૧. સઙ્ગહવારવણ્ણના

૭૧૮. ‘‘એસેવ નયો’’તિ ધમ્માદીસુ કતો અતિદેસો સઙ્ખેપતો તેસં દસ્સનં હોતીતિ આહ ‘‘સઙ્ખેપેન દસ્સેત્વા’’તિ. તેસં નિરુત્તિપટિભાનાનં વિસયા તબ્બિસયા, તેસં, નિરુત્તિપટિભાનવિસયભૂતાનન્તિ અત્થો. પચ્ચયુપ્પન્નાદિભેદેહીતિ પચ્ચયુપ્પન્નનિબ્બાનભાસિતત્થાદિભેદેહિ.

દુક્ખહેતુફલજાતાદિધમ્મજરામરણાનિ દુક્ખાદીનિ. સચ્ચહેતુધમ્મપચ્ચયાકારવારેસુ દુક્ખસમુદયાદિપરિયાયેન આગતો ફલનિબ્બત્તકો હેતુ, સચ્ચપચ્ચયાકારવારેસુ અરિયમગ્ગો, પરિયત્તિવારે ભાસિતં, અભિધમ્મભાજનીયે કુસલં, અકુસલન્તિ એવં પાળિયં વુત્તાનંયેવ વસેન પઞ્ચ ધમ્મા વેદિતબ્બાતિ ઇમમત્થમાહ ‘‘તથા ધમ્મા ચા’’તિ ઇમિના.

નિબ્બત્તકહેતુઆદીનન્તિ નિબ્બત્તકસમ્પાપકઞાપકાનં. પુરિમોતિ પવત્તનત્થો. તસ્મિન્તિ મગ્ગે. પચ્છિમોતિ પાપનત્થો દટ્ઠબ્બો.

અવિપરીતનિરુત્તીતિ બુદ્ધાદીહિ આચિણ્ણા તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ વાચકભાવે નિરુળ્હા યાથાવનિરુત્તિ. યસ્મા વિઞ્ઞત્તિવિકારસહિતો સદ્દો પઞ્ઞત્તીતિ અત્તનો અધિપ્પાયો, તસ્મા પરમતતો તં દસ્સેન્તો ‘‘અવચનભૂતાયા’’તિ વિસેસેત્વા ‘‘કેચિ વણ્ણયન્તી’’તિ આહ. એવં સતીતિ એવં નિરુત્તિયા પઞ્ઞત્તિભાવે સતિ. પઞ્ઞત્તિ અભિલપિતબ્બાતિ આપજ્જતીતિ વુત્તે, હોતુ, કો દોસો તસ્સા વચનીયભાવતોતિ કદાચિ વદેય્યાતિ આસઙ્કન્તો આહ ‘‘ન ચ વચનતો…પે… ઉચ્ચારેતબ્બં અત્થી’’તિ. તેસં અત્થધમ્માનં. ન વચનન્તિ અવચનં અવચનસભાવં. એવંપકારન્તિ એવંવિધં એવં નિયતલિઙ્ગવિસેસજોતનાકારં.

પરતોતિ પરભાગે અનન્તરમનોદ્વારે. સદ્દગ્ગહણાનુસારેન ગહિતાય નામનિરુત્તિયં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પવત્તતીતિ વદન્તિ. યદિ એવં કસ્મા પાળિયં ‘‘નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણા’’તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘નિરુત્તિ…પે… સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. પચ્છા જાનનન્તિ સદ્દગ્ગહણુત્તરકાલં નામનિરુત્તિયા જાનનં. એવન્તિ એવં સદ્દગ્ગહણતો પચ્છા નામનિરુત્તિં આરબ્ભ પવત્તં ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાતિ ગય્હમાને. એવં નિરુત્તિયા નામપઞ્ઞત્તિપક્ખે પાળિયા, અટ્ઠકથાય ચ વિરોધં દસ્સેત્વા સદ્દપક્ખે તદભાવં દસ્સેન્તો ‘‘યથા પના’’તિઆદિમાહ. તંતંસદ્દવિભાવકન્તિ યથા તસ્સ તસ્સ સદ્દપ્પભેદનિચ્છયસ્સ પચ્ચયભૂતં દિબ્બસોતઞાણં સદ્દારમ્મણમેવ તં તં સદ્દં વિભૂતં કરોતિ, એવં નિરુત્તિપ્પભેદનિચ્છયસ્સ પચ્ચયભૂતં નિરુત્તિસદ્દારમ્મણમેવ નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાઞાણં તં વિભૂતં કરોતીતિ તસ્સ પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણતા વુત્તા. સદ્દં પન વિભાવેન્તં એકન્તતો સદ્દૂપનિબન્ધં પઞ્ઞત્તિમ્પિ વિભાવેતિયેવ, યતો સભાવાસભાવવિસેસવિભાવનં સમ્પજ્જતિ. અઞ્ઞથા હિ સદ્દમત્તગ્ગહણે વિસેસાવબોધો એવ ન સિયાતિ પોરાણા પઞ્ઞત્તિવિભાવનમ્પિ તસ્સ ઇચ્છન્તિ. તંવિભાવકન્તિ નિરુત્તિસદ્દવિભાવકં. ન પાળિવિરોધો હોતીતિ યદિપિ અભિધમ્મભાજનીયે ‘‘યાય નિરુત્તિયા તેસં ધમ્માનં પઞ્ઞત્તિ હોતી’’તિ (વિભ. ૭૨૭) વુત્તં, તમ્પિ સભાવનિરુત્તિસદ્દેન ધમ્માનં પબોધનમેવ સન્ધાય વુત્તં, ન તબ્બિનિમુત્તં પઞ્ઞત્તિન્તિ ‘‘નિરુત્તિસદ્દારમ્મણા નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા’’તિ વુચ્ચમાને પાળિયા વિરોધો ન હોતીતિ અત્થો. ‘‘પચ્ચવેક્ખન્તસ્સા’’તિ વુત્તત્તા સદ્દં ગહેત્વા પચ્છા ગહિતાય પઞ્ઞત્તિયા પચ્ચવેક્ખણેન ભવિતબ્બન્તિ આસઙ્કેય્યાતિ તદાસઙ્કાનિવત્તનત્થમાહ ‘‘તં સભાવનિરુત્તિં સદ્દં આરમ્મણં કત્વા’’તિઆદિ. સભાવનિરુત્તિં વિભાવેન્તંયેવાતિ સભાવનિરુત્તિવિસયસ્સ સમ્મોહસ્સ પગેવ વિદ્ધંસિતત્તા અત્થસાધનવસેન અભિઞ્ઞાઞાણં વિય તં વિભાવેન્તમેવ પવત્તતિ. તેનાહ ‘‘નિરુત્તિં ભિન્દન્તં પટિવિજ્ઝન્તમેવ ઉપ્પજ્જતી’’તિ. પભેદગમનઞ્ચેત્થ અનવસેસતો નિરુત્તિવિભાગજાનનં. તથા સેસેસુ. સક્કટનામાદીતિ સક્કટવસેન વુત્તનામાખ્યાતાદિ. નિપાતપદં નામાદિપદાનિ વિય અત્થં ન વદતિ, અથ ખો બ્યઞ્જેતિ જોતેતીતિ ‘‘બ્યઞ્જન’’ન્તિ વુત્તં નિપાતપદં.

બોધિ ઞાણં મણ્ડભૂતં એત્થાતિ બોધિમણ્ડો, મહાબોધિટ્ઠાનં. તેનાહ ‘‘પઠમાભિસમ્બુદ્ધટ્ઠાને’’તિ. અઞ્ઞેન પકારેનાતિ ઉગ્ગહાદિપ્પકારેન.

અઞ્ઞથા હોન્તીતિ પુરિસયુગે પુરિસયુગે એકદેસેન પરિવત્તન્તા કાલન્તરે અઞ્ઞાકારા ભવન્તિ. વિનસ્સન્તીતિ તંતંભાસાનં મનુસ્સાનં વિનાસેન ન પઞ્ઞાયન્તિ, મનુસ્સાનં દુરુગ્ગહણાદિના કત્થચિ કદાચિ પરિવત્તન્તીપિ બ્રહ્મલોકાદીસુ યથાસભાવેનેવ અવટ્ઠાનતો ન સબ્બત્થ, સબ્બદા, સબ્બથા ચ પરિવત્તતિ. તેનાહ ‘‘કપ્પવિનાસેપિ તિટ્ઠતિયેવા’’તિ. એતસ્સ નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાઞાણસ્સ.

અત્થાદીસુ ઞાણન્તિ અત્થપટિસમ્ભિદાદિ. અત્થધમ્મનિરુત્તિવસેન તીસુ. અત્થધમ્મનિરુત્તિપટિભાનવસેન ચતૂસુપિ વા. અત્થધમ્માદિના અત્તના જોતેતબ્બેન સહ અત્થેનાતિ સાત્થકાનિ. સબ્બો અત્થધમ્માદિકો અત્થો વિસયભૂતો એતસ્સ ઞાણસ્સ અત્થીતિ સબ્બત્થકં. સબ્બસ્મિં અત્થાદિકે વિસયે ખિત્તં અત્તનો પચ્ચયેહિ ઠપિતં પવત્તિતં. અરહત્તપ્પત્તિયા વિસદા હોન્તિ પટિપક્ખધમ્માનં સબ્બસો વિદ્ધંસિતત્તા. પઞ્ચન્નન્તિ અધિગમપરિયત્તિસવનપરિપુચ્છાપુબ્બયોગાનં. યથાયોગન્તિ યં યં યસ્સ પુગ્ગલસ્સ વિસદતાય યુજ્જતિ, તથા યોજેતબ્બં.

પરિપુચ્છાહેતુ પવત્તા કથા પરિપુચ્છાતિ વુત્તાતિ આહ ‘‘પુચ્છાય…પે… પરિપુચ્છાતિ વુત્તા’’તિ.

તેહીતિ મગ્ગેહિ. પટિલાભો નામ પુબ્બયોગસમ્પત્તિયા અત્થાદિવિસયસ્સ સમ્મોહસ્સ સમુચ્છિન્દનં, તં પન મગ્ગકિચ્ચમેવાતિ આહ ‘‘સો લોકુત્તરો’’તિ. અત્થાદીનં પભેદતો સલ્લક્ખણવિભાવનવવત્થાપના યથારહં પરિત્તકુસલમહાકિરિયચિત્તવસેન હોતીતિ વુત્તં ‘‘પભેદો કામાવચરો’’તિ. યથા પુબ્બયોગો અધિગમસ્સ બલવપચ્ચયો સભાવહેતુભાવતો, ન તથા પભેદસ્સ અસભાવહેતુતાય, પરમ્પરપચ્ચયતાય ચાતિ અધિપ્પાયો. પરિયત્તિઆદીનં પભેદસ્સ બલવપચ્ચયતાય, અધિગમસ્સ ચ તદભાવે એસેવ નયો. તત્થાતિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં, તાસુ પરિયત્તિસવનપરિપુચ્છાસુ નિમિત્તભૂતાસૂતિ અત્થો. યં વુત્તં હોતીતિ ‘‘એતેસુ પના’’તિઆદિના અટ્ઠકથાવચનેન યં અત્થજાતં વુત્તં હોતિ. તં દસ્સેન્તોતિ તં નિદ્ધારેત્વા દસ્સેન્તો. ‘‘પુબ્બયોગાધિગમા’’તિ વત્વા ‘‘દ્વેપી’’તિ વચનં અધિગમસહિતોયેવ પુબ્બયોગો પભેદસ્સ બલવપચ્ચયો, ન કેવલોતિ દસ્સનત્થં. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘દ્વેપિ એકતો હુત્વા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૭૧૮). ‘‘દ્વેપિ વિસદકારણા’’તિ વુત્તે પુબ્બયોગસ્સાપિ વિસદકારણત્તં લબ્ભતેવાતિ આહ ‘‘દ્વેપિ વિસદકારણાતિ…પે… વુત્ત’’ન્તિ.

સઙ્ગહવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.