૪. સઙ્ખારક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦. ‘‘હેટ્ઠિમકોટિયાતિ એત્થા’’તિ ઇદં પઠમં ‘‘હેટ્ઠિમકોટિયા’’તિ વચનં સન્ધાય વુત્તં. તસ્સ હિ ભુમ્મવસેન અત્થો ગહેતબ્બો. તેનાહ ‘‘તત્થ હિ પધાનં દસ્સિત’’ન્તિ. હેટ્ઠિમકોટિયાવ પધાનં દસ્સિતન્તિ ઇમમત્થં ગહેત્વા ‘‘યદિ એવ’’ન્તિઆદિના ચોદેતિ. ઇતરો ‘‘હેટ્ઠિમકોટિયા પધાનમેવ દસ્સિત’’ન્તિ એવમેત્થ નિયમો ગહેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઉપરિમકોટિગતભાવેના’’તિઆદિના તં પરિહરતિ. પધાનસ્સેવ દસ્સનં. પધાને હિ દસ્સિતે અપ્પધાનમ્પિ અત્થતો દસ્સિતમેવ હોતીતિ. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘તંસમ્પયુત્તસઙ્ખારા પન તાય ગહિતાય ગહિતાવ હોન્તી’’તિ. યં હેટ્ઠિમકોટિયં લબ્ભતિ, તં ઉપરિમકોટિયમ્પિ લબ્ભતિ એવાતિ આહ ‘‘હેટ્ઠિમકોટિ હિ સબ્બબ્યાપિકા’’તિ. દુતિયે કરણનિદ્દેસતં દસ્સેતું ‘‘આગતાતિ સમ્બન્ધો’’તિ આહ. આગમનકિરિયા હિ હેટ્ઠિમકોટિયા કરણભાવેન તત્થ વુત્તાતિ. યથા ચ આગમનકિરિયાય, એવં વચનકિરિયાયપિ હેટ્ઠિમકોટિયા કરણભાવો સમ્ભવતીતિ દસ્સેતું ‘‘પુરિમેપિ વા’’તિઆદિમાહ. ‘‘એકૂનપઞ્ઞાસપ્પભેદે’’તિ ઇદં લોકિયચિત્તુપ્પાદે પાળિઆગતાનં સઙ્ખારક્ખન્ધધમ્માનં ઉપરિમકોટિં સન્ધાય વુત્તં. યેવાપનકધમ્મેહિ સદ્ધિં ઉપરિમકોટિયા ગય્હમાનાય ‘‘તેપઞ્ઞાસા’’તિ વત્તબ્બં સિયા, લોકુત્તરચિત્તુપ્પાદવસેન પન ‘‘સત્તપઞ્ઞાસા’’તિ.

સઙ્ખારક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના

સમુગ્ગમ-પદસ્સ તત્વતો પરિયાયતો ચ અત્થં દસ્સેતિ ‘‘સઞ્જાતિયં આદિઉપ્પત્તિય’’ન્તિ. ભેદતો પન સમાયોગે ઉગ્ગમનન્તિ. તત્થ કેન સમાયોગે, કુતો, કથઞ્ચ ઉગ્ગમનન્તિ વિચારણાયં આહ ‘‘તંતંપચ્ચયસમાયોગે’’તિઆદિ. તત્થેવાતિ પઞ્ચવોકારભવે એવ. તત્થ હિ પઞ્ચક્ખન્ધા પરિપુણ્ણા સમુગ્ગચ્છન્તિ. યથાધિગતાનં અધિગતપ્પકારાનં, પટિસન્ધિકાનન્તિ અત્થો. ઓપપાતિકસમુગ્ગમેનેવ ચેત્થ સંસેદજસમુગ્ગમોપિ ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો પઞ્ચક્ખન્ધપરિયાપન્નાનં તદા ઉપ્પજ્જનારહાનં ઉપ્પજ્જનતો. તત્થ સંસેદજા ઉપ્પજ્જિત્વા વડ્ઢન્તિ, ઇતરે ન વડ્ઢન્તીતિ ઇદમેતેસં નાનાકરણં. સુખુમજાતિયલોમા એવ કિર કેચિ એળકા હિમવન્તે વિજ્જન્તિ, તેસં લોમં સન્ધાય ‘‘જાતિમન્તએળકલોમ’’ન્તિ વુત્તં અતિસુખુમત્તા તેસં લોમાનં. કેચિ પન ‘‘અજપાકતિકેળકાદીહિ સઙ્કરરહિતાનં તેસં એળકવિસેસાનં નિબ્બત્તેળકસ્સ લોમં જાતિઉણ્ણા, તમ્પિ તઙ્ખણનિબ્બત્તસ્સા’’તિ વદન્તિ. ગબ્ભં ફાલેત્વા ગહિતસ્સાતિ અપરે. એવંસણ્ઠાનન્તિ જાતિઉણ્ણંસુનો પગ્ઘરિત્વા અગ્ગે ઠિતતેલબિન્દુસણ્ઠાનં. વણ્ણપ્પટિભાગોતિ રૂપપટિચ્છન્નો સણ્ઠાનપટિચ્છન્નો ચ.

સન્તતિમૂલાનીતિ તસ્મિં ભવે રૂપસન્તતિયા મૂલભૂતાનિ. અનેકિન્દ્રિયસમાહારભાવતોતિ યથારહં ચક્ખાદિઅનેકિન્દ્રિયસઙ્ઘાતભાવતો. પધાનઙ્ગન્તિ ઉત્તમઙ્ગં સિરો.

ન તસ્સ તસ્સ ખન્ધસ્સ પરિપુણ્ણતં, તંતંખન્ધેકદેસસ્સેવ વુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. કામાવચરાનન્તિ કામાવચરસત્તાનં. પરિહીનાયતનસ્સાતિ પરિહીનસ્સ ચક્ખાદિઆયતનસ્સ વસેન. તત્થ દુગ્ગતિયં અન્ધસ્સ ચક્ખુદસકવસેન, બધિરસ્સ સોતદસકવસેન, અન્ધબધિરસ્સ ઉભયવસેન સન્તતિસીસહાનિ વેદિતબ્બા. નપુંસકસ્સ પન ભાવહાનિ વુત્તા એવ. તથા અન્ધબધિરાઘાનકસ્સ ચક્ખુસોતઘાનવસેન. તં પન ધમ્મહદયવિભઙ્ગપાળિયા વિરુજ્ઝતિ. તં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. રૂપાવચરાનં પન ચક્ખુસોતવત્થુજીવિતવસેન ચત્તારિ સન્તતિસીસાનીતિ ઇતરેસં વસેન સન્તતિસીસહાનિ વેદિતબ્બા.

તેસન્તિ પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં. વત્થુભાવેનાતિ વિચારણાય અધિટ્ઠાનભાવેન. પટિસન્ધિયં ઉપ્પન્ના પવત્તા પઞ્ચક્ખન્ધાતિ પટિસન્ધિક્ખણે પવત્તિક્ખણે ચ પઞ્ચક્ખન્ધે દસ્સેતિ. ભુમ્મનિદ્દેસોતિ ‘‘પઞ્ચસુ ખન્ધેસૂ’’તિ અયં ભુમ્મનિદ્દેસો. અઞ્ઞથાતિ નિદ્ધારણે અનધિપ્પેતે. ‘‘ભાવેનભાવલક્ખણત્થે’’તિ ઇદં વિસયાદિઅત્થાનં ઇધાસમ્ભવતો વુત્તં. ઉભયન્તિ રૂપારૂપં. રૂપારૂપસન્તતિન્તિ રૂપસમુટ્ઠાપકં રૂપસન્તતિં અરૂપસન્તતિઞ્ચ. ‘‘વત્થુ ઉપ્પાદક્ખણે દુબ્બલં હોતી’’તિ ઇદં ન પટિસન્ધિક્ખણં એવ, નાપિ વત્થુરૂપં એવ સન્ધાય વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સબ્બરૂપાનં ઉપ્પાદક્ખણે દુબ્બલતં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. ‘‘તદા હી’’તિઆદિ યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ કારણવચનં. તત્થ તન્તિ રૂપં. ‘‘કમ્મક્ખિત્તત્તા’’તિ ઇદં ન કમ્મજતામત્તં સન્ધાય વુત્તં, અથ ખો કમ્મજસ્સ પઠમુપ્પત્તિયં અપતિટ્ઠિતતં સન્ધાયાતિ દસ્સેન્તો ‘‘સતિપી’’તિઆદિમાહ. તતો પરન્તિ તતો પટિસન્ધિતો પરં. સદિસસન્તાને યથા પતિટ્ઠિતં, ન તથા વિસદિસસન્તાનેતિ આહ ‘‘સમાનસન્તતિય’’ન્તિ.

અઙ્ગભાવન્તિ કારણભાવં. તેનેવાહ ‘‘સહાયભાવ’’ન્તિ. તેસં ધમ્માનન્તિ યેહિ સદ્ધિં ઉપ્પન્નં, તેસં પટિસન્ધિયં ચિત્તચેતસિકધમ્માનં. તદાતિ ઠિતિક્ખણે ભઙ્ગક્ખણે ચ રૂપુપ્પાદનમેવ નત્થિ. અનન્તરાદિપચ્ચયલાભેન ઉપ્પાદક્ખણે એવ ચિત્તસ્સ બલવભાવો, ન ઇતરત્ર. તેનાહ ‘‘યદા ચ રૂપુપ્પાદનં, તદા ઉપ્પાદક્ખણે’’તિ.

યેહાકારેહીતિ આહારિન્દ્રિયપચ્ચયાદિઆકારેહિ. યથાસમ્ભવં પચ્ચયા હોન્તીતિ ફસ્સાદયો આહારાદિવસેન યથારહં પચ્ચયા હોન્તિ. વુત્તઞ્હેતં પટ્ઠાને ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે વિપાકાબ્યાકતા આહારા સમ્પયુત્તકાનં ખન્ધાનં, કટત્તા ચ રૂપાનં આહારપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૯).

ચુતિચિત્તેન સદ્ધિં ઉપ્પજ્જમાનં, ચુતિચિત્તેન વા કારણભૂતેન ઉપ્પજ્જમાનં. તતો પુરિમતરેહિ ઉપ્પજ્જમાનં વિયાતિ યથા ચુતિચિત્તતો આસન્નેહિ પુરિમતરેહિ ઉપ્પજ્જમાનં રૂપં ભવન્તરે ન ઉપ્પજ્જતિ, એવં ચુતિચિત્તેન ઉપ્પજ્જમાનમ્પિ અનુપચ્છિન્નેપિ વટ્ટમૂલેતિ અકારણં વટ્ટમૂલાવૂપસમો ચુતિચિત્તસ્સ રૂપુપ્પાદનેતિ દસ્સેતિ.

અરૂપસ્સાતિ આરુપ્પસ્સ.

ઉતુનાતિ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નેન ઉતુના. સમુટ્ઠિતે રૂપેતિ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે રૂપે સમુટ્ઠિતે પટિસન્ધિઅનન્તરં પઠમભવઙ્ગચિત્તં રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ. ઉપ્પાદનિરોધક્ખણાતિ યથાવુત્તેસુ સોળસસુ ચિત્તેસુ આદિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણો, સોળસમચિત્તસ્સ નિરોધક્ખણો ચાતિ વદન્તિ, રૂપસ્સેવ પન ઉપ્પાદનિરોધક્ખણા વેદિતબ્બા.

ધરમાનક્ખણે એવાતિ તસ્સ ઉતુનો વિજ્જમાનક્ખણે એવ યદિ ગહિતા, ‘‘સોળસચિત્તક્ખણાયુકં રૂપ’’ન્તિ વુત્તં હોતિ સોળસહેવ ચિત્તેહિ તસ્સ ધરમાનતાય પરિચ્છિન્નત્તા. ઉપ્પાદક્ખણં અગ્ગહેત્વાતિ ઉતુનો ધરમાનક્ખણે ઉપ્પાદક્ખણં અગ્ગહેત્વા નિરોધક્ખણો અથ ગહિતો, ‘‘સત્તરસચિત્તક્ખણાયુકંરૂપ’’ન્તિ વુત્તં હોતિ ઉપ્પાદક્ખણસહિતેન ચ એકસ્સ ચિત્તક્ખણસ્સ ગહિતત્તા. ‘‘અધિકસોળસચિત્તક્ખણાયુક’’ન્તિ વુત્તં હોતિ નિરોધક્ખણસ્સ બહિકતત્તા.

એવં ઉપ્પાદનિરોધક્ખણેસુ ગહિતેસુ અગ્ગહિતેસુ ચ સોળસસત્તરસચિત્તક્ખણાયુકતા, તતો અધિકચિત્તક્ખણાયુકતા ચ સિયાતિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ તત્થ ઠિતપક્ખં દસ્સેન્તો ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ તસ્સ ધરમાનક્ખણે ઉપ્પન્નેસૂતિ તસ્સ ઉતુનો ધરમાનક્ખણે ઉપ્પન્નેસુ સોળસસુ ચિત્તેસુ પટિસન્ધિપિ યસ્મા ગહિતા, તસ્મા ઉતુનો ઉપ્પાદક્ખણો ધરમાનક્ખણે ગહિતોતિ નિરોધક્ખણે અગ્ગહિતે ‘‘રૂપે ધરન્તેયેવ સોળસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તિ, તં પન સત્તરસમેન ચિત્તેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતી’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૬ પકિણ્ણકકથા) એવં અટ્ઠકથાયં વક્ખમાના અધિકસોળસચિત્તક્ખણાયુકતા અધિપ્પેતા. ગહિતે વા નિરોધક્ખણે સોળસચિત્તક્ખણાયુકતા અધિપ્પેતાતિ સમ્બન્ધો. એત્થ ચ ‘‘અધિકસોળસચિત્તક્ખણાયુકતા’’તિ ઇદં પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણો ગહિતોતિ કત્વા વુત્તં. યસ્મા પન પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગવણ્ણનાયં ‘‘દ્વે ભવઙ્ગાનિ, આવજ્જનં, દસ્સનં, સમ્પટિચ્છનં, સન્તીરણં, વોટ્ઠબ્બનં, પઞ્ચ જવનાનિ, દ્વે તદારમ્મણાનિ, એકં ચુતિચિત્તન્તિ પઞ્ચદસ ચિત્તક્ખણા અતીતા હોન્તિ, અથાવસેસએકચિત્તક્ખણાયુકે’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭), તથા તદારમ્મણપરિયોસાનાનિ, ‘‘એકં ચુતિચિત્તં, તદવસાને તસ્મિઞ્ઞેવ એકચિત્તક્ખણટ્ઠિતિકે આરમ્મણે પટિસન્ધિચિત્તં ઉપ્પજ્જતી’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭) ચ વક્ખતિ. તસ્મા રૂપસ્સ સોળસચિત્તક્ખણાયુકતાયપિ અત્થસિદ્ધિ હોતિયેવ. તેનાહ ‘‘સોળસચિત્તક્ખણાયુકતા અધિપ્પેતા’’તિ. તથાપિ ઉપ્પજ્જિત્વા ભવઙ્ગચલનસ્સ પચ્ચયો હોતિ, ન ઉપ્પજ્જમાનમેવાતિ સત્તરસચિત્તક્ખણાયુકતા વેદિતબ્બા.

ઓજાય સભાવસુખુમતા ઉપાદારૂપભાવતો. એત્થ ચ માતરા અજ્ઝોહટા ઓજા બાહિરબ્ભઞ્જનં વિય ગબ્ભમલ્લિના તસ્મિં સન્તાને ઓજટ્ઠમકરૂપુપ્પત્તિયા પચ્ચયો હોતિ. આહારસમુટ્ઠાનરૂપપવેણિયા ઓજાય વિય સેસતિસન્તતિઓજાય રૂપુપ્પાદનન્તિ ઉદરિયે ઓજા રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતિ ઉતુસમુટ્ઠાનભાવતો, ઉપાદિન્નકટ્ઠાને એવ પન સમુટ્ઠાપેતિ, રસહરણીહિ ગન્ત્વા કાયાનુસટન્તિ વેદિતબ્બં.

ચિત્તઞ્ચેવાતિ એત્થ ચ-સદ્દેન પટિયોગીનં કમ્મમેવ સમુચ્ચિનોતિ, ન ચિત્તેન સમ્પયુત્તધમ્મેતિ કત્વા આહ ‘‘ચિત્તસ્સ પુબ્બઙ્ગમતાય વુત્ત’’ન્તિ. ‘‘ચિત્તુપ્પાદં ગણ્હાતિ ‘ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતી’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧) વિય, ન કમ્મચેતનં વિય એકધમ્મમેવા’’તિ વુત્તે ‘‘યથા ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ હેતુઆદયો ચિત્તસમ્પયુત્તધમ્માપિ સમુટ્ઠાપકાવ, એવં કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ કમ્મસમ્પયુત્તાપી’’તિ ચોદનં સમુટ્ઠાપેત્વા તસ્સ પરિહારં વત્તું ‘‘કમ્મસમુટ્ઠાનઞ્ચા’’તિઆદિમાહ.

રૂપસ્સાતિ રૂપક્ખણસ્સ, રૂપસ્સ વા અદ્ધુનો. નયદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં પટિસન્ધિક્ખણે એવ રૂપારૂપધમ્માનં એકક્ખણે પાતુભાવોતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ અનધિપ્પેતત્તા. તેનેવાહ ‘‘તતો પરમ્પિ રૂપારૂપાનં સહુપ્પત્તિસબ્ભાવતો’’તિ. યથા ચ ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે એવા’’તિ નિયમો ન ગહેતબ્બો, એવં ‘‘એકક્ખણે એવ પાતુભાવો’’તિપિ નિયમો ન ગહેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન પનેત’’ન્તિઆદિમાહ. તંદીપનત્થમેવાતિ અસમાનકાલતાદીપનત્થમેવ, ન સહુપ્પાદદીપનત્થં. અદ્ધાનપરિચ્છેદકથા હિ અયન્તિ.

યદિ એવન્તિ યથા ફલપત્તાનિ, એવં રૂપારૂપધમ્મા યદિ દન્ધલહુપરિવત્તિનો. અસમાનદ્ધત્તાતિ અતુલ્યકાલત્તા. નિચ્છિદ્દેસૂતિ નિબ્બિવરેસુ. તેન નિરન્તરપ્પવત્તિં એવ વિભાવેતિ. અયન્તિ અદ્ધાનપરિચ્છેદકથા. ચિત્તજરૂપાદીનં ન તથા નિરન્તરભાવેન પવત્તિ, યથા કમ્મજરૂપાનન્તિ આહ ‘‘કમ્મજરૂપપ્પવત્તિં સન્ધાયા’’તિ. કમ્મજરૂપાનં વા ઇતરેસં મૂલભાવતો પધાનન્તિ ‘‘કમ્મજરૂપપ્પવત્તિં સન્ધાયા’’તિ વુત્તં. અચિત્તુપ્પાદકત્તા અબ્યાબજ્ઝતાય નિરોધસમાપત્તિયા નિબ્બાનપટિભાગતા વેદિતબ્બા. પદે પદં અક્કમિત્વાતિ લકુણ્ડકપાદતાય અત્તનો અક્કન્તપદસમીપે પદં નિક્ખિપિત્વા. યો હિ સીઘપદવિક્કમો લકુણ્ડકપાદો, સો ઇધાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘લહું લહું અક્કમિત્વાતિ અત્થો’’તિ. સહેવ નિરુજ્ઝન્તીતિ રૂપં કમ્મજમિધાધિપ્પેતન્તિ કત્વા વુત્તં. ઉતુજં પન ચુતિતો ઉદ્ધમ્પિ પવત્તતિ એવ. પુબ્બે વુત્તન્તિ ‘‘રૂપસ્સ સત્તરસચિત્તક્ખણા, અરૂપસ્સ તતો એકભાગો’’તિ (વિભ. મૂલટી. ૨૦ પકિણ્ણકકથાવણ્ણના) એવં વુત્તં અદ્ધાનપ્પકારં.

એકુપ્પાદતોતિ સમાનુપ્પાદતો. સમાનત્થો હિ અયં એક-સદ્દો. એકો દટ્ઠબ્બાકારોતિ એકો ઞાતપરિઞ્ઞાય પસ્સિતબ્બાકારો. એવઞ્હિ સોળસાકારા સિયું, ઇતરથા વીસતિ, તતો અધિકા વા એતે આકારા ભવેય્યું. તસ્સાતિ પચ્છિમકમ્મજસ્સ. હેટ્ઠા સોળસકેતિ પરિયોસાનસોળસકસ્સ અનન્તરાતીતસોળસકે. પચ્છિમસ્સાતિ તત્થ પચ્છિમચિત્તસ્સ. નાનાનિરોધભાવં વિય એકુપ્પાદભાવમ્પિ પચ્છિમકમ્મજસ્સ ઠપને કારણં અનિચ્છન્તો ‘‘યદિ પના’’તિ સાસઙ્કં વદતિ. ‘‘સબ્બમ્પી’’તિઆદિના તત્થ અતિપ્પસઙ્ગં દસ્સેતિ. વજ્જેતબ્બં નાનુપ્પાદં એકનિરોધં. ગહેતબ્બં એકુપ્પાદનાનાનિરોધં. ઉભયમ્પિ તદા નત્થિ અનુપ્પજ્જનતો. તેનેવાહ ‘‘કમ્મજરૂપસ્સ અનુપ્પત્તિતો’’તિ. તતો પુબ્બેતિ પચ્છિમકમ્મજરૂપુપ્પજ્જનતો ઓરં. અઞ્ઞસ્સાતિ યસ્સ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં, તતો અઞ્ઞસ્સ ચિત્તસ્સ. ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નસ્સ એકુપ્પાદતા, ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નસ્સ નાનાનિરોધતા ચ નત્થીતિ આહ ‘‘ઠિતિભઙ્ગક્ખણેસુ ઉપ્પન્નરૂપાનિ વજ્જેત્વા’’તિ. તેનાતિ રૂપેન. ‘‘સઙ્ખલિકસ્સ વિય સમ્બન્ધો’’તિ એતેન અવિચ્છિન્નસમ્બન્ધો ઇધ ‘‘પવેણી’’તિ અધિપ્પેતોતિ દસ્સેતિ. અઞ્ઞથાતિ વિચ્છિજ્જમાનમ્પિ ગહેત્વા ‘‘પવેણી’’તિ વુચ્ચમાને. ન હિ રૂપધમ્માનં અરૂપધમ્માનં વિય અનન્તરપચ્ચયભાવો અત્થીતિ રૂપધમ્માનં ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નરૂપધમ્મે અગ્ગહેત્વા ‘‘અટ્ઠચત્તાલીસા’’તિ વુત્તં. તેસં પન ગહણે એકૂનપઞ્ઞાસાવ સિયાતિ આહ ‘‘એકૂનપઞ્ઞાસકમ્મજિયવચનં કત્તબ્બં સિયા’’તિ.

સુદીપનત્તાતિ સુખદીપનત્તા, નયદસ્સનભાવેન વા સુટ્ઠુ દીપનત્તા. તેનેવાહ ‘‘એતેન હિ નયેના’’તિઆદિ. તત્થ તન્તિ રૂપં. તેનાતિ રૂપેન. ઉભયત્થાતિ પચ્છિમકમ્મજરૂપપ્પવત્તિયં, તતો પુબ્બે ચ. અઞ્ઞસ્સાતિ એકસ્સ ચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણે ઉપ્પજ્જિત્વા તતો અઞ્ઞસ્સ ચિત્તસ્સ. તસ્સાતિ રૂપસ્સ. એત્થ ચ પચ્છિમકમ્મજરૂપપ્પવત્તિયં નિરુજ્ઝનકન્તિ વુત્તં તતો પુરેતરપ્પવત્તં રૂપં વેદિતબ્બં. ચતુસન્તતિકરૂપેનાતિઆદિ યથાવુત્તસઙ્ગહગમનદસ્સનં. એત્થાતિ એતસ્મિં નાનુપ્પાદેકનિરોધતાદીપને. ઠિતિક્ખણેતિ અરૂપસ્સ રૂપસ્સ ચ ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નસ્સ રૂપસ્સ ચ અરૂપસ્સ ચ દસ્સિતત્તા. અદસ્સિતસ્સાતિ યથા એવ એત્થ, એવં તત્થ વિભજિત્વા અદસ્સિતસ્સ. કસ્મા પનેત્થ પચ્છિમકમ્મજેન દીપનાયં સમતિંસકમ્મજરૂપગ્ગહણં કતન્તિ આહ ‘‘સમતિંસ…પે… યોજિત’’ન્તિ. તતો કમ્મતો જાતા તંકમ્મજા, તેસુ. સઙ્ખરોતીતિ સઙ્ખારો, જીવિતઞ્ચ તં સઙ્ખારો ચાતિ જીવિતસઙ્ખારો, આયુ. જીવિતેન સઙ્ખરીયન્તીતિ જીવિતસઙ્ખારા, ઉસ્માદયો.

અઞ્ઞસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેતિ યસ્સ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં રૂપં અઞ્ઞસ્સ તતો સત્તરસમસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે, ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નં અઞ્ઞસ્સ ઠિતિક્ખણેતિ સમ્બન્ધો. ‘‘વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો’’તિ ઇદં પાળિયા વિરુજ્ઝન્તમ્પિ અટ્ઠકથાયં આગતભાવદસ્સનત્થં વુત્તન્તિ અયમેત્થ અધિપ્પાયોતિ અત્થો. કસ્માતિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં સન્ધાય પાળિ પવત્તા, અટ્ઠકથાયં પન કમ્મજરૂપન્તિ સા તાય કેન કારણેન વિરુજ્ઝતીતિ આહ ‘‘ચતુ…પે… ભવિતબ્બત્તા’’તિ, નિપ્ફન્નસ્સાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘યો ચાયં ચિત્તસમુટ્ઠાનસ્સ…પે… કમ્માદિસમુટ્ઠાનસ્સાપિ અયમેવ ખણનિયમો’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૬ પકિણ્ણકકથા). એતેહીતિ યથાનીતો યમકપાઠો, ‘‘કાયસઙ્ખારો ચિત્તસમુટ્ઠાનો’’તિઆદિકો અટ્ઠકથાપદેસોતિ એતેહિ. નત્થિયેવ એકુપ્પાદએકનિરોધદીપનતોતિ અધિપ્પાયો. તેન હિ વુત્તં ‘‘યેન ચિત્તેન સદ્ધિં ઉપ્પજ્જતિ, તતો પટ્ઠાય સત્તરસમેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતી’’તિઆદિ.

પુન ‘‘એતેહી’’તિ ઇમિના એકુપ્પાદનાનાનિરોધનાનુપ્પાદએકનિરોધદીપનવસેન પવત્તા અટ્ઠકથાપદેસા ગહિતાતિ વેદિતબ્બં, ઉભયત્થાપિ વા એતેહિ આચરિયેહીતિ અત્થો. તતિયો ભાગો, તેન અધિકા સોળસચિત્તક્ખણાયુકતા તતિય…પે… યુકતા વુત્તાતિ સમ્બન્ધો. તતિય ભાગોતિ ચ ઉપ્પાદટ્ઠિતિક્ખણે ઉપાદાય ભઙ્ગક્ખણો અધિપ્પેતો. યસ્મિં એકાદસ ચિત્તક્ખણા અતીતા, અવસેસપઞ્ચચિત્તક્ખણાયુકે, યસ્મિં પઞ્ચદસ ચિત્તક્ખણા અતીતા, અવસેસએકચિત્તક્ખણાયુકે તસ્મિંયેવ આરમ્મણેતિ યોજેતબ્બં. ઉભયઞ્ચેતં યથાક્કમં મનોદ્વારે પઞ્ચદ્વારે ચ આપાથગતં વેદિતબ્બં. ન ખો પનેવં સક્કા વિઞ્ઞાતું એકચિત્તક્ખણાતીતં આરમ્મણં સન્ધાય પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગટ્ઠકથાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭) તથા વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ન હિ સક્કા’’તિઆદિમાહ. પઞ્ચદસાતિ અતિરેકપઞ્ચદસ ચિત્તક્ખણા અતીતાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘તસ્મા’’તિઆદિના યત્થ ખણેકદેસં અગ્ગહિતન્તિ ન સક્કા વત્તું, તમેવ દસ્સેતિ. એવં તાવ ન રૂપં સત્તરસચિત્તક્ખણાયુકં, નાપિ તતિયભાગાધિકસોળસચિત્તક્ખણાયુકં, અથ ખો સોળસચિત્તક્ખણાયુકમેવાતિ દસ્સિતં હોતિ.

કસ્મા પનેત્થ રૂપમેવ સમાનેપિ અનિચ્ચસઙ્ખતાદિભાવે ચિરાયુકં જાતન્તિ? દન્ધપરિવત્તિભાવતો. અરૂપધમ્મા હિ સારમ્મણા ચિત્તપુબ્બઙ્ગમા, તે યથાબલં અત્તનો આરમ્મણવિભાવનવસેન પવત્તન્તીતિ તદત્થનિપ્ફત્તિસમનન્તરમેવ નિરુજ્ઝનતો લહુપરિવત્તિનો. તેનાહ ભગવા, ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ એવં લહુપરિવત્તં, યદિદં, ભિક્ખવે, ચિત્ત’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૮). રૂપધમ્મા પન અનારમ્મણા, તે આરમ્મણવસેન અરૂપધમ્મેહિ વિભાવેતબ્બા. સા ચ નેસં વોહારાનુગુણા વિભાવેતબ્બતા અત્તનો દન્ધપરિવત્તિતાય, તેસઞ્ચ લહુપરિવત્તિતાય સોળસહિ સત્તરસહિ વા ચિત્તક્ખણેહિ નિપ્પજ્જતીતિ રૂપમેવેત્થ ચિરાયુકં જાતં. કિઞ્ચ – લહુવિઞ્ઞાણવિસયસન્તતિમત્તાધીનવુત્તિતાય તિણ્ણં ખન્ધાનં, આરમ્મણૂપલદ્ધિમત્તભાવતો વિઞ્ઞાણસ્સ ચ લહુપરિવત્તિતા, દન્ધમહાભૂતપ્પચ્ચયતાય પન રૂપસ્સ દન્ધપરિવત્તિતા. નાનાધાતૂસુ તથાગતસ્સેવ યથાભૂતઞાણં, તેન ચ રૂપમેવ પુરેજાતપચ્ચયો વુત્તો, પચ્છાજાતપચ્ચયો ચ તસ્સેવાતિ ન એત્થ અનિચ્ચસઙ્ખતાદિભાવસામઞ્ઞેન રૂપારૂપં સમાનાયુકં પરિકપ્પેતબ્બં. વુત્તનયેન રૂપમેવ ચિરાયુકન્તિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

યથા ચ રૂપસ્સ સત્તરસચિત્તક્ખણાયુકતા, તતિયભાગાધિકસોળસચિત્તક્ખણાયુકતા વા ન હોતિ, તં દસ્સેત્વા ય્વાયં અટ્ઠકથાયં ચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણે રૂપુપ્પાદો વુત્તો, તત્થ ઠિતિક્ખણમેવ તાવ ચિત્તસ્સ અનનુજાનન્તો ‘‘યો ચેત્થ…પે… વિચારેતબ્બો’’તિ વત્વા યમકે ઉપ્પન્નઉપ્પજ્જમાનવારાદિપાળિં આહરન્તો ‘‘ચિત્તયમકે’’તિઆદિમાહ. તત્થ પરિપુણ્ણવિસ્સજ્જનેતિ ઉભયમ્પિ યમકપદં અહાપેત્વા કતવિસ્સજ્જને. ઉપ્પાદક્ખણે અનાગતઞ્ચાતિ ઉપ્પાદક્ખણે ચ ચિત્તં, અનાગતઞ્ચ ચિત્તં ન નિરુદ્ધં, નિરુજ્ઝમાનન્તિ અત્થો. ઠિતિક્ખણાભાવં ચિત્તસ્સ દીપેતીતિ ઉપ્પન્નઉપ્પજ્જમાનવારાદીસુ ‘‘ઠિતિક્ખણે’’તિ અવચનં ચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણં નામ નત્થીતિ ઇમમત્થં દીપેતિ બોધેતિ. ન હિ યથાધમ્મસાસને અભિધમ્મે લબ્ભમાનસ્સ અવચને કારણં દિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. ન કેવલમભિધમ્મે અવચનમેવ ચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણાભાવજોતકં, અપિચ ખો સુત્તન્તપાળિપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સુત્તેસુપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ અઞ્ઞથત્તં નામ પુબ્બાપરવિસેસો. ખણદ્વયસમઙ્ગિં ઠિતન્તિ પચ્ચુપ્પન્નસ્સ ઠિતભાવમાહ. અઞ્ઞથત્તં પન સન્તાનેયેવ વેદિતબ્બં.

એત્થ ચ કેચિ ‘‘યથાભૂતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ, કિં તથાભૂતોવ ભિજ્જતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞથાભૂતો? યદિ તથાભૂતોવ ભિજ્જતિ, ન જરતાય સમ્ભવો. અથ અઞ્ઞથાભૂતો, અઞ્ઞો એવ સોતિ સબ્બથાપિ ઠિતિક્ખણસ્સ અભાવોયેવા’’તિ વદન્તિ. તત્થ એકધમ્માધારભાવેપિ ઉપ્પાદનિરોધાનં અઞ્ઞોવ ઉપ્પાદક્ખણો, અઞ્ઞો નિરોધક્ખણો. ઉપ્પાદાવત્થઞ્હિ ઉપાદાય ઉપ્પાદક્ખણો, નિરોધાવત્થં ઉપાદાય નિરોધક્ખણો. ઉપ્પાદાવત્થાય ચ ભિન્ના નિરોધાવત્થાતિ એકસ્મિંયેવ સભાવધમ્મે યથા ઇચ્છિતબ્બા, અઞ્ઞથા અઞ્ઞોવ ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ, અઞ્ઞો ધમ્મો નિરુજ્ઝતીતિ આપજ્જેય્ય, એવં નિરોધાવત્થાય વિય નિરોધાભિમુખાવત્થાયપિ ભવિતબ્બં. સા ઠિતિ, જરતા ચાતિ સમ્પટિચ્છિતબ્બમેતં. યદિ એવં કસ્મા પાળિયં ઠિતિક્ખણો ન વુત્તોતિ? વિનેય્યજ્ઝાસયાનુરોધેન નયદસ્સનવસેન પાળિ ગતાતિ વેદિતબ્બા. અભિધમ્મદેસનાપિ હિ કદાચિ વિનેય્યજ્ઝાસયાનુરોધેન પવત્તતિ. તથા હિ રૂપસ્સ ઉપ્પાદો ‘‘ઉપચયો, સન્તતી’’તિ ભિન્દિત્વા દેસિતો. હેતુસમ્પયુત્તદુકાદિદેસના ચેત્થ નિદસ્સિતબ્બા.

‘‘યસ્સ વા પના’’તિઆદિ પુચ્છાવચનં. તસ્સ ‘‘નો’’તિ વિસ્સજ્જનં. સમુદયસચ્ચં નિરુજ્ઝતીતિ ચિત્તુપ્પાદસ્સ નિરોધક્ખણો વુત્તો. અયમેત્થ અધિપ્પાયો – યદિ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે રૂપં ઉપ્પજ્જેય્ય, તં દુક્ખસચ્ચન્તિ કત્વા ‘‘નો’’તિ વત્તું ન સક્કા, વુત્તઞ્ચેતં. તસ્મા વિઞ્ઞાયતિ ‘‘ચિત્તસ્સ નિરોધક્ખણે રૂપુપ્પાદો નત્થી’’તિ. તયિદમકારણં. અરૂપલોકઞ્હિ સન્ધાય, ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં વા ‘‘નો’’તિ સક્કા વત્તુન્તિ. અયઞ્હિ યમકદેસનાય પકતિ, યદિદં યથાસમ્ભવયોજના. એતેન ‘‘ન ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવા’’તિઆદિવચનં પટિક્ખિત્તં દટ્ઠબ્બં. અથ વા પચ્ચાસત્તિઞાયેન યં સમુદયસચ્ચં નિરુજ્ઝતિ, તેન યં દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પાદેતબ્બં ચિત્તચેતસિકતપ્પટિબદ્ધરૂપસઙ્ખાતં, તસ્સ તદા ઉપ્પત્તિ નત્થીતિ ‘‘નો’’તિ વિસ્સજ્જનં, ન સબ્બસ્સ.

સહુપ્પાદેકનિરોધવચનતોતિ ‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચિત્તસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતીતિ? આમન્તા’’તિ (યમ. ૨.સઙ્ખારયમક.૭૯) એવં સહુપ્પાદસહનિરોધવચનતો. તેન વચનેનાતિ ‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો’’તિઆદિવચનેન. અઞ્ઞરૂપાનન્તિ કમ્મઉતુઆહારજરૂપાનં. સહુપ્પાદસહનિરોધાદિકાનન્તિ એત્થાયં યોજના – અપ્પટિક્ખિત્તસહુપ્પાદસહનિરોધઅનનુઞ્ઞાતનાનુપ્પાદનાનાનિરોધઅનિવારિતઅબ્યાકતભાવાનં કમ્મજાદીનન્તિ. એતેનાતિ ‘‘યસ્સ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તી’’તિઆદિકેન (યમ. ૩.ધમ્મયમક.૧૬૩) પાઠેન, ‘‘ન ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવા’’તિ યુત્તિવચનેન ચ. યમકપાળિઅનુસ્સરણેતિ યથાદસ્સિતચિત્તયમકપાળિયા યથારુતવસેનેવ અનુસ્સરણે વિજ્જમાને. ભિજ્જમાનતાતિ ચિત્તસ્સ ભિજ્જમાનતા નામ નિરુજ્ઝમાનતા ઠિતિયા અભાવતો. સહાયભાવં નાપિ ગચ્છતિ નિસ્સયત્થિભાવાદિના પચ્ચયભાવાભાવતો. ઉપ્પાદક્ખણે એવ હિ અનન્તરાદિપચ્ચયલાભેન ચિત્તસ્સ બલવતા. એવઞ્ચ સતીતિ એવઞ્ચ ઉતુનાપિ ભવઙ્ગચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ રૂપસમુટ્ઠાપને સતિ. તંચિત્તક્ખણેતિ તસ્સ ચિત્તસ્સ ખણે, ખણદ્વયેપીતિ અત્થો. તેનેવાતિ અતિલહુપરિવત્તિભાવેનેવ. અથ વા તેનેવાતિ દન્ધપરિવત્તિકતાય રૂપસ્સ સકલં એકચિત્તક્ખણં ઉપ્પજ્જમાનભાવેનેવ. તન્તિ ચિત્તં. પટિસન્ધિચિત્તં સમ્પયુત્તધમ્માનં વિય સહજાતરૂપધમ્માનમ્પિ સહજાતાદિપચ્ચયેન પચ્ચયો હોતીતિ આહ ‘‘પટિસન્ધિતો ઉદ્ધ’’ન્તિ. ચિત્તસમુટ્ઠાનાનં ચિત્તં સહજાતાદિપચ્ચયો હોતિયેવાતિ વુત્તં ‘‘અચિત્તસમુટ્ઠાનાન’’ન્તિ. તદનન્તરન્તિ યેન ચિત્તેન સહુપ્પન્નં, તસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરં. તન્તિ રૂપં. તદનન્તરં ચિત્તન્તિ સહુપ્પન્નચિત્તાનન્તરં ચિત્તં. યદિ એવન્તિ યદિ સકલં ચિત્તક્ખણં રૂપં ઉપ્પજ્જમાનમેવ હોતિ, ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે એવ રૂપસ્સ ઉપ્પાદારમ્ભોતિ આહ ‘‘ન, ચિત્તનિરોધક્ખણે રૂપુપ્પાદારમ્ભાભાવતો’’તિ. ચિત્તક્ખણેતિ અત્તના સહુપ્પન્નચિત્તસ્સ ખણે. તન્તિ રૂપં. રૂપસમુટ્ઠાપનપુરેજાતપચ્ચયકિચ્ચન્તિ રૂપસમુટ્ઠાપનકિચ્ચઞ્ચ પુરેજાતપચ્ચયકિચ્ચઞ્ચ. ઠિતિપ્પત્તિવિસેસાલાભન્તિ ઠિતિપ્પત્તિયા લદ્ધબ્બો યો વિસેસો, તસ્સ અલાભં. ઇદં વુત્તન્તિ ‘‘યેન સહુપ્પજ્જતિ, તંચિત્તક્ખણે રૂપં ઉપ્પજ્જમાનમેવા’’તિ ઇદં પરિયાયેન વુત્તં.

યં યસ્સ સમ્બન્ધિભાવેન વુત્તં, તં દૂરે ઠિતમ્પિ તેન સમ્બન્ધનીયન્તિ આહ ‘‘તતો પરં…પે… એતેન સહ સમ્બન્ધો’’તિ. તસ્મા ‘‘તતો’’તિ એત્થ તંસદ્દેન ચુતિં પચ્ચામસતીતિ વુત્તં ‘‘ચુતિતો પરન્તિ અત્થો’’તિ.

નત્થીતિ કત્વાતિ યદિપિ યથા અટ્ઠકથાયં વુત્તં, તથા એકુપ્પાદેકનિરોધતા રૂપાનં અરૂપેહિ, અરૂપાનઞ્ચ રૂપેહિ નત્થિ. યથા ચ અમ્હેહિ વુત્તં, તથા અત્થેવાતિ અધિપ્પાયો.

ચતુત્થસ્સ પકારસ્સ વુચ્ચમાનત્તા ‘‘તયો પકારે આહા’’તિ વુત્તં.

‘‘તેસંયેવ રૂપાનં કાયવિકારો’’તિઆદિના પરિનિપ્ફન્નાનં વિકારાદિભાવં દસ્સેત્વા ‘‘સબ્બં પરિનિપ્ફન્નં સઙ્ખતમેવા’’તિ વદન્તેન પરિનિપ્ફન્નતાપરિયાયો દસ્સિતો. પુબ્બન્તાપરન્તપરિચ્છિન્નોતિ પાતુભાવવિદ્ધંસભાવપરિચ્છિન્નો, ઉદયબ્બયપરિચ્છિન્નો વા. ‘‘અયં દત્તો નામ હોતૂ’’તિઆદિના નામકરણં નામગ્ગહણં. સમાપજ્જનં નિરોધસમાપત્તિયા સમથવિપસ્સનાનુક્કમેન નામકાયસ્સ નિરોધમેવ. આદિ-સદ્દેન સત્તકસિણાદિપઞ્ઞત્તિયા પઞ્ઞાપનં સઙ્ગણ્હાતિ. નિપ્ફાદિયમાનોતિ સાધિયમાનો.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કમાદિવિનિચ્છયકથાવણ્ણના

ઉપ્પત્તિક્કમાદીસુ દેસનાક્કમોપિ લબ્ભતેવાતિ ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાનાતિઆદિકો દેસનાક્કમોવા’’તિ વુત્તં. અનુપુબ્બુક્કંસતોતિ દાનસીલકામાદીનવાદિદસ્સનનેક્ખમ્મકથાનં અનુક્કમેન ઉક્કટ્ઠભાવતો કથાનં અનુપુબ્બુક્કંસતા વુત્તા. તેન ઉક્કંસક્કમો નામાયં વિસું કમોતિ દસ્સેતિ. તથાપિ દાનાદીનં દેસનાક્કમાવરોધને કારણમાહ ‘‘ઉપ્પત્તિઆદિવવત્થાનાભાવતો’’તિ. તત્થ આદિ-સદ્દેન પહાનપટિપત્તિભૂમિક્કમે સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘ચક્ખુઆદીનમ્પિ વિસયભૂત’’ન્તિ ઇમિના પઞ્ચરૂપિન્દ્રિયગોચરતા અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘એકદેસેના’’તિઆદિ. એકદેસેનાતિ બાહિરોળારિકાયતનેહિ. એત્થાતિ ‘‘યં વેદયતિ, તં સઞ્જાનાતી’’તિ એતસ્મિં પદે વુત્તનયેન.

તંસભાવતાનિવત્તનત્થન્તિ અનાસવધમ્મસભાવતાનિવત્તનત્થં. અનાસવા ખન્ધેસ્વેવ વુત્તાતિ અત્થો સાસવાનમ્પિ ખન્ધેસુ વુત્તત્તા. નનુ ચ અનાસવધમ્મો ખન્ધેસુ અવુત્તોપિ અત્થીતિ? સચ્ચં અત્થિ, ખન્ધાધિકારે ખન્ધપરિયાપન્ના એવ અનાસવા ગય્હન્તીતિ નાયં દોસો.

યથા ફસ્સાદયો વિસેસતો તદનુગુણવુત્તિતાય સઙ્ખતાભિસઙ્ખરણસભાવાતિ સઙ્ખારક્ખન્ધે સમવરુદ્ધા, ન એવં વેદનાસઞ્ઞાવિઞ્ઞાણાનીતિ રૂપધમ્મા વિય તાનિ વિસું ખન્ધભાવેન વુત્તાનિ. એતેન ફસ્સાદીનં વિસું ખન્ધસદ્દવચનીયતાભાવો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘ફુસનાદયો પના’’તિઆદિ. ઇતિઆદીનઞ્ચ સુત્તાનન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ‘‘રૂપે ખો, ભિક્ખવે, સતિ રૂપં ઉપાદાય રૂપં અભિનિવિસ્સ ઉપ્પજ્જન્તિ સંયોજનાભિનિવેસવિનિબન્ધા. વેદનાય…પે… સઞ્ઞાય… સઙ્ખારેસુ… વિઞ્ઞાણે સતિ વિઞ્ઞાણં ઉપાદાય વિઞ્ઞાણં અભિનિવિસ્સ ઉપ્પજ્જન્તિ સંયોજનાભિનિવેસવિનિબન્ધા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫૮), તથા ‘‘અહં રૂપં, મમ રૂપન્તિ પરિયુટ્ઠટ્ઠાયી હોતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૧) ચ એવમાદીનં સુત્તપદાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. એતેનાતિ અત્તના દસ્સિતસુત્તેન. વક્ખમાનસુત્તવસેન ચાતિ ‘‘રૂપે ખો, ભિક્ખવે, સતી’’તિઆદિકસ્સ અટ્ઠકથાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૨૬ પકિણ્ણકકથા) વક્ખમાનસ્સ સુત્તસ્સ વસેન. ‘‘પરિત્તારમ્મણાદિવસેન ન વત્તબ્બા’’તિ એતેન નવત્તબ્બારમ્મણાપિ દિટ્ઠિ ખન્ધે એવ નિસ્સાય ઉપ્પજ્જતિ, પગેવ ખન્ધારમ્મણાતિ દસ્સેતિ.

વેદનાકારણાયાતિ વેદનાયાતનાય. છાદાપનતોતિ રોચાપનતો. બાહુલ્લેનાતિ બહુલભાવેન. ઉપાદાનક્ખન્ધા હિ બાહુલ્લપ્પવત્તિકા, ન ઇતરે.

પુટં કત્વાતિ ચ છત્તસદિસં પુટં બન્ધં કત્વા. વત્થુમ્હીતિ ચક્ખાદિવત્થુમ્હિ. વટ્ટગતવેદનં સન્ધાય વુત્તં. સા હિ ઇધ દટ્ઠબ્બભાવે ઠિતા. ઊનેહીતિ વત્થુના, કિલેસેહિ ચ ઊનેહિ.

માયાયાતિ ઇન્દજાલાદિમાયાય પયોગો માયાતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘માયાય દસ્સિતં રૂપં ‘માયા’તિ આહા’’તિ. વત્થુભાવાદિતોતિ આદિ-સદ્દેન આરમ્મણસમ્પયુત્તાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. કત્થચીતિ રૂપક્ખન્ધાદિકે. કોચિ વિસેસોતિ અસુભાદિકોવ.

તસ્સાતિ અજ્ઝત્તિકરૂપસ્સ. યસ્સ કામરાગપ્પહાનમુખેન સબ્બરાગપ્પહાનં સમ્ભવતિ, તં સન્ધાયાહ ‘‘કામરાગમુખેન વા સબ્બલોભપ્પહાનં વદતી’’તિ. યોજેતબ્બન્તિ વેદનાય છન્દરાગં પજહન્તો તસ્સા સમુદયભૂતે ફસ્સેપિ છન્દરાગં પજહતીતિ યોજેતબ્બન્તિ. પરિઞ્ઞત્તયસ્સ યોજના પાકટા એવ.

તતોતિ દુક્ખુપ્પાદનસુખવિનાસનાનં અદસ્સનતો. ભિન્દતીતિ વિનાસેતિ. તન્તિ મનોસઞ્ચેતનાહારં ઞાતતીરણપરિઞ્ઞાહિ પરિગ્ગણ્હાતિ તીરેતિ.

તં પજહન્તોતિ અવિજ્જં પજહન્તો. પરામટ્ઠન્તિ પરામાસસઙ્ખાતાય દિટ્ઠિયા નિચ્ચાદિવસેન ગહિતં. વિઞ્ઞાણં નિચ્ચતો પસ્સન્તો દિટ્ઠુપાદાનં ઉપાદિયતીતિ અયમત્થો ‘‘તદેવિદં વિઞ્ઞાણં સન્ધાવતિ સંસરતિ, અનઞ્ઞ’’ન્તિઆદિસુત્તપદેહિ (મ. નિ. ૧.૩૯૬) દીપેતબ્બો.

કમાદિવિનિચ્છયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.