૧૦. બોજ્ઝઙ્ગવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયં

પઠમનયવણ્ણના

૪૬૬. પતિટ્ઠાનં ઇધ સંસારે અવટ્ઠાનં, તસ્સ મૂલં કિલેસાતિ આહ ‘‘કિલેસવસેન પતિટ્ઠાન’’ન્તિ. પતિટ્ઠાનાય પન બ્યાપારાપત્તિ કમ્મન્તિ વુત્તં ‘‘અભિસઙ્ખારવસેન આયૂહના’’તિ. યસ્મા કિલેસેસુ તણ્હાદિટ્ઠિયો તણ્હાદિટ્ઠિચરિતાનં વિસેસતો સંસારનાયિકા, કિલેસસહિતમેવ ચ કમ્મં પતિટ્ઠાનાય હોતિ, ન કેવલં, તસ્મા વુત્તં ‘‘તણ્હાદિટ્ઠીહિ…પે… આયૂહના’’તિ. તથા તણ્હાય ભવસ્સાદભાવતો, દિટ્ઠિયા વિભવાભિનન્દનભૂતાય વિભવાભિસઙ્ખરણભાવતો ‘‘તણ્હાવસેન પતિટ્ઠાનં, દિટ્ઠિવસેન આયૂહના’’તિ વુત્તં. દિટ્ઠીસુપિ અન્તોમુખપ્પવત્તાય ભવદિટ્ઠિયા વિસેસતો સંસારે અવટ્ઠાનં, યતો ઓલીયનાતિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘સસ્સતદિટ્ઠિયા પતિટ્ઠાન’’ન્તિ. બહિમુખપ્પવત્તાપિ વિભવદિટ્ઠિ ભવાભિસઙ્ખરણં નાતિવત્તતીતિ વુત્તં ‘‘ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા આયૂહના’’તિ. લયાપત્તિ યથારદ્ધસ્સ આરમ્ભસ્સ અનિટ્ઠાનં અન્તોસઙ્કોચભાવતોતિ આહ ‘‘લીનવસેન પતિટ્ઠાન’’ન્તિ. ઉદ્ધતાપત્તિ અનુપાયભૂતા બ્યાપારાપત્તિ અસઙ્કોચભાવતોતિ વુત્તં ‘‘ઉદ્ધચ્ચવસેન આયૂહના’’તિ. તથા કોસજ્જપક્ખિકત્તા ચ કામસુખાનુયોગસ્સ ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકત્તા ચ અત્તકિલમથાનુયોગસ્સ તદુભયવસેન પતિટ્ઠાનાયૂહના વુત્તા, ઇતરં વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બં. ઇધાતિ ઇમિસ્સા સમ્મોહવિનોદનિયા. અવુત્તાનન્તિ ‘‘કિલેસવસેન પતિટ્ઠાન’’ન્તિઆદીનં વસેન વેદિતબ્બા પતિટ્ઠાનાયૂહનાતિ યોજના.

સમપ્પવત્તે ધમ્મેતિ લીનુદ્ધચ્ચવિરહેન સમપ્પવત્તે સમ્પયુત્તધમ્મે. પટિસઞ્ચિક્ખતીતિ પતિરૂપં સઙ્કલેતિ ગણેતિ તુલેતિ. તેનાહ ‘‘ઉપપત્તિતો ઇક્ખતી’’તિ. તદાકારોતિ પટિસઙ્ખાનાકારો ઉપપત્તિતો ઇક્ખનાકારો. એવઞ્ચ કત્વાતિ પટિસઙ્ખાનસભાવત્તા એવ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ. પચ્છિમપચ્છિમકારણભાવોતિ પચ્છિમસ્સ પચ્છિમસ્સ કારણભાવો. પુરિમં પુરિમઞ્હિ પચ્છિમસ્સ પચ્છિમસ્સ વિસેસપચ્ચયોતિ.

૪૬૭. અવિપરીતકાયાદિસભાવગ્ગહણસમત્થતાય બલવતી એવ સતિ. પઞ્ઞા ગહિતા સતિનેપક્કેનાતિ અત્થો. એવંચિત્તોતિ એવં લાભસક્કારસિલોકસન્નિસ્સિતચિત્તો. ચિરકતવત્તાદિવસેનાતિ ચિરકતવત્તાદિસીસેન. ‘‘વુત્તો’’તિ ઇમિનાપિ ‘‘કત્વા આહ કાયવિઞ્ઞત્તિં…પે… કોટ્ઠાસ’’ન્તિ યોજના.

પરેસન્તિ ન અનન્તરાનં. સબ્બેસં…પે… યોજેતબ્બા ‘‘સબ્બે બોજ્ઝઙ્ગા સબ્બેસં પચ્ચયવિસેસા હોન્તિયેવા’’તિ. કામેતીતિ કામો, અસ્સાદનવસેન આમસતીતિ આમિસં, કામોવ આમિસન્તિ કામામિસં, કિલેસકામો. વત્થુકામો પન આમસીયતીતિ આમિસં. એવં સેસદ્વયમ્પિ. તેસુ લોકીયન્તિ એત્થ સુખવિસેસાતિ લોકો, ઉપપત્તિવિસેસો. વટ્ટં સંસારો. કામસ્સાદવસેન પવત્તો લોભો કામામિસં. ભવવિસેસપત્થનાવસેન પવત્તો લોકામિસં. વિભવો નામ કિમત્થિયો, કો વા તં અભિપત્થેય્યાતિ વટ્ટાનુગેધભૂતો લોભો વટ્ટામિસન્તિ ચ વદન્તિ. તદારમ્મણન્તિ તસ્સા તણ્હાય આરમ્મણં, રૂપાદિ. લોકધમ્મા લાભાદયો. વુત્તાવસેસા સબ્બાવ તણ્હા સંસારજનકો રાગો.

પઠમનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયનયવણ્ણના

૪૬૮-૯. સબ્બે સત્તાતિ કામભવાદીસુ, સઞ્ઞીભવાદીસુ, એકવોકારભવાદીસુ ચ સબ્બભવેસુ સબ્બે સત્તા. આહારતો ઠિતિ એતેસન્તિ આહારટ્ઠિતિકા, પચ્ચયટ્ઠિતિકા. યેન પચ્ચયેન તે તિટ્ઠન્તિ, સો એકોવ ધમ્મો ઞાતપરિઞ્ઞાસઙ્ખાતાય ‘‘આહારટ્ઠિતિકા’’તિ અભિઞ્ઞાય અભિઞ્ઞેય્યો. દ્વે ધાતુયોતિ સઙ્ખતાસઙ્ખતધાતુયો. તિસ્સો ધાતુયોતિ કામધાતુરૂપધાતુઅરૂપધાતુયો. પઞ્ચ વિમુત્તાયતનાનીતિ ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો સત્થા ધમ્મં દેસેતિ અઞ્ઞતરો વા ગરુટ્ઠાનિયો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૩૨૨, ૩૫૫; અ. નિ. ૫.૨૬) આગતાનિ વિમુચ્ચનકારણાનિ. અનુત્તરિયાનીતિ દસ્સનાનુત્તરિયાદીનિ છ અનુત્તરિયાનિ. નિદ્દસવત્થૂનીતિ યેહિ કારણેહિ નિદ્દસો હોતિ, તાનિ નિદ્દસવત્થૂનિ નામ. દેસનામત્તઞ્ચેતં. ખીણાસવો હિ દસવસ્સો હુત્વા પરિનિબ્બુતો પુન દસવસ્સો ન હોતિ. ન કેવલઞ્ચ દસવસ્સો, નવવસ્સોપિ…પે… એકમુહુત્તિકોપિ ન હોતિયેવ પુન પટિસન્ધિયા અભાવા, અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન પનેવં વુત્તં. તાનિ પન ‘‘ઇધ, ભિક્ખુ, સિક્ખાસમાદાને તિબ્બચ્છન્દો હોતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૩૩૧) સુત્તે આગતાનિયેવ. ‘‘સમ્માદિટ્ઠિસ્સ પુરિસપુગ્ગલસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિ નિજ્જિણ્ણા હોતી’’તિઆદીનિ (દી. નિ. ૩.૩૬૦; અ. નિ. ૧૦.૧૦૬) દસ નિજ્જરવત્થૂનિ. ખન્ધાદયોતિ ખન્ધાયતનધાતાદયો. વિનન્ધનન્તિ ‘‘ભવાદિવિનન્ધનટ્ઠેન વાનં વુચ્ચતિ તણ્હા’’તિ દસ્સેતિ. ગમનન્તિ અસ્સાદનવસેન આરમ્મણે પવત્તિમાહ. તેન વુત્તં ‘‘પિયરૂપસાતરૂપેસૂ’’તિ.

વિપસ્સનાસહગતન્તિ વેદિતબ્બં વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકત્તા. ‘‘મગ્ગં અપ્પત્તં કાયિકં વીરિય’’ન્તિ વિસેસેત્વા વુત્તત્તા પન લોકુત્તરવીરિયમ્પિ પરિયાયેન કાયિકં નામ અત્થીતિ દીપિતં હોતિ.

રૂપાવચરે પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ ન વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘રૂપાવચરે…પે… પટિક્ખિત્તા’’તિ. યથા વિપસ્સનાસહગતા પીતિ પરિયાયેન ‘‘પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં રૂપાવચરે પીતિ નિબ્બેધભાગિયા વત્તબ્બા સિયા. એવં લબ્ભમાનાપિ અલબ્ભમાનં ઉપાદાય ન વુત્તા. ‘‘અવિતક્કઅવિચારા’’તિ વિસેસનં સન્તપણીતાય પીતિયા દસ્સનત્થં. બોજ્ઝઙ્ગભૂતાતિ પરિયાયબોજ્ઝઙ્ગભૂતા. અવિતક્કઅવિચારો પીતિ…પે… ન વુત્તો સવિતક્કસવિચારત્તા તસ્સ. ન હિ કામાવચરા અવિતક્કઅવિચારા પીતિ અત્થિ.

ઇધ વુત્તો પરિયાયેનાતિ અત્થો. મગ્ગપટિવેધાનુલોમનતો વિપસ્સનાય વિય પાદકજ્ઝાનેસુપિ સતિઆદયો ‘‘બોજ્ઝઙ્ગા’’ત્વેવ વુચ્ચન્તીતિ આહ ‘‘નિબ્બેધભાગિયત્તા ન પટિક્ખિપિતબ્બો’’તિ. એવં કસિણજ્ઝાનાદીસુ બોજ્ઝઙ્ગે ઉદ્ધરન્તાનં અધિપ્પાયં વત્વા અનુદ્ધરન્તાનં અધિપ્પાયં વત્તું ‘‘અનુદ્ધરન્તા પના’’તિઆદિમાહ. તે હિ આસન્નેકન્તકિચ્ચનિબ્બત્તીહિ વિપસ્સનાક્ખણે બોજ્ઝઙ્ગે ઉદ્ધરન્તિ, ન ઝાનક્ખણે તદભાવતો. તેનાહ ‘‘વિપસ્સનાકિચ્ચસ્સ વિય…પે… ન ઉદ્ધરન્તી’’તિ. કસિણનિસ્સન્દો અરૂપાનીતિ આહ ‘‘તદાયત્તાની’’તિ.

દુતિયનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તતિયનયવણ્ણના

૪૭૦-૧. વોસ્સજ્જનં પહાનં વોસ્સગ્ગો, વોસ્સજ્જનં વા વિસ્સટ્ઠભાવો નિરાસઙ્કાનુપ્પવેસોતિ આહ ‘‘વોસ્સગ્ગસદ્દો…પે… દુવિધતા વુત્તા’’તિ. વિપસ્સનાક્ખણે તદઙ્ગતન્નિન્નપ્પકારેન, મગ્ગક્ખણે સમુચ્છેદતદારમ્મણકરણપ્પકારેન.

તતિયનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૪૭૨. ઉપેક્ખનમુપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ સભાવો, સો ચ સમાધિવીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો વિય સમ્પયુત્તાનં ઊનાધિકભાવબ્યાવટો અહુત્વા તેસં અનૂનાનધિકભાવે મજ્ઝત્તાકારપ્પવત્તીતિ ઇમમત્થં આહ ‘‘ઉપેક્ખનવસેના’’તિઆદિના. તત્થ ઉપપત્તિતો ઇક્ખનન્તિ પટિસઙ્ખાનમાહ.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

બોજ્ઝઙ્ગવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.