૪. ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૭૯૩. પરિતસ્સનં પરિત્તાસો, ચિત્તુત્રાસો ચાતિ ‘‘ન પરિતસ્સતી’’તિ પદસ્સ ‘‘ન પત્થેતિ ન ઉત્તસતી’’તિ અત્થમાહ.

૭૯૬. અરિયસચ્ચેસુ ધમ્મસદ્દો ‘‘દિટ્ઠધમ્મો’’તિઆદીસુ વિય. અરિયમગ્ગો, તસ્સ ચ ફલં ધમ્મો યથાનુસિટ્ઠં પટિપન્ને અપાયેસુ અપતમાને ધારેતીતિ. તત્થ પઞ્ઞાતિ તસ્મિં અરિયમગ્ગફલે નિસ્સયભૂતે પઞ્ઞા. તેનાહ ‘‘તંસહગતા’’તિ. અવિદિતં વિદિતં વિય નેતિ ઞાપેતીતિ નયો, અનુમાનં, તસ્સ નયનં પવત્તનં, તં પન વિસુંયેવેકં ઞાણુપ્પાદનન્તિ આસઙ્કાય નિવત્તનત્થમાહ ‘‘ન અઞ્ઞ…પે… વિસેસો’’તિ. અત્તનો હિ અધિગમાનુસારેન પરાધિગતાનં કાલત્તયે મગ્ગાદીનં પવત્તિઆકારાનુમાનં નયનયનં. અનુમિનનાકારમેવ હિસ્સ સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઞાણસ્સેવ પવત્તિવિસેસો’’તિ. કારણઞ્ચ નયનયનસ્સ સચ્ચેસુ પચ્ચક્ખપવત્તનતો. ‘‘તથા’’તિ ઇમિના યથા મગ્ગઞાણતો અઞ્ઞાપિ ‘‘ઇમિના ધમ્મેના’’તિ વત્તું યુત્તં, તથા પકારન્તરેનપિ ‘‘ઇમિના ધમ્મેન ઞાણેના’’તિ એત્થ અત્થો યુજ્જતીતિ ઇમમત્થં ઉપસંહરતિ. તેનાતિ તસ્મા ઞાણેન ઞાતતો સમ્પયોગેહિ નયનયનતો. ઞાણવિસયભાવેનાતિ પટિવેધઞાણસ્સ વિસયભાવેન. ઞાતેન પટિવિદ્ધેન ચતુસચ્ચધમ્મેન, ઞાણસમ્પયોગેન વા ઞાતેન જાનિત્વા ઠિતેન મગ્ગફલધમ્મેન.

સબ્બેન સબ્બન્તિ સબ્બપ્પકારેન સબ્બં, અનવસેસન્તિ અત્થો. અદ્ધત્તયપરિયાપન્નઞ્હિ સબ્બં તેભૂમકસઙ્ખારગતં સમ્મસીયતિ. નયનતોતિ નયગ્ગાહતો. અનુરૂપત્થવાચકો વા કારણસદ્દો ‘‘કારણં વદતી’’તિઆદીસુ વિય.

અન્વયઞાણસ્સપિ પરિયોગાહેત્વા પવત્તનતો સવિસેસો વિસયાવબોધોતિ વુત્તં ‘‘ધમ્મે ઞાણ…પે… અભાવા’’તિ. વિસયોભાસનમત્તજાનનસામઞ્ઞેનાતિ અસતિપિ અભિસમેચ્ચ ગહણે વિસયવિભાવનસઙ્ખાતઅવબોધસામઞ્ઞમત્તેન. ‘‘ઞાણ’’ન્તિ સમ્મતેસૂતિ ‘‘ઞાણ’’ન્તિ વોહરિતેસુ લદ્ધઞાણવોહારેસુ. સમ્મુતિવસેનાતિ ધમ્મઞાણાદિ વિય સમુખેન વિસયે અપ્પવત્તિત્વા પઞ્ઞત્તિમુખેન પવત્તં. અવસેસન્તિ સમ્મુતિઞાણમેવાહ. ઇતરઞાણત્તયવિસભાગન્તિ ધમ્મઞાણાદિઞાણત્તયવિધુરં.

૭૯૭. કામભવધમ્મેતિ કામભવસઙ્ખાતે ધમ્મે.

૭૯૮. સાતિ પઠમજ્ઝાનપઞ્ઞા. વીતરાગભાવનાવત્થસ્સાતિ ‘‘વીતરાગો હોતી’’તિ એવં વુત્તસ્સ. તન્તિ છટ્ઠાભિઞ્ઞં. મગ્ગઞાણઞ્હિ કિચ્ચતો મગ્ગસચ્ચમ્પિ પટિવિજ્ઝતિ. ઇતરાતિ હેટ્ઠિમમગ્ગપઞ્ઞા. તદુપનિસ્સયત્તાતિ તસ્સા છટ્ઠાભિઞ્ઞાય, તસ્સ વા પટિવિજ્ઝનસ્સ ઉપનિસ્સયત્તા પટિવિજ્ઝતિ નામ. યથાનુરૂપન્તિ દિટ્ઠાસવાદીનં યથાનુરૂપં. આસવક્ખયેતિ આસવક્ખયપરિયાયે કારણૂપચારેન. તંનિબ્બત્તનતોતિ તસ્સ આસવક્ખયસઙ્ખાતસ્સ ફલસ્સ નિબ્બત્તનતો. ઇદઞ્ચ ‘‘આસવાનં ખયે ઞાણં છટ્ઠાભિઞ્ઞા’’તિ સુત્તે આગતત્તા વુત્તં.

૮૦૧. અભિવિસિટ્ઠેન વા ઞાણેન પાકટં કરોન્તસ્સાતિ અધિગમવસેન પકાસં વિભૂતં કરોન્તસ્સ.

૮૦૨. વસિતાપઞ્ચકરહિતં વસિભાવં અપાપિતં પટિલદ્ધમત્તં. પટિપદારમ્મણસહગતા પઞ્ઞા પટિપદારમ્મણસમ્બન્ધિનીતિ આહ ‘‘પઞ્ઞાય પટિપદારમ્મણુદ્દેસેના’’તિ.

ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.