૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૩૪. તં વત્વાતિ તં ભૂમિવસેન જાનિતબ્બતં ‘‘સબ્બાપિ ચતુભૂમિકવેદના’’તિઆદિના વત્વા. સમ્પયુત્તતો દસ્સિતતાદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન હેતુજાતિભૂમિઇન્દ્રિયવત્થુસમ્ફસ્સજભેદતો દસ્સિતતં અનવસેસતો સઙ્ગણ્હાતિ.

યદિપિ તં-સદ્દો પુબ્બે વુત્તસ્સ સામઞ્ઞતો પટિનિદ્દેસો, તથાપિ અનન્તરમેવ પચ્ચામસિતું યુત્તો ઇતરત્થ અસમ્ભવતોતિ આહ ‘‘અટ્ઠ…પે… યોજના’’તિ. ‘‘અટ્ઠવિધત્તાભાવતો’’તિ ઇમિના તં અસમ્ભવં દસ્સેતિ.

પૂરણત્થમેવ વુત્તો, અપુબ્બતાભાવતોતિ અત્થો.

ગહણવડ્ઢનવસેનાતિ ગહણસ્સ વડ્ઢનવસેન. ગહણન્તિ ચેત્થ કથનં દટ્ઠબ્બં, તસ્સ વડ્ઢનં તસ્મિં તસ્મિં ઠાને અવુત્તસ્સ કથનં. તેનાહ ‘‘પુબ્બે ગહિતતો અઞ્ઞસ્સ ગહણં વડ્ઢન’’ન્તિ, તતો એવ ચ ‘‘પુરિમગહિતે અઞ્ઞુપચયવસેના’’તિ વુત્તં. ‘‘વડ્ઢનસદ્દો છેદનત્થો’’તિ ઇદં યથા અસિવા ‘‘સિવા’’તિ, દિટ્ઠઞ્ચ ‘‘અદિટ્ઠ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં દટ્ઠબ્બં. નયનીહરણન્તિ નીયતીતિ નયો, દેસના, તસ્સ નીહરણં પવત્તનં. વડ્ઢનકનયોતિ યથાવુત્તવડ્ઢનકવસેન પવત્તો દેસનાનયો. અઞ્ઞે ભેદાતિ એકવિધચતુબ્બિધાદયો ભેદા. યદિ અવિસિટ્ઠા, કસ્મા વુત્તાતિ આહ ‘‘તથાપી’’તિઆદિ. તત્થ પઞ્ઞાપ્પભેદજનનત્થન્તિ ધમ્મવિસયાય પભેદગતાય પઞ્ઞાય વિનેય્યાનં નિબ્બત્તનત્થં, વિજ્જાટ્ઠાનાદિવસેન વિનેય્યાનં ધમ્મપટિસમ્ભિદાય ઉપ્પાદનત્થન્તિ અત્થો. અભિઞ્ઞેય્યધમ્મવિભાગતાય સમ્મસનવારસ્સ વિસયભાવતો વુત્તં ‘‘એકેકસ્સ વારસ્સ ગહિતસ્સ નિય્યાનમુખભાવતો’’તિ. ઇતરેપિ ભેદા વુત્તાતિ દુવિધતિવિધભેદાનં યં નાનત્તં, તસ્સ વસેન ઇતરે ભેદા અનાનત્તાપિ યથાવુત્તકારણતો વુત્તા. ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિના ભેદાનં અઞ્ઞમઞ્ઞપેક્ખતં દસ્સેત્વા ‘‘તસ્મા’’તિઆદિના તેસં વિસિટ્ઠતં દસ્સેતિ.

યથા દુકમૂલકાદીસુ ભેદા ગણનાનુપુબ્બિયા પવત્તા પભેદન્તરાપેક્ખા, ન એવમેતે. એતે પન સત્તવિધાદિભેદા પભેદન્તરનિરપેક્ખા કેવલં બહુવિધભાવસામઞ્ઞેનેવ વુત્તાતિ દસ્સેતિ ‘‘અઞ્ઞપ્પભેદનિરપેક્ખા’’તિઆદિના. દુકતિકપદત્થાનં યથારહં અપેક્ખિતબ્બાપેક્ખકભાવેન વુત્તત્તા યથા દુકે ઠપેત્વા વુત્તા તિકા તત્થ પક્ખિત્તા નામ જાતા, એવં તિકદુકપદત્થાનં અપેક્ખિતબ્બાપેક્ખકભાવેન વુત્તત્તા દુકે વત્વા વુત્તેસુપિ તિકેસુ તે પક્ખિત્તા નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘પરતો…પે… યોજિતત્તા’’તિ.

સમાનવીથિયન્તિ એકવીથિયં. ચક્ખુસઙ્ઘટ્ટનાયાતિ ચક્ખુરૂપપટિઘાતેન. સોતિ ચક્ખુરૂપપટિઘાતો. તદુપ્પાદિકાતિ તસ્સ ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ ઉપ્પાદિકા. સાતિ આવજ્જનવેદના. નનુ ચ વેદનાપચ્ચયો ફસ્સો વુત્તો, ન ફસ્સપચ્ચયા વેદનાતિ? ન, વેદનાસીસેન ચિત્તુપ્પાદસ્સ ગહિતત્તાતિ. તપ્પયોજનત્તાતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સપયોજનત્તા. પયોજયતીતિ પયોજનં, ફલં.

રૂપાવચરારૂપાવચરાનં વિપાકાનન્તિ અધિપ્પાયો. તે હિ ઇધ અગ્ગહિતા. તેનેવાહ ‘‘તેસં સયમેવ મનોદ્વારભૂતત્તા’’તિઆદિ. તતોતિ ભવઙ્ગતો. ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયાદિકુસલાદીનન્તિ એત્થ પુરિમેન આદિ-સદ્દેન ‘‘સોતસમ્ફસ્સપચ્ચયા’’તિ એવમાદયો સઙ્ગહિતા, દુતિયેન અકુસલાદયો. ‘‘કામાવચરઅટ્ઠકુસલચિત્તવસેના’’તિઆદિના કુસલાબ્યાકતાનમ્પિ કામાવચરાનંયેવ યોજિતત્તા વુત્તં ‘‘સમાનવીથિયં લબ્ભમાનતા અટ્ઠકથાયં વુત્તા’’તિ. વેદનાપીતિસનિદસ્સનત્તિકવજ્જાનં એકૂનવીસતિયા તિકાનં વસેન એકૂનવીસતિચતુવીસતિકા. યદિ અસમાનવીથિયમ્પિ કુસલાદીનં લબ્ભમાનતા યોજેતબ્બા, અથ કસ્મા સમાનવીથિયંયેવ યોજિતાતિ આહ ‘‘અટ્ઠકથાયં પના’’તિઆદિ. તેનેવાતિ અસમાનવીથિયં અપ્પટિક્ખિત્તત્તાયેવ.

ચિત્તસમ્બન્ધોતિ ચિત્તેન સમ્બન્ધો ચિત્તસમ્બન્ધં કત્વા ચિત્તસીસેન વેદનાય કથનં. તિકભૂમિવસેનાતિ કુસલત્તિકાદિતિકવસેન, કામાવચરાદિભૂમિવસેન ચ. દ્વારતિકવસેનાતિ ચક્ખાદિઉપ્પત્તિદ્વારવસેન, કુસલત્તિકાદિતિકવસેન ચ. યત્થ કત્થચીતિ દીપેતબ્બસ્સ અત્થસ્સ વિસેસાભાવતો સત્તવિધભેદાદીસુ યત્થ કત્થચિ. ન ચ દ્વારં અનામટ્ઠન્તિ યોજના. તેન સત્તવિધભેદતો તિંસવિધભેદે વિસેસં દસ્સેતિ. યદિપિ ઉભયત્થ ભૂમિયો આગતા, રૂપાવચરાદિભૂમિઆમસનેન પન અસમાનવીથિયં લબ્ભમાનતા દસ્સિતાતિ આહ ‘‘અતિબ્યત્તા ચ એત્થ સમાનાસમાનવીથીસુ લબ્ભમાનતા’’તિ. સુખદીપનાનિ હોન્તિ દ્વારભૂમિઆમસનમુખેન વેદનાક્ખન્ધસ્સ વિભત્તત્તા. ન ભૂમિયો અપેક્ખિત્વા ઠપિતાતિ કથેતબ્બભાવેન ભૂમિયો અપેક્ખિત્વા ન ઠપિતા, ભૂમિવિભાગેન ન કથિતાતિ અત્થો. અપેક્ખિતબ્બરહિતાતિ દ્વારભૂમીનં અગ્ગહિતત્તા આકઙ્ખિતબ્બદ્વારાદિવિસેસરહિતા.

‘‘ઉપનિસ્સયકોટિયા’’તિ એત્થ નિપ્પરિયાયતો પરિયાયતો ચ ઉપનિસ્સયકોટિદસ્સનમુખેન ઇધાધિપ્પેતઉપનિસ્સયકોટિં દસ્સેતું ‘‘સદ્ધં ઉપનિસ્સાયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉપનિસ્સયાનન્તિ વેદનાય ઉપનિસ્સયભૂતાનં. દસ્સનન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, દિસ્વા વા ગહણં. ઉપનિસ્સયન્તભાવેનાતિ લામકૂપનિસ્સયભાવેન. યદિ ઘાયનાદીનિ ઉપનિસ્સયો ભવેય્યું, પકતૂપનિસ્સયાનેવ સિયું. પકતૂપનિસ્સયો ચ નાનાવીથિયંયેવાતિ તદલાભવચનં ઇધ નાનાવીથિજોતકન્તિ દસ્સેતિ ‘‘ઘાનાદિદ્વારેસૂ’’તિઆદિના. કસિણપરિકમ્માદીનન્તિ કસિણપરિકમ્મસમાપત્તિનિબ્બત્તનવિપસ્સનાવડ્ઢનાદીનં. તદલાભોતિ ઉપનિસ્સયાલાભો, સો ચ ઘાયનાદીહિ પરેસં પટિપત્તિયા જાનિતું અસક્કુણેય્યત્તા. અન્તિમભવિકબોધિસત્તાદીનં સવનેન વિના તંફુસનં સિયા મૂલૂપનિસ્સયોતિ ‘‘યેભુય્યેના’’તિ વુત્તં.

સમ્પન્નજ્ઝાસયોતિ વિવટ્ટૂપનિસ્સયસમ્પત્તિયા સમ્પન્નજ્ઝાસયો. તેનાતિ ‘‘એવં ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વચનેન. તદુપનિસ્સયન્તિ તતો પરં ઉપ્પન્નકસિણરૂપદસ્સનાદીનં ઉપનિસ્સયભૂતં.

થામગમનં નામ કામરાગાદીનંયેવ આવેણિકો સભાવોતિ આહ ‘‘અપ્પહીનકામરાગાદિકસ્સ વા’’તિ. ‘‘રાગો ઉપ્પન્નો’’તિઆદિના ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણે રાગપટિઘાનં ઉપ્પત્તિવિચારણાવ વુત્તા, ન નેસં કિચ્ચવિસેસોતિ કિચ્ચવિસેસેન વુત્તે દસ્સેન્તો ‘‘અસમપેક્ખનાયા’’તિઆદિમાહ. પવત્તા વેદનાતિ અત્થો. પકારન્તરેનાતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ઉપ્પન્નકિલેસાનં સમતિક્કમનસઙ્ખાતેન પકારન્તરેન. તથા ભાવનાવસેનાતિ એત્થ તથા-સદ્દેન ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ ચતુભૂમિકવેદનાય ઉપનિસ્સયભાવો એવ પકારન્તરેન કથિતોતિ ઇમમેવત્થં આકડ્ઢતિ. ભાવનાયેવેત્થ પકારન્તરં.

સબ્બં સમ્મસનં ભાવનાતિ વેદિતબ્બા, ન નીવરણપ્પહાનપરિઞ્ઞાવ.

અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ચાતિ ફોટ્ઠબ્બમહાભૂતેસુ ઇતરીતરસ્સ, આપોધાતુયા ચ વસેન.

તેસન્તિ જાતિઆદીનં, કમ્મત્થે ચેતં સામિવચનં. સહજાતસ્સ મનોસમ્ફસ્સસ્સ બલવપચ્ચયભાવં દસ્સેતીતિ સમ્બન્ધો. તસ્સ વા દસ્સનસ્સાતિ તસ્સ વા જાતિઆદિકે ભયતો દસ્સનવસેન પવત્તસ્સ કામાવચરઞાણસ્સ.

તદેવ અત્તનો ફલસ્સેવ ફલભાવેનાતિ ‘‘મનોસમ્ફસ્સો’’તિ ફસ્સસ્સ કારણભાવેન યં વુત્તં, તદેવ વિઞ્ઞાણં અત્તનો ફલસ્સ ફલભાવેન વુત્તસ્સ ફસ્સસ્સ ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સજ’’ન્તિઆદિના ફલભાવેન વત્તું ન યુત્તં. ‘‘મનોસમ્ફસ્સો’’તિઆદિના લબ્ભમાનોપિ વિઞ્ઞાણં પટિચ્ચ ફસ્સસ્સ પચ્ચયભાવો હેતુફલસઙ્કરપરિહરણત્થં ન વુત્તોતિ વત્વા યદિપિ ફસ્સો વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયો હોતિ, ન પન ફસ્સસ્સ વિય વિઞ્ઞાણં સો તસ્સ વિસેસપચ્ચયો હોતીતિ વિઞ્ઞાણસ્સ ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદિતા ન વુત્તાતિ દસ્સેતું ‘‘યસ્મા વા’’તિઆદિ વુત્તં.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.