. તથાતિ ચક્ખાયતનાદિપ્પકારેન. મનોગોચરભૂતાતિ મનસો એવ ગોચરભૂતા. સામઞ્ઞલક્ખણેનેવાતિ અનુભવનાદિવિસેસલક્ખણં અગ્ગહેત્વા ધમ્મભાવસઙ્ખાતસાધારણલક્ખણેનેવ. એકાયતનત્તં ઉપનેત્વા વુત્તા દ્વાદસ એકસભાવત્તા ભિન્દિત્વા વચને પયોજનાભાવા. દ્વારાલમ્બનવિભાગદસ્સનત્થા હિ આયતનદેસનાતિ.

પુબ્બન્તતોતિ પુરિમભાગતો પાકભાવતો. પાકભાવો હિ સભાવધમ્માનં પુબ્બન્તો, વિદ્ધંસાભાવો અપરન્તો.

નિવાસટ્ઠાનાદીસુ આયતન-સદ્દો ન આયતનત્થાદીસુ વિય પદત્થવિવરણમુખેન પવત્તો, અથ ખો તસ્મિં તસ્મિં દેવઘરાદિકે નિરુળ્હતાય એવમત્થોતિ આહ ‘‘રુળ્હિવસેન આયતનસદ્દસ્સત્થં વત્તુ’’ન્તિ. મનોતિ દ્વારભૂતમનો. નિસ્સયભાવોતિ એત્થ નિસ્સયસદિસો નિસ્સયો, સદિસતા ચ ફલસ્સ તપ્પટિબદ્ધવુત્તિતાય દટ્ઠબ્બા. વચનીયત્થો ભાવત્થો.

તાવત્વતોતિ તત્તકતો. ઊનચોદનાતિ દ્વાદસતો ઊનાનિ કસ્મા ન વુત્તાનીતિ ચોદના. યદિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અસાધારણં ધમ્મજાતં ધમ્માયતનં, એવં સન્તે ચક્ખાદીનમ્પિ ધમ્માયતનભાવો સિયાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘સતિપી’’તિઆદિ. દ્વારારમ્મણભાવેહીતિ ન આરમ્મણભાવેનેવ અસાધારણં, અથ ખો દ્વારારમ્મણભાવેહિ અસાધારણં સમ્ભવતીતિ વચનસેસો.

યેભુય્યસહુપ્પત્તિઆદીહીતિ યેભુય્યેન ચક્ખાયતનાદીનિ કસ્સચિ કદાચિ એકતો ઉપ્પજ્જન્તિ. ‘‘કામધાતુયા ઉપપત્તિક્ખણે કસ્સચિ એકાદસાયતનાનિ ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ હિ વુત્તં. તસ્મા આયતનાનં ઉપ્પત્તિક્કમો તાવ ન યુજ્જતિ, ન પહાનક્કમો કુસલાબ્યાકતાનં અપ્પહાતબ્બતો, ન પટિપત્તિક્કમો અકુસલાનં, એકચ્ચઅબ્યાકતાનઞ્ચ અપ્પટિપજ્જનીયતો, ન ભૂમિક્કમો અડ્ઢેકાદસન્નં આયતનાનં એકન્તકામાવચરત્તા, ઇતરેસં ચતુભૂમિપરિયાપન્નત્તા, એકચ્ચસ્સ લોકુત્તરભાવતો ચ. એવં ઉપ્પત્તિક્કમાદિઅયુત્તિયોજના વેદિતબ્બા. યેસુ વિજ્જમાનેસુ અત્તભાવસ્સ પઞ્ઞાપના, તે ‘‘મય્હં ચક્ખુ’’ન્તિઆદિના અધિકસિનેહવત્થુભૂતા ચક્ખાદયો યથા અજ્ઝત્તિકતાય, એવં દસ્સનાદિકિચ્ચકરઇન્દ્રિયતા ચ પધાનાતિ આહ ‘‘અજ્ઝત્તિકભાવેન, વિસયિભાવેન ચા’’તિ. ઘાનાદિક્કમેનાતિ ઘાનં જિવ્હા કાયોતિ ઇમિના કમેન.

પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણત્તા વા ચક્ખાદીનિ પઠમં વુત્તાનિ, મનો પન કિઞ્ચિ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં, કિઞ્ચિ યાવનવત્તબ્બારમ્મણન્તિ પચ્છા વુત્તં. પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણેસુપિ ઉપાદારૂપારમ્મણાનિ ચત્તારિ પઠમં વુત્તાનિ, તતો ભૂતરૂપારમ્મણં. ઉપાદારૂપારમ્મણેસુપિ દૂરતરે દૂરે, સીઘતરં સીઘઞ્ચ આરમ્મણસમ્પટિચ્છનદીપનત્થં ચક્ખાદીનં દેસનાક્કમો. ચક્ખુસોતદ્વયઞ્હિ દૂરગોચરન્તિ પઠમં વુત્તં. તત્રાપિ ચક્ખુ દૂરતરગોચરન્તિ સબ્બપઠમં વુત્તં. પસ્સન્તોપિ હિ દૂરતરે નદિસોતં ન તસ્સ સદ્દં સુણાતિ. ઘાનજિવ્હાસુપિ ઘાનં સીઘતરવુત્તીતિ પઠમં વુત્તં. પુરતો ઠપિતમત્તસ્સ હિ ભોજનસ્સ ગન્ધો ગય્હતીતિ. યથાઠાનં વા તેસં દેસનાક્કમો. ઇમસ્મિઞ્હિ સરીરે સબ્બુપરિ ચક્ખુસ્સ અધિટ્ઠાનં, તસ્સ અધો સોતસ્સ, તસ્સ અધો ઘાનસ્સ, તસ્સ અધો જિવ્હાય, તથા કાયસ્સ યેભુય્યેન, મનો પન અરૂપીભાવતો સબ્બપચ્છા વુત્તો. તંતંગોચરત્તા તસ્સ તસ્સાનન્તરં બાહિરાયતનાનિ વુત્તાનીતિ વુત્તોવાયમત્થોતિ એવમ્પિ ઇમેસં કમો વેદિતબ્બો.

તતોતિ હદયવત્થુભેદતો. યઞ્હિ હદયવત્થું નિસ્સાય એકં મનોવિઞ્ઞાણં પવત્તતિ, ન તદેવ નિસ્સાય અઞ્ઞં પવત્તતિ. નિદ્દેસવસેનાતિ સઙ્ખેપવિત્થારનિદ્દેસવસેન. યોજેતબ્બં ‘‘કુસલસમુટ્ઠાનં કુસલસમુટ્ઠાનસ્સ સભાગ’’ન્તિઆદિના.

સભાવોતિ વિસયિવિસયભાવો, તદભિનિબ્બત્તિયઞ્ચ યોગ્યતા. કારણસમત્થતાતિ કારણભૂતા સમત્થતા પચ્ચયભાવો. દ્વારાદિભાવોતિ દ્વારારમ્મણે દ્વારવુત્તિભાવો. ઇમસ્મિં અત્થેતિ અનન્તરં વુત્તઅત્થે. યસ્માતિ યાય ધમ્મતાય યેન દ્વારાદિભાવેન કારણભૂતેન. સમ્ભવનવિસેસનન્તિ કિરિયાય પરામસનમાહ. યં સમ્ભવનં, ધમ્મતાવેસાતિ અત્થો. રિત્તકાનેવાતિ ધુવાદિભાવરિત્તકાનેવ. વિસમાદીસુ અજ્ઝાસયો એતેસન્તિ વિસમાદિઅજ્ઝાસયાનિ, વિસમાદિઅજ્ઝાસયાનિ વિય હોન્તીતિ વિસમાદિઅજ્ઝાસયાનિ, ચક્ખાદીનિ. વિસમભાવ…પે… વનભાવેહીતિ વિસમભાવાદિસન્નિસ્સિતઅહિઆદિસદિસુપાદિન્નધમ્મેહિ ચક્ખાદીહિ, વનસન્નિસ્સિતમક્કટસદિસેન ચિત્તેન ચ અભિરમિતત્તા. વનભાવોતિ હિ વનજ્ઝાસયોતિ અત્થો.

પુરિમન્તવિવિત્તતાતિ પુબ્બભાગવિરહો. ઉપ્પાદતો પુરિમકોટ્ઠાસો હિ ઇધ પુરિમન્તો. અપરન્તેતિ અપરભાગે, ભઙ્ગતો ઉદ્ધન્તિ અત્થો. ઉદયબ્બયપરિચ્છિન્નો હિ સભાવધમ્મો. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અનિધાનગતા ભગ્ગા, પુઞ્જો નત્થિ અનાગતે’’તિ (મહાનિ. ૧૦). સદા અભાવોતિ ન સદા અભાવપતિટ્ઠાપનં સબ્બકાલમ્પિ નત્થીતિ, અથ ખો ઉદયબ્બયપરિચ્છિન્નત્તા સદાભાવપટિક્ખેપોતિ આહ ‘‘અનિચ્ચલક્ખણ’’ન્તિ. સભાવવિજહનન્તિ ભઙ્ગપ્પત્તિમાહ. વિપરિવત્તનં ઉપ્પાદજરાવત્થાહિ સન્તાનં વિના ન વિકારાપત્તીતિ આહ ‘‘સન્તાનવિકારાપત્તિ વા’’તિ.

જાતિધમ્મતાદીહીતિ જાતિજરાબ્યાધિમરણાદિસભાવતાહિ. અનિટ્ઠતાતિ ન ઇટ્ઠતા, દુક્ખતાતિ અત્થો. પુરિમં સામઞ્ઞલક્ખણન્તિ ‘‘પટિપીળનટ્ઠેના’’તિ પુબ્બે સામઞ્ઞતો વુત્તં દુક્ખલક્ખણં. પચ્ચયવસેન દુક્ખનાકારેન પવત્તમાનાનં સભાવધમ્માનં દુક્ખનં પુગ્ગલસ્સેવ વસેન દુક્ખમતાતિ આહ ‘‘પુગ્ગલસ્સ પીળનતો દુક્ખમ’’ન્તિ. દુક્ખવચનન્તિ ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ સત્થુ વચનં.

‘‘નત્થિ એતસ્સ વસવત્તકો’’તિ ઇમિના નત્થિ એતસ્સ અત્તાતિ અનત્તાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ, ‘‘નાપિ ઇદં વસવત્તક’’ન્તિ ઇમિના પન ન અત્તાતિ અનત્તાતિ. અત્તનોતિ નિયકજ્ઝત્તં સન્ધાય વદતિ. પરસ્મિન્તિ તતો અઞ્ઞસ્મિં. પરસ્સ ચ અત્તનીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તં એતસ્સ નત્થીતિ તં યથાવુત્તપરપરિકપ્પિતં વસવત્તકં એતસ્સ ચક્ખાદિનો નત્થિ, એતેન ચતુકોટિકસુઞ્ઞતાય સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ‘‘સુઞ્ઞં તં તેન વસવત્તનાકારેના’’તિ ઇમિના ઉભયથાપિ અવસવત્તનટ્ઠે દસ્સિતબ્બે તત્થ તાવ એકં દસ્સેતું ‘‘પરસ્સા’’તિઆદિં વત્વા પુન ‘‘અથ વા’’તિઆદિના ઇતરં દસ્સેતિ. સામિ એવ સામિકો, ન સામિકો અસ્સામિકોતિ એવં અત્થે ગય્હમાને ‘‘અસ્સામિકતો’’તિ પદસ્સ સુઞ્ઞવિસેસનતાય પયોજનં નત્થિ. કામકારિયન્તિ યથાકામકરણીયં. અવસવત્તનત્થં વિસેસેત્વા દસ્સેતિ સમાસદ્વયત્થસઙ્ગહતો.

સસન્તાને ધમ્માનં વિસદિસુપ્પત્તિ ઇધ ભાવસઙ્કન્તિગમનં નામાતિ આહ ‘‘સન્તતિયં ભાવન્તરુપ્પત્તિયેવા’’તિ. તથા વિસદિસુપ્પત્તિયં પુરિમાકારવિગમો પકતિભાવવિજહનન્તિ આહ ‘‘સન્તતિયા યથાપવત્તાકારવિજહન’’ન્તિ. ભવતીતિ વા ભાવો, અવત્થાવિસેસો, તસ્સ સઙ્કમનં ભાવસઙ્કન્તિ. સભાવધમ્મો હિ ઉપ્પાદક્ખણં ઠિતિક્ખણઞ્ચ પત્વા ભિજ્જતીતિ ઉપ્પાદાવત્થાય જરાવત્થં, તતો ભઙ્ગાવત્થં સઙ્કમતીતિ વુચ્ચતિ. તથા સઙ્કમતો ચ અત્તલાભક્ખણતો ઉદ્ધં જરામરણેહિ તંસભાવપરિચ્ચાગો પકતિભાવવિજહનન્તિ ખણવસેન ચેતં યોજેતબ્બં. પુબ્બાપરવસેનાતિ ચ ખણાનં પુબ્બાપરવસેનાતિ અત્થો સમ્ભવતિ. એકત્થત્તાતિ સમાનાધિકરણત્તા, ન પન વિસેસનવિસેસિતબ્બભાવાનં એકત્તા. ‘‘ચક્ખું અનિચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘અનિચ્ચં ચક્ખુ’’ન્તિપિ વુત્તમેવ હોતીતિ ‘‘યં ચક્ખુ, તં અનિચ્ચં, યં અનિચ્ચં, તં ચક્ખુ’’ન્તિ આપન્નમેવાતિ આહ ‘‘અનિચ્ચાનં સેસધમ્માનમ્પિ ચક્ખુભાવો આપજ્જતી’’તિ.

તેહિ ચ અનિચ્ચદુક્ખલક્ખણેહિ ચ અનત્તલક્ખણમેવ વિસેસેન દસ્સિતં ‘‘યદનિચ્ચં, તં દુક્ખં, યં દુક્ખં, તદનત્તા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૧૫, ૪૫, ૭૬, ૮૫; ૨.૪.૧, ૨; પટિ. મ. ૨.૧૦) વિય. દોસલક્ખણાકારનિદસ્સનત્થોતિ દોસસ્સ લક્ખિતબ્બાકારનિદસ્સનત્થો. એવં દુક્ખેનાતિ એવં નાનપ્પકારેન અક્ખિરોગાદિદુક્ખેન આબાધતાય. અનત્તલક્ખણદીપકાનન્તિ અનત્તતાપઞ્ઞાપનસ્સ જોતકાનં ઉપાયભૂતાનં. ન હિ ઘટભેદકણ્ટકવેધાદિવસેન લબ્ભમાના અનિચ્ચદુક્ખતા સત્તાનં એકન્તતો અનત્તતાધિગમહેતૂ હોન્તિ. પચ્ચયપટિબદ્ધતાઅભિણ્હસમ્પટિપીળનાદિવસેન પન લબ્ભમાના હોન્તિ. તથા હિ ચક્ખાદીનિ કમ્માદિમહાભૂતાદિપચ્ચયપટિબદ્ધવુત્તીનિ, તતો એવ અહુત્વા સમ્ભવન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તીતિ અનિચ્ચાનિ, અભિણ્હસમ્પટિપીળિતત્તા દુક્ખાનિ, એવંભૂતાનિ ચ અવસવત્તનતો અનત્તકાનીતિ પરિગ્ગહે ઠિતેહિ સમુપચિતઞાણસમ્ભારેહિ પસ્સિતું સક્કા.

કથં પનેતેસં હુત્વા અભાવો જાનિતબ્બોતિ? ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તદસ્સનતો. તં કથં ઞાયતીતિ? યુત્તિતો. કા પનેત્થ યુત્તીતિ? વિસેસગ્ગહણં. યદિ ચક્ખાદીનં ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તં ન સિયા, બહિપચ્ચયભેદે યદિદં પચ્છા વિસેસગ્ગહણં, તં ન સિયા. યસ્સ હિ તાદિસં ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તં નત્થિ, તસ્સ અસતિ બહિપચ્ચયવિસેસે કથં પચ્છા વિસેસગ્ગહણં ભવેય્ય, ભવતિ ચ વિસેસગ્ગહણં. તસ્મા અત્થિ નેસં ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તં યં સણિકં સણિકં વડ્ઢેન્તં પચ્છા પાકટતરં જાયતીતિ. તથા હિ સરીરસ્સ તાવ આનાપાનાનં અનવત્થાનતો પરિસ્સમતો ચ વિસેસગ્ગહણં. અનવત્થિતા હિ અસ્સાસપસ્સાસા વાતા વારેન વારેન પવત્તનતો. યદિ હિ અસ્સસિતે વા પસ્સસ્સિતે વા સરીરસ્સ કોચિ પચ્છા વિસેસો ન સિયા, ન નેસં કોચિ ભેદો સિયા, દિટ્ઠો ચ સો. તસ્મા અસ્સસિતં સરીરં અઞ્ઞથા હોન્તં કમેન તાદિસં અવત્થં પાપુણાતિ. યા પસ્સાસસ્સ પચ્ચયો હોતિ, પસ્સસિતે ચ પુન તથેવ અસ્સાસસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ આનાપાનાનં અનવત્થાનતોપિ સરીરસ્સ વિસેસગ્ગહણં અઞ્ઞથત્તસિદ્ધિ. તથા પરિસ્સમોપિ અસતિ વિસેસે પચ્છા સરીરસ્સ ન સિયા, યેનાયં ઇરિયાપથન્તરાદીનિ સેવનેન પરિસ્સમવિનોદનં કરોતિ.

અથ વા રૂપાદિભેદતોપિ વિસેસગ્ગહણં. રૂપગન્ધરસફસ્સાદીનઞ્હિ વિસેસેન યો સરીરે અનિન્દ્રિયબદ્ધેસુ ચ ખીરૂદકવત્થપુપ્ફફલોસધિધઞ્ઞાદીનં પચ્છા વિસેસો ગય્હતિ, સો અસતિ બહિપચ્ચયવિસેસે નેસં જરાદિઅવત્થાસુ વણ્ણબલાદિભેદો, રસવીરિયવિપાકાનુભાવભેદો ચ ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તં વિના કથમુપલબ્ભેય્ય. યં પન તં ધમ્મતારૂપં સિલાદિ, તત્થ કથન્તિ? તસ્સાપિ સીતુણ્હસમ્ફસ્સભેદતો અત્થેવ વિસેસગ્ગહણં. તં ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તં વિના ન યુજ્જતીતિ. સતિ ચ રૂપાદિભેદે સિદ્ધોવ તંનિસ્સયમહાભૂતભેદોપિ. ન હિ નિસ્સયમહાભૂતભેદેન વિના નિસ્સિતભેદો સમ્ભવતીતિ. એવં તાવ રૂપધમ્માનં વિસેસગ્ગહણતો ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તં, તતો ચ હુત્વા અભાવસિદ્ધિ.

અરૂપધમ્માનં પન આરમ્મણાદિભેદેન વિસેસગ્ગહણં. યત્થ યત્થ હિ આરમ્મણે અરૂપધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ તત્થેવ તે ભિજ્જન્તિ, ન અઞ્ઞં સઙ્કમન્તિ, આરમ્મણધમ્મા ચ યથાસકં ખણતો ઉદ્ધં ન તિટ્ઠન્તીતિ. સ્વાયમત્થો પદીપાદિઉદાહરણેન વેદિતબ્બો. અઞ્ઞે એવ હિ ખણે ખણે રૂપાદયો પદીપજાલાય, તથા ખીરધારાદીસુ પતન્તીસુ, વાયુમ્હિ ચ પહરન્તે સમ્ફસ્સાનિ. યથા ચેતેસં ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તં, કિમઙ્ગં પન ચિત્તચેતસિકાનં. કિઞ્ચ સદ્દભેદતો, સદ્દવિસેસતોપિ તન્નિમિત્તાનં ચિત્તચેતસિકાનં ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તં, તતો વિસેસગ્ગહણં. પગુણઞ્હિ ગન્થં સીઘં પરિવત્તેન્તસ્સ ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં સદ્દાનં ભેદો દિટ્ઠો. ન હિ કારણભેદેન વિના ફલભેદો અત્થિ. યથા તં વાદિતસદ્દાનં, એવં આરમ્મણભેદેન અરૂપધમ્માનં વિસેસગ્ગહણં. તેનેવ નેસં ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તં વેદિતબ્બં. જાતિભૂમિસમ્પયુત્તધમ્મભેદેન વિસેસગ્ગહણેપિ એસેવ નયો. એવં રૂપારૂપધમ્માનં વિસેસગ્ગહણતો ખણે ખણે અઞ્ઞથત્તસિદ્ધિ. યતો હુત્વા અભાવતો ચક્ખાદીનિ અનિચ્ચાનીતિ સિદ્ધાનિ, અનિચ્ચત્તા એવ અભિણ્હસમ્પટિપીળનતો દુક્ખાનિ, તતો ચ અવસવત્તનતો અનત્તકાનિ. તેનાહ ભગવા ‘‘યદનિચ્ચં, તં દુક્ખં, યં દુક્ખં, તદનત્તા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫, ૪૫, ૭૬, ૮૫; ૨.૪.૧, ૨; પટિ. મ. ૨.૧૦).

નિરન્તરં પવત્તમાનસ્સાતિ અભિણ્હસદ્દત્થં વિસેસેત્વા વદતિ. ધાતુમત્તતાયાતિ ધાતુમત્તભાવેન. સમૂહતોતિ સસમ્ભારચક્ખાદિપિણ્ડતો. ‘‘ચક્ખાદીન’’ન્તિ ઇદં ‘‘સમૂહતો’’તિ પદં અપેક્ખિત્વા સમ્બન્ધે સામિવચનં, ‘‘વિનિબ્ભુજન’’ન્તિ પદં અપેક્ખિત્વા કમ્મત્થેતિ વેદિતબ્બં. ચત્તારિપિ ઘનાનીતિ સન્તતિસમૂહકિચ્ચારમ્મણઘનાનિ. પવત્તરૂપાદિગ્ગહણતોતિ રુપ્પનાદિવસેન પવત્તઞ્ચ તં રૂપાદિગ્ગહણઞ્ચાતિ પવત્તરૂપાદિગ્ગહણં, તતોતિ યોજેતબ્બં. અનિચ્ચાદિગ્ગહણસ્સ સબ્ભાવાતિ રૂપવેદનાદિઞાણતો ભિન્નસ્સ અનિચ્ચાદિઞાણસ્સ લબ્ભમાનત્તા. તેન સતિપિ રૂપાદિઅત્થાનં અનિચ્ચાદિભાવે રુપ્પનાદિભાવતો અનિચ્ચાદિભાવસ્સ ભેદમાહ. ઇદાનિ તમેવ ભેદં ઞાતતીરણપરિઞ્ઞાવિસયતાય પાકટં કાતું ‘‘ન હી’’તિઆદિમાહ. નાતિધાવિતુન્તિ ઇધ લક્ખણલક્ખણવન્તા ભિન્ના વુત્તા. તત્થ લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાય ખન્ધારમ્મણતાવચનેન અભિન્નાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધાપાદનેન અતિધાવિતું ન યુત્તં. કસ્માતિ ચે? વુત્તં ‘‘તે પનાકારા’’તિઆદિ. અધિપ્પાયોપિ ચેત્થ લક્ખણાનં રૂપાદિઆકારમત્તતાવિભાવનન્તિ દટ્ઠબ્બો. ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’’તિ હિ સઙ્ખારે સભાવતો સલ્લક્ખેન્તોયેવ લક્ખણાનિ ચ સલ્લક્ખેતીતિ. યથા અનિચ્ચાદિતો અનિચ્ચતાદીનં વુત્તનયેન ભેદો, એવં અનિચ્ચતાદીનમ્પિ સતિપિ લક્ખણભાવસામઞ્ઞે નાનાઞાણગોચરતાય, નાનાપટિપક્ખતાય, નાનિન્દ્રિયાધિકતાય ચ વિમોક્ખમુખત્તયભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞભેદોતિ દસ્સેન્તો ‘‘અનિચ્ચન્તિ ચ ગણ્હન્તો’’તિઆદિમાહ. તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૧૫૫. પચ્ચયયુગળવસેનાતિ અજ્ઝત્તિકબાહિરપચ્ચયદ્વયવસેન. અજ્ઝત્તિકબાહિરવસેન અબ્બોકારતોતિ અજ્ઝત્તિકવસેન ચેવ બાહિરવસેન ચ અસઙ્કરતો.

૧૬૭. વિસઙ્ખારનિન્નસ્સાતિ નિબ્બાનપોણસ્સ. વિનિમુત્તસઙ્ખારસ્સાતિ સમુચ્છેદપટિપસ્સદ્ધિવિમુત્તીહિ સમુખેન, તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગપ્પહાનેન ચ સુટ્ઠુ વિનિમુત્તસઙ્ખારસ્સ પરમસ્સાસભાવેન, ગતિભાવેન ચ પતિટ્ઠાનભૂતે. ‘‘નિબ્બાનં અરહતો ગતી’’તિ (પટિ. ૩૩૯) હિ વુત્તં. ઠિતિભાવેનાતિ ચ પાઠો. તંસચ્છિકરણાભાવેતિ તસ્સ નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકરણાભાવે. નીતોતિ પાપિતો, પકાસિતોતિ અત્થો.

ચુણ્ણિતન્તિ ભેદિતં. ત્વમેવ કિં ન જાનાસીતિ કિં ત્વં ન જાનાસિયેવાતિ અત્થો. ‘‘કિં ત્વં એકં નાનં જાનાસિ, કિં ત્વં ન જાનાસિ એવા’’તિ એવં વિક્ખેપં કરોન્તં પરવાદિં ‘‘નનુ ઞાતે’’તિઆદિના સકવાદી નિબન્ધતિ. વિભજિત્વાતિ ‘‘રાગાદીનં ખીણન્તે ઉપ્પન્નત્તા’’તિ ભાવત્થં વિભજિત્વા. રાગાદીનં ખયા ન હોન્તીતિ યોજના. સસભાવતા ચ નિબ્બાનસ્સ આપન્ના હોતીતિ સમ્બન્ધો.

નિબ્બાનારમ્મણકરણેન કારણભૂતેન. હેતુઅત્થે હિ ઇદં કરણવચનં. કિલેસક્ખયમત્તતં વા નિબ્બાનસ્સ ઇચ્છતો કિલેસક્ખયેન ભવિતબ્બન્તિ યોજના.

એવં કિલેસક્ખયમત્તે નિબ્બાને ખેપેતબ્બા કિલેસા બહુવિધા નાનપ્પકારા, મગ્ગો ચ ઓધિસો કિલેસે ખેપેતિ. સ્વાયં ‘‘કતમં કિલેસક્ખયં નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા કતમે કિલેસે ખેપેતી’’તિ પુરિમપુચ્છાદ્વયમેવ વદતિ. તદેવાતિ યં ‘‘અવિજ્જાતણ્હાનં કિઞ્ચિ એકદેસમત્તમ્પી’’તિ વુત્તં, તદેવ.

એત્થ ચ યાયં ‘‘કિલેસક્ખયોવ નિબ્બાન’’ન્તિ નિબ્બાનસ્સ અભાવતાચોદના, તત્રાયં આગમતો યુત્તિતો ચસ્સ ભાવાભાવવિભાવના. તઞ્હિ ભગવતા –

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખત’’ન્તિ (ઉદા. ૭૩; ઇતિવુ. ૪૩).

‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, તદાયતનં, યત્થ નેવ પથવી ન આપો ન તેજો ન વાયો’’તિ (ઉદા. ૭૧) –

ચ આદિના, તથા –

‘‘ગમ્ભીરો દુદ્દસો દુરનુબોધો સન્તો પણીતો અતક્કાવચરો નિપુણો પણ્ડિતવેદનીયો’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૩૭; સં. નિ. ૧.૧૭૨; મહાવ. ૭-૮) –

‘‘અસઙ્ખતઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ અસઙ્ખતગામિનિઞ્ચ પટિપદં, અનતં, અનાસવં, સચ્ચં, પારં, નિપુણં, સુદુદ્દસં, અજજ્જરં, ધુવં, અપલોકિતં, અનિદસ્સનં, નિપ્પપઞ્ચં, સન્તં, અમતં, પણીતં, સિવં, ખેમં, તણ્હાક્ખયં, અચ્છરિયં, અબ્ભુતં, અનીતિકં, અનીતિકધમ્મં, નિબ્બાનં, અબ્યાબજ્ઝં, વિરાગં, સુદ્ધિં, મુત્તિં, અનાલયં, દીપં, લેણં, તાણં, સરણં, પરાયણઞ્ચ વો, ભિક્ખવે, દેસેસ્સામિ પરાયણગામિનિઞ્ચ પટિપદ’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૩૭૭) –

એવમાદીહિ ચ સુત્તપદેહિ ‘‘અપ્પચ્ચયા ધમ્મા, અસઙ્ખતા ધમ્મા (ધ. સ. દુકમાતિકા ૭), સબ્બઞ્ચ રૂપં અસઙ્ખતા ચ ધાતૂ’’તિઆદીહિ (ધ. સ. ૧૧૯૨, ૧૧૯૮, ૧૨૦૦) અભિધમ્મપદેસેહિ ચ પરમત્થભાવેનેવ દેસિતં. ન હિ સભાવવિરહિતસ્સ અભાવમત્તસ્સ ગમ્ભીરાસઙ્ખતાદિભાવો અબ્યાકતધમ્માદિભાવો ચ યુત્તો, વુત્તો ચ સો. તસ્મા ન અભાવમત્તં નિબ્બાનં.

અપિ ચાયં અભાવવાદી એવં પુચ્છિતબ્બો – યદિ કિલેસાભાવો નિબ્બાનં, સ્વાયમભાવો એકો વા સિયા અનેકો વા? યદિ એકો, એકેનેવ મગ્ગેન કતો સચ્છિકતો ચ હોતીતિ ઉપરિમાનં મગ્ગાનં નિરત્થકતા આપજ્જતિ. ન હિ એકં અનેકેહિ કમ્મપ્પવત્તેહિ સાધેતબ્બં દિટ્ઠં. અથ સિયા એકોવ સો કિલેસાભાવો, ન પન મગ્ગેહિ કાતબ્બો, અથ ખો સચ્છિકાતબ્બોતિ. એવં સતિ સુટ્ઠુતરં મગ્ગસ્સ નિરત્થકતા આપજ્જતિ કિલેસાનં અપ્પહાનતો. અકરોન્તો ચ મગ્ગો કિલેસાભાવં તસ્સ સચ્છિકિરિયાય કમત્થં સાધેય્ય, અથ મગ્ગાનં સંયોજનત્તયપ્પહાનાદિપટિનિયતકિચ્ચતાય પહાયકવિભાગેન કિલેસાભાવભેદો, એવં સતિ વિના સભાવભેદં બહુભાવો નત્થીતિ બહુભાવતાપદેસેનસ્સ સસભાવતા આપન્ના. અથાપિ સિયા ‘‘યેસં અભાવો, તેસં બહુભાવેન બહુભાવોપચારો’’તિ, એવં સતિ યેસં અભાવો, તેસં સભાવતાય સસભાવોપચારોપિ સિયા. તથા તેસં કિલેસસઙ્ખતાદિતાય કિલેસસઙ્ખતાદિભાવા ચ સિયું, ન ચેતં યુત્તન્તિ ન તેસં બહુભાવોપચારો યુત્તો. એકભાવોપિ ચસ્સ અસભાવતાય એવ વત્તું ન સક્કાતિ ચે? ન, અભાવસામઞ્ઞતો, અભાવસામઞ્ઞેન અભેદસમઞ્ઞાય એકત્તનિદ્દેસો. સતિ ચ એકત્તે પુબ્બે વુત્તદોસાનતિવત્તિ.

બહુભાવે ચ સસભાવતા સિદ્ધા. યદિપિ સિયા યથા બહુભાવો સસભાવતં, એવં સામઞ્ઞેન સસભાવતા બહુભાવં ન બ્યભિચરેય્યાતિ સસભાવપક્ખેપિ નિબ્બાનસ્સ બહુભાવો આપજ્જતીતિ? તં ન, કસ્મા? તથા સામઞ્ઞાભેદતો. ન હિ એવં વત્તું લબ્ભા યથા ખરભાવો સસભાવતં ન બ્યભિચરતિ, એવં સસભાવતાપિ ખરભાવં ન બ્યભિચરેય્યાતિ. એવઞ્હિ સતિ તદઞ્ઞસબ્બધમ્માભાવપ્પસઙ્ગો સિયા, તસ્મા બહુભાવો સસભાવતાપેક્ખો, ન સસભાવતા બહુભાવાપેક્ખાતિ ન સસભાવસ્સ નિબ્બાનસ્સ બહુભાવાપત્તિ. ‘‘એકઞ્હિ સચ્ચં ન દુતીયમત્થિ (સુ. નિ. ૮૯૦; મહાનિ. ૧૧૯), એકા નિટ્ઠા ન પુથુનિટ્ઠા’’તિઆદિવચનતો.

અપિ ચેત્થ કિલેસાભાવો નામ રાગાદીનં સમુચ્છેદો અચ્ચન્તપ્પહાનં અનુપ્પાદનિરોધો. તસ્સ ચ એકત્તે એકેનેવ મગ્ગેન સાધેતબ્બતા કિચ્ચવિસેસાભાવતોતિ દસ્સનાદિમગ્ગવિભાગો ન સિયા. ઇચ્છિતો ચ સો ઓધિસોવ કિલેસાનં પહાતબ્બત્તા. સો ચ મગ્ગવિભાગો સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં નાતિતિક્ખતિક્ખતિક્ખતરતિક્ખતમભાવેન એકસ્મિમ્પિ સમુચ્છેદપ્પહાનયોગ્યભાવે સચ્છિકિરિયાવિસેસેન હોતીતિ નિબ્બાનસ્સ સસભાવતાયયેવ યુત્તો. અભાવો પન કિલેસાનં મગ્ગેન કાતબ્બો સિયા ‘‘મા મગ્ગસ્સ નિરત્થકતા અહોસી’’તિ, ન સચ્છિકાતબ્બો. કો હિ તસ્સ સભાવો, યો તેન સચ્છિકરિયેય્ય. સો ચ કિલેસાભાવો એકેનેવ મગ્ગેન સાધેતબ્બો સિયા, ન ચતૂહિ ‘‘મા ચતુભાવનિબ્બાનતાપત્તિ, નિબ્બાનવિસેસાપત્તિ ચ અહોસી’’તિ. તતો દસ્સનાદિમગ્ગવિભાગો ન સિયાતિ સબ્બં આવત્તતિ.

યદિ ચ અભાવો ભાવસ્સ સિયાતિ તસ્સ ભાવધમ્મતા ઇચ્છિતા, એવં સતિ યથા સઙ્ખતધમ્મસ્સ તસ્સ જરામરણાદીનં વિય સઙ્ખતધમ્મતાપિ આપન્ના, એવં બહૂનં કિલેસાનં ધમ્મસ્સ તસ્સ બહુભાવાદિપ્પસઙ્ગોપિ દુન્નિવારોતિ અતંસભાવસ્સ અસઙ્ખતસ્સેકસ્સ સસભાવસ્સ નિબ્બાનભાવો વેદિતબ્બો.

યદિ એવં કસ્મા ‘‘રાગક્ખયો દોસક્ખયો મોહક્ખયો’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૧૫, ૩૩૦) વુત્તન્તિ? ખયેન અધિગન્તબ્બત્તા. ખયો હિ અરિયમગ્ગો. યથાહ ‘‘ખયે ઞાણં, અનુપ્પાદે ઞાણ’’ન્તિ (ધ. સ. દુકમાતિકા ૧૪૨). તેન રાગાદિક્ખયપરિયાયેન અરિયમગ્ગેન અધિગન્તબ્બતો ‘‘પરમત્થં ગમ્ભીરં નિપુણં દુદ્દસં દુરનુબોધં નિબ્બાનં રાગાદિક્ખયો’’તિ વુત્તં. રાગાદિપ્પહાનમુખેન વા તથા પત્તબ્બતો, યથા અઞ્ઞત્થાપિ વુત્તં ‘‘મદનિમ્મદ્દનો પિપાસવિનયો’’તિઆદિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦).

અપિચ યથા પરિઞ્ઞેય્યતાય સઉત્તરાનં કામાનં રૂપાનઞ્ચ પટિપક્ખભૂતં તબ્બિધુરસભાવં નિસ્સરણં પઞ્ઞાયતિ, એવં સસભાવાનં સબ્બેસમ્પિ સઙ્ખતધમ્માનં પટિપક્ખભૂતેન તબ્બિધુરસભાવેન નિસ્સરણેન ભવિતબ્બં. યઞ્ચ તન્નિસ્સરણં, સા અસઙ્ખતા ધાતુ. કિઞ્ચ ભિય્યો – સઙ્ખતધમ્મારમ્મણં વિપસ્સનાઞાણં અપિ અનુલોમઞાણં કિલેસે તદઙ્ગવસેન પજહતિ, ન સમુચ્છેદવસેન પજહિતું સક્કોતિ. તથા સમ્મુતિસચ્ચારમ્મણં પઠમજ્ઝાનાદીસુ ઞાણં વિક્ખમ્ભનવસેનેવ કિલેસે પજહતિ, ન સમુચ્છેદવસેન. ઇતિ સઙ્ખતધમ્મારમ્મણસ્સ, સમ્મુતિસચ્ચારમ્મણસ્સ ચ ઞાણસ્સ કિલેસાનં સમુચ્છેદપ્પહાને અસમત્થભાવતો તેસં સમુચ્છેદપ્પહાનકરસ્સ અરિયમગ્ગઞાણસ્સ તદુભયવિપરીતસભાવેન આરમ્મણેન ભવિતબ્બં, સા અસઙ્ખતા ધાતુ. તથા ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાતં અભૂતં અકતં અસઙ્ખત’’ન્તિ (ઉદા. ૭૩; ઇતિવુ. ૪૩) ઇદં નિબ્બાનસ્સ પરમત્થતો અત્થિભાવજોતકં વચનં અવિપરીતત્થં ભગવતા ભાસિતત્તા. યઞ્હિ ભગવતા ભાસિતં, તં અવિપરીતત્થં યથા તં ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા, સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખા, સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ (ધ. પ. ૨૭૭-૨૭૯; થેરગા. ૬૭૬-૬૭૮; નેત્તિ. ૫), તથા નિબ્બાન-સદ્દો કત્થચિ વિસયે યથાભૂતપરમત્થવિસયો ઉપચારવુત્તિસબ્ભાવતો સેય્યથાપિ સીહ-સદ્દો. અથ વા અત્થેવ પરમત્થતો અસઙ્ખતા ધાતુ ઇતરતબ્બિપરીતવિમુત્તિસભાવત્તા સેય્યથાપિ ‘‘પથવીધાતુ વેદના ચા’’તિ એવમાદીહિ નયેહિ યુત્તિતોપિ અસઙ્ખતાય ધાતુયા પરમત્થતો અત્થિભાવો વેદિતબ્બો.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના

૧૬૮. કિઞ્ચીતિ કિઞ્ચિ આરમ્મણં. આલમ્બનતોતિ આરમ્મણકરણતો.

પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આયતનવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.