૧૮. ધમ્મહદયવિભઙ્ગો

૧. સબ્બસઙ્ગાહિકવારવણ્ણના

૯૭૮. ધાતુસમ્ભવ…પે… સઙ્ગહિતત્તાતિ એત્થ ખન્ધાદીનં કામધાતુઆદિધાતૂસુ સમ્ભવભેદભિન્નાનં નિરવસેસતો સઙ્ગહિતત્તાતિ વિભાગેન યોજના, તથા સેસેસુપિ પરિયાપન્નપભેદભિન્નાનન્તિઆદિના. તત્થ ‘‘નિરવસેસતો સઙ્ગહિતત્તા’’તિ ઇમિના ‘‘સબ્બસઙ્ગાહિકવારો’’તિ અયમસ્સ અત્થાનુગતા સમઞ્ઞાતિ દસ્સેતિ. યસ્મા ચેત્થ ખન્ધાદીનં દ્વાદસન્નં કોટ્ઠાસાનં અનવસેસસઙ્ગહો, તસ્મા એવં દુતિયવારાદીનઞ્ચેત્થ અનુપ્પવેસો વેદિતબ્બો. ખન્ધાદીનમેવ હિ તેસં સમ્ભવાદિવિચારો ઉપ્પત્તાનુપ્પત્તિદસ્સનવારોતિ વત્તું યુત્તોતિ યોજના. અનુપ્પત્તિદસ્સનઞ્ચેત્થ અત્થાપત્તિસિદ્ધં વેદિતબ્બં. ન હિ તત્થ ‘‘કતિ ખન્ધા ન પાતુભવન્તી’’તિઆદિપાળિ અત્થિ.

૯૭૯. પુચ્છાનુરૂપન્તિ યેનાધિપ્પાયેન પુચ્છા કતા, તદનુરૂપં. અવિતથબ્યાકરણં નામ બુદ્ધાનં એવ આવેણિકં, અઞ્ઞેસં તં યાદિચ્છિકં સુતક્ખરસદિસન્તિ આહ ‘‘સબ્બઞ્ઞુવચનં વિઞ્ઞાય કતત્તા’’તિ.

સબ્બસઙ્ગાહિકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઉપ્પત્તાનુપ્પત્તિવારવણ્ણના

૯૯૧. ‘‘કામભવે’’તિ ઇદં ઓકાસવસેન વત્વા પુન સત્તસન્તાનવસેન વત્તું ‘‘કામધાતુસમ્ભૂતાનઞ્ચા’’તિ વુત્તન્તિ તમત્થવિસેસં દસ્સેન્તો ‘‘ઇદ્ધિયા…પે… અત્થો’’તિ આહ. ‘‘ન વત્તબ્બં સિયા’’તિ કસ્મા વુત્તં, યદિપિ અસઞ્ઞસત્તાનં અચક્ખુકત્તા રૂપાયતનં અચ્ચન્તસુખુમત્તા હેટ્ઠિમભૂમિકાનઞ્ચ અગોચરો, સમાનભૂમિકાનં પન વેહપ્ફલાનં, ઉપરિભૂમિકાનઞ્ચ સુદ્ધાવાસાનં ચક્ખાયતનસ્સ ગોચરો હોતીતિ આયતનાદિકિચ્ચં કરોતિયેવાતિ સક્કા વત્તું. યં પનેત્થ વિત્થારતો વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. ‘‘હેટ્ઠતો અવીચિનિરયં પરિયન્તં કત્વા ઉપરિતો પરનિમ્મિતવસવત્તિદેવે અન્તોકરિત્વા યં એતસ્મિ’’ન્તિઆદિના (ધ. સ. ૧૨૮૭) વુત્તપદેસા કામાવચરાદિઓકાસા. તે સત્તનિકાયા ચ ધાતૂતિ વુચ્ચન્તિ સમુદાયસ્સ અવયવાધારભાવતો યથા ‘‘માસપુઞ્જો માસો’’તિ. સત્તા ઉપ્પજ્જન્તિ એત્થાતિ સત્તુપ્પત્તિ, ઉપ્પજ્જનટ્ઠેન સત્તાવ ઉપ્પત્તિ સત્તુપ્પત્તીતિ એવં ઓકાસસત્તલોકદ્વયસ્સ સત્તુપ્પત્તિપરિયાયો વેદિતબ્બો. સત્તભાવેન ઉપ્પત્તિ, ન અનુપાદિન્નક્ખન્ધા વિય સઙ્ખારભાવેનેવાતિ અધિપ્પાયો. કે પન તેતિ આહ ‘‘સત્તાવાસવસેન…પે… ઉપાદિન્નકક્ખન્ધા’’તિ. તંતંપરિયાપન્નાનન્તિ તંતંસત્તાવાસપરિયાપન્નાનં સત્તાનં, સઙ્ખારાનમેવ વા. સદિસાધિટ્ઠાનભાવેનાતિ સદિસાકારેન પવત્તમાનાનં ખન્ધાનં પતિટ્ઠાનભાવેન. યેભુય્યેન હિ તસ્મિં સત્તાવાસે ધમ્મા સમાનાકારેન પવત્તન્તિ.

ઉપ્પત્તાનુપ્પત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પરિયાપન્નાપરિયાપન્નવારવણ્ણના

૯૯૯. તત્થ, અઞ્ઞત્થ ચાતિ તસ્મિં, અઞ્ઞસ્મિઞ્ચ ભવે, ઓકાસે ચ. પરિચ્છેદકારિકાય કામાદિતણ્હાય પરિચ્છિજ્જ આપન્ના ગહિતાતિ પરિયાપન્નાતિ તંતંભવાદિઅન્તોગધા તંતંપરિયાપન્ના.

પરિયાપન્નાપરિયાપન્નવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ઉપ્પાદકકમ્મઆયુપ્પમાણવારો

૧. ઉપ્પાદકકમ્મવણ્ણના

૧૦૨૧. ધાતુત્તયભૂતદેવવસેનાતિ કામાદિધાતુત્તયે નિબ્બત્તદેવાનં વસેન.

ઉપ્પાદકકમ્મવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. આયુપ્પમાણવણ્ણના

૧૦૨૬. સુપરિમજ્જિતકઞ્ચનાદાસં વિય સોભતિ વિજ્જોતતીતિ સુભો, સરીરોભાસો, તેન સુભેન કિણ્ણા વિકિણ્ણાતિ સુભકિણ્ણા.

૧૦૨૭. તંતંમનસિકારન્તિ પરિત્તપથવીકસિણાદિગતમનસિકારં. અપ્પનાક્ખણેપીતિ પિ-સદ્દેન પુબ્બભાગં સમ્પિણ્ડેતિ. છન્દનં આરમ્મણપરિયેસનં છન્દો, કત્તુકમ્યતાછન્દો. પણિધાનં ચિત્તટ્ઠપના પણિધિ, સઞ્ઞાવિરાગાદીહિ આરમ્મણસ્સ વિસેસનં તથાપવત્તાય ભાવનાય આરમ્મણકરણમેવ.

વિપુલં વુચ્ચતિ મહન્તં, સન્તભાવોપિ મહનીયતાય મહન્તમેવાતિ આહ ‘‘વિપુલા ફલાતિ વિપુલસન્તસુખાયુવણ્ણાદિફલા’’તિ.

૧૦૨૮. યં ચાતુમહારાજિકાનં આયુપ્પમાણં, સઞ્જીવે એસો એકો રત્તિદિવો, તાય રત્તિયા તિંસ રત્તિયો માસો, તેન માસેન દ્વાદસમાસિકો સંવચ્છરો, તેન સંવચ્છરેન પઞ્ચ વસ્સસતાનિ સઞ્જીવે આયુપ્પમાણં. યં તાવતિંસાનં આયુપ્પમાણં, એસો કાળસુત્તે એકો રત્તિદિવો…પે… તેન સંવચ્છરેન વસ્સસહસ્સં કાળસુત્તે આયુપ્પમાણં. યં યામાનં આયુપ્પમાણં, એસો સઙ્ઘાતે એકો રત્તિદિવો…પે… તેન સંવચ્છરેન દ્વે વસ્સસહસ્સાનિ સઙ્ઘાતે આયુપ્પમાણં. યં તુસિતાનં આયુપ્પમાણં, રોરુવે એસો એકો રત્તિદિવો…પે… તેન સંવચ્છરેન ચત્તારિ વસ્સસહસ્સાનિ રોરુવે આયુપ્પમાણં. યં નિમ્માનરતીનં આયુપ્પમાણં, મહારોરુવે એસો એકો રત્તિદિવો…પે… તેન સંવચ્છરેન અટ્ઠ વસ્સસહસ્સાનિ મહારોરુવે આયુપ્પમાણં. યં પરનિમ્મિતવસવત્તીનં દેવાનં આયુપ્પમાણં, તાપને એસો એકો રત્તિદિવો…પે… તેન સંવચ્છરેન સોળસ વસ્સસહસ્સાનિ તાપને આયુપ્પમાણં. મહાતાપને ઉપડ્ઢન્તરકપ્પો. અવીચિયં એકો અન્તરકપ્પો ચ આયુપ્પમાણન્તિ વદન્તિ. દેવાનં અધિમુત્તકાલકિરિયા વિય તાદિસેન પુઞ્ઞબલેન અન્તરાપિ મરણં હોતીતિ ‘‘કમ્મમેવ પમાણ’’ન્તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા અબ્બુદાદિઆયુપરિચ્છેદોપિ યુત્તતરો હોતીતિ.

કિં ઝાનન્તિ અટ્ઠસુ ઝાનેસુ કતરં ઝાનં. ભવસીસાનીતિ ભવગ્ગાનિ, પુથુજ્જનભવગ્ગં અરિયભવગ્ગં સબ્બભવગ્ગન્તિ વેહપ્ફલાદીનં સમઞ્ઞા. કસ્સચિ સત્તાતિ પુથુજ્જનસ્સ, કસ્સચિ પઞ્ચાતિ સોતાપન્નસ્સ, સકદાગામિનો ચ, કસ્સચિ તયોતિ અનાગામિનો વસેન વુત્તં. તસ્મા સો બ્રહ્મકાયિકાદીહિ ચુતો અરૂપં ઉપપજ્જન્તો વેદિતબ્બો. ‘‘નવસુ બ્રહ્મલોકેસુ નિબ્બત્તઅરિયસાવકાનં તત્રૂપપત્તિયેવ હોતિ, ન હેટ્ઠૂપપત્તી’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૧૦૨૮) અયં અટ્ઠકથાપાઠોતિ અધિપ્પાયેન ‘‘યં પના’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘તત્રૂપપત્તિપિ હોતિ ઉપરૂપપત્તિપિ, ન હેટ્ઠૂપપત્તી’’તિ પન પાઠોતિ તેન ‘‘હેટ્ઠૂપપત્તિયેવ નિવારિતા’’તિઆદિવચનેન પયોજનં નત્થિ. અરૂપધાતૂપપત્તિ ચ ન નિવારિતાતિ સમ્બન્ધો. અરૂપધાતૂપપત્તિ ન નિવારિતા ‘‘મત્થકે ઠિતોવ પરિનિબ્બાતી’’તિ નિયમસ્સ અનિચ્છિતત્તા.

અઞ્ઞત્થાતિ કામલોકે. તત્થાતિ રૂપલોકે. અયં અટ્ઠકથાતિ ‘‘પઠમજ્ઝાનભૂમિયં નિબ્બત્તો…પે… પરિનિબ્બાતી’’તિ એવં પવત્તા અટ્ઠકથા. તેનેવાતિ યસ્મા રૂપધાતુયં ઉપપન્નો અધિપ્પેતો, ન ઉપપજ્જનારહો, તેનેવ કારણેન. તસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ રૂપધાતુયં ઉપપન્નસ્સ અરિયસાવકસ્સ. યેન રૂપરાગેન તત્થ રૂપભવે ઉપપન્નો, તસ્મિં અરૂપજ્ઝાનેન વિક્ખમ્ભિતે સમ્મદેવ દિટ્ઠાદીનવેસુ યથા કામરૂપભવેસુ આયતિં ભવાભિલાસો ન ભવિસ્સતિ, એવં અરૂપભવેપીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પુન…પે… ભવિસ્સતિયેવા’’તિ. તત્થ નિબ્બત્તોતિ રૂપધાતુયં ઉપપન્નો. અરિયમગ્ગં ભાવેત્વાતિ હેટ્ઠિમં અરિયમગ્ગં સમ્પાદેત્વા. નિબ્બત્તભવાદીનવદસ્સનવસેનાતિ તસ્મિં રૂપભવે નિબ્બત્તોપિ તત્થેવ આદીનવદસ્સનવસેન. અનિવત્તિતભવાભિલાસોતિ ઉપરિ અરૂપભવે અવિસ્સટ્ઠભવપત્થનો, યતો અરૂપધાતુયં ઉપપજ્જનારહો. તસ્સ વસેનાતિ તાદિસસ્સ અરિયસાવકસ્સ વસેન. ‘‘કસ્સચિ પઞ્ચ, કસ્સચિ તયો અનુસયા અનુસેન્તી’’તિ અયં યમકપાળિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૩૧૨) પવત્તા.

આયુપ્પમાણવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. અભિઞ્ઞેય્યાદિવારવણ્ણના

૧૦૩૦. ‘‘રુપ્પનલક્ખણં રૂપં, અનુભવનલક્ખણા વેદના’’તિઆદિના સામઞ્ઞલક્ખણપરિગ્ગાહિકા. ‘‘ફુસનલક્ખણો ફસ્સો, સાતલક્ખણં સુખ’’ન્તિઆદિના વિસેસલક્ખણપરિગ્ગાહિકા.

‘‘ચત્તારો ખન્ધા સિયા કુસલા’’તિઆદીસુ ઇધ યં વત્તબ્બં, તં ખન્ધવિભઙ્ગાદીસુ વુત્તં, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. સેસં યદેત્થ ન વુત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

અભિઞ્ઞેય્યાદિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ધમ્મહદયવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇતિ સમ્મોહવિનોદનિયા ટીકાય લીનત્થવણ્ણના

વિભઙ્ગ-અનુટીકા સમત્તા.