૨. વેદનાક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

૮. ચક્ખાદયો પસાદાતિ ઓળારિકત્તભાવપરિયાપન્ના ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાપસાદા, મનોમયત્તભાવપરિયાપન્ના ચક્ખુસોતપ્પસાદા ચ. કાયવોહારં અરહન્તીતિ કાયન્તોગધત્તા કાયેકદેસત્તા ચ કાયોતિ વત્તબ્બતં અરહન્તિ. કાયોતિ હિ અત્તભાવોપિ વુચ્ચતિ ‘‘સક્કાયદિટ્ઠી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૨૧; ૩.૧૫૫), કરજકાયોપિ ‘‘સો ઇમમ્હા કાયા અઞ્ઞં કાયં અભિનિમ્મિનાતી’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૩.૧૪). તબ્બત્થુકાતિ ચક્ખાદિનિસ્સિતા કાયિકાતિ પરિયાયેન વુત્તા, નિપ્પરિયાયેન પન ચેતસિકાવ. યથાહ ‘‘યં તસ્મિં સમયે તજ્જાચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુસમ્ફસ્સજં ચેતસિકં નેવ સાતં નાસાતં ચેતોસમ્ફસ્સજં અદુક્ખમસુખં વેદયિત’’ન્તિઆદિ (ધ. સ. ૧૫૨). ‘‘ન હિ ચક્ખાદયો કાયપ્પસાદા હોન્તી’’તિ ઇમિના કાયપસાદનિસ્સિતા વેદના નિપ્પરિયાયેન કાયિકાતિ દસ્સેતિ. કાયિકચેતસિકાદિભાવેનાતિ આદિ-સદ્દેન કુસલાકુસલાબ્યાકતાદિભાવા સઙ્ગય્હન્તિ. તેનાતિ સુખાદિવેદનેકદેસસ્સ અદ્ધાસમયવસેન અતીતાદિભાવાભાવેન. કેચિ પનેત્થ ‘‘હેટ્ઠા દસ્સિતનયત્તા પાકટત્તા અદ્ધાવસેન, એકમુહુત્તાદિપુબ્બણ્હાદીસુ ઉતુઆદિના રૂપસ્સ વિય વેદનાય વિભાગો ન ગય્હતીતિ સમયવસેન ચ અતીતાદિભેદો ન દસ્સિતો’’તિ વદન્તિ. સન્તાનવસેન પવત્તાનમ્પિ વેદનાનં ચિત્તેન સમૂહતો ગહેતબ્બતં સન્ધાયાહ ‘‘વેદનાસમુદાયો’’તિ. તેહીતિ અદ્ધાસમયવસેન અતીતાદિભાવેહિ. એત્થાતિ એતસ્મિં વિભઙ્ગે. તેતિ ‘‘વેદનેકદેસા’’તિ વુત્તા કાયિકચેતસિકાદિભાવેન ભિન્ના સુખાદિવેદનાવિસેસા. યદિ વેદનેકદેસા એત્થ ગહિતા, ખણપરિચ્છિન્નાવ તે ગહેતબ્બા, ન સન્તતિપરિચ્છિન્નાતિ આહ ‘‘એકસન્તતિયં પના’’તિઆદિ. તેસૂતિ સુખાદિભેદેસુ. ભેદોતિ વિસેસો. તસ્સાતિ સુખાદિવિસેસસ્સ. યથા ચેત્થ, એવં ‘‘તંસહિતતદુપ્પાદકા’’તિ એત્થાપિ તં-સદ્દેન સુખાદિવિસેસો પચ્ચામટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો. સન્તતિ પરિચ્છેદિકા ભવિતું અરહતીતિ સમ્બન્ધો. સન્તતિખણવસેનેવ પરિચ્છેદો વુત્તો, ન અદ્ધાસમયવસેનાતિ અધિપ્પાયો.

‘‘પુબ્બન્તાપરન્તમજ્ઝગતા’’તિ નિટ્ઠિતહેતુકિચ્ચા અનિટ્ઠિતપચ્ચયકિચ્ચાતિ વુત્તા, તં પન અતિક્કન્તહેતુપચ્ચયકિચ્ચન્તિ એવં વુત્તસ્સ નયસ્સ ઉપલક્ખણન્તિ આહ ‘‘પુબ્બન્તાપરન્તમજ્ઝગતાતિ એતેન હેતુપચ્ચયકિચ્ચવસેન વુત્તનયં દસ્સેતી’’તિ. એત્થ કુસલાકુસલકિરિયવેદનાનં રૂપસ્સ વિય, વિપાકાનં વિય ચ અયં નામ જનકહેતૂતિ નિપ્પરિયાયેન ન સક્કા વત્તું, પરિયાયેન પન અનન્તરપચ્ચયભૂતો હેતૂતિ વત્તબ્બો.

૧૧. સન્તાપનકિચ્ચન્તિ પરિડહનકિચ્ચં. જાતિઆદિસઙ્કરન્તિ જાતિસભાવપુગ્ગલલોકિયલોકુત્તરતો સઙ્કરં સમ્ભેદં અકત્વા. સમાનજાતિયન્તિ એકજાતિયં. સુખતો તજ્જાતિયા અદુક્ખમસુખા પણીતાતિ યોજેતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. સમાનભેદેતિ ભૂમન્તરાદિસમાનવિભાગે. ઉપબ્રૂહિતાનં ધાતૂનન્તિ ઉળારરૂપસમુટ્ઠાપનેન પણીતાનં રૂપધમ્માનં. વિબાધિતાનન્તિ નિપ્પીળિતાનં મિલાપિતાનં. ઉભયન્તિ સુખાદિદ્વયં. એત્થ ચ ખોભના, આલુળના ચ કાયિકસુખસ્સ વસેન વેદિતબ્બા. અભિસન્દના ઝાનસુખસ્સ. મદયના કામસુખસ્સ. તથા છાદના. આસિઞ્ચના સબ્બસ્સ. છાદના આસિઞ્ચના વા સબ્બસ્સ વસેન વેદિતબ્બા.

સભાવાદિભેદેન ચાતિ સભાવપુગ્ગલલોકિયાદિભેદેન ચ. એકન્તપણીતે લોકુત્તરે હીનપણીતાનં પટિપદાનં વસેન હીનપણીતતા. એકન્તહીને અકુસલે છન્દાદિવસેન હીનપણીતતા, ઓળારિકસુખુમતા ચ. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘યા ઓળારિકા, સા હીના. યા સુખુમા, સા પણીતા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૧૧). અકુસલાદીસુ દોસસહગતાદિઅન્તરભેદવસેન ઉપાદાયુપાદાય ઓળારિકસુખુમતા તંતંવાપનવસેન વુચ્ચતિ, ન કુસલાકુસલાદિવસેનાતિ આહ ‘‘તંતંવાપનવસેન કથનેપિ પરિવત્તનં નત્થી’’તિ. દોસુસ્સન્નતાયાતિ કિલેસાધિકતાય. તથાતિ દોસુસ્સન્નતાય. કથં પન કુસલેસુ દોસુસ્સન્નતા? ઉપનિસ્સયવસેન, કિલેસાધિકેહિ સન્તાને પવત્તમાના કુસલા ધમ્મા કિલેસેહિ સમ્બાધપ્પત્તિયા તિણાદીહિ સમ્બાધપ્પત્તાનિ વિય સસ્સાનિ વિપુલફલઉળારફલા ન હોન્તીતિ. તથાતિ મન્દદોસતાય. કુસલાનં મન્દદોસતાપિ વુત્તનયાનુસારેન વેદિતબ્બા. ઓળારિકસુખુમનિકન્તીતિ એત્થ અન્તોગધવિસેસં નિકન્તિયા ઓળારિકસુખુમતાસામઞ્ઞં વુત્તં. યથા હેત્થ ઓળારિકસામઞ્ઞેન ઓળારિકોળારિકતરોળારિકતમા નિકન્તિયો ગય્હન્તિ, તથા સુખુમસુખુમતરસુખુમતમા સુખુમતાસામઞ્ઞેન ગય્હન્તીતિ. સુખુમતમનિકન્તિવત્થુન્તિ ચેત્થ યાવ ભવગ્ગં વિપસ્સનાઞાણઞ્ચ વેદિતબ્બં.

૧૩. યદિ સિયાતિ યદિ અસમ્પયોગો વિસંસટ્ઠો સિયા.

સન્તિકતો અકુસલતોતિ અકુસલભાવેન સન્તિકતો લોભસહગતાદિઅકુસલવેદયિતતો. અકુસલાતિ દોસસહગતાદિઅકુસલવેદના દૂરેતિ યથા ઉદ્ધરીયતિ. તતો દૂરતો કુસલતોતિ તતો અકુસલતો દૂરતો કામાવચરાદિકુસલવેદયિતતો કુસલા કામાવચરાદિકુસલવેદના. ‘‘ન સક્કા’’તિ વુત્તં ઉદ્ધરિતું અસક્કુણેય્યતં ‘‘તથા હિ સતી’’તિઆદિના વિવરતિ. તસ્માતિ યસ્મા દૂરતો સન્તિકુદ્ધરણં વુત્તનયેન સન્તિકતો સન્તિકુદ્ધરણમેવ હોતિ, તથા સતિ અત્થવિસેસો ન હોતિ, ઉપાદાયુપાદાય દૂરસન્તિકતા ઇધ વુચ્ચતિ. તસ્મા સન્તિકતો સન્તિકુદ્ધરણઞ્ચ ન સક્કા કાતું અત્થવિસેસાભાવતો, અનધિપ્પેતત્તા ચાતિ અધિપ્પાયો.

નનુ ચ અતિસયવચનિચ્છાવસેન અત્થેવ અત્થવિસેસોતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘દૂરદૂરતરતાય વિય સન્તિકસન્તિકતરતાય ચ અનધિપ્પેતત્તા’’તિ. યાતિ અકુસલવેદના. તતોતિ કુસલવેદયિતતો. ઇધ વુત્તસ્સ દૂરસ્સાતિ ઇમસ્મિં વેદનાક્ખન્ધવિભઙ્ગે ‘‘અકુસલા વેદના કુસલાબ્યાકતાહિ વેદનાહિ દૂરે’’તિઆદિના (વિભ. ૧૩) વુત્તસ્સ દૂરસ્સ. દૂરતો અચ્ચન્તવિસભાગત્તાતિ યતો યં ‘‘દૂરે’’તિ વુત્તં, તતો અચ્ચન્તવિસદિસત્તા તસ્સ વસેન દૂરે સન્તિકં નત્થીતિ ન સક્કા દૂરતો સન્તિકં ઉદ્ધરિતું. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – હેટ્ઠા યા વેદના યાય વેદનાય દૂરેતિ વુત્તા, સા એવ તસ્સા કેનચિપિ પરિયાયેન સન્તિકેતિ ન ઉદ્ધરિતબ્બાતિ. સન્તિકેતિ વુત્તવેદનંયેવ સન્ધાય વદતિ. ભિન્નેતિ લોભસહગતાદિવસેન વિભત્તે. તત્થેવાતિ ‘‘સન્તિકે’’તિ વુત્તઅત્થે એવ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘અકુસલા વેદના અકુસલાય વેદનાય સન્તિકે’’તિ એવં વુત્તઅકુસલાય વેદનાયમેવ લોભસહગતાદિવસેન વિભત્તાય દૂરભાવોપિ લબ્ભતિ. એવં સેસેસુપીતિ.

યદિ સન્તિકતો દૂરં લબ્ભતિ, યદગ્ગેન દૂરં લબ્ભતિ, તદગ્ગેન દૂરતો સન્તિકં ઉદ્ધરિયેય્યાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘ઉપાદાયુપાદાય દૂરતો ચ સન્તિકં ન સક્કા ઉદ્ધરિતુ’’ન્તિઆદિ. તસ્સત્થો – યં સન્તિકતો દૂરં લબ્ભતિ, યદિપિ તં વિસભાગટ્ઠેન લબ્ભતિ, તથાપિ યં તત્થ સન્તિકં લબ્ભતિ, તં સભાગટ્ઠેનેવ લબ્ભતીતિ સન્તિકતોવ સન્તિકં ઉદ્ધટં સિયાતિ. તસ્માતિ યસ્મા વિસભાગટ્ઠેન દૂરતા, સભાગટ્ઠેન ચ સન્તિકતા ઇચ્છિતા, તસ્મા. લોભસહગતાય દોસસહગતા વિસભાગતાય દૂરે સમાના કથં સન્તિકે ભવેય્યાતિ અધિપ્પાયો. નનુ તાસં અકુસલસભાગતા લબ્ભતેવાતિ તત્થ ઉત્તરમાહ ‘‘વિસભાગતા’’તિઆદિ. તત્થ ભેદં અગ્ગહેત્વા ન પવત્તતીતિ ભેદં વિસેસં અસદિસતં ગહેત્વા એવ પવત્તતિ વિસભાગતા. દૂરતાયાતિ ઇધાધિપ્પેતાય દૂરતાય સભાગસ્સ અબ્યાપકત્તા દૂરતો સન્તિકુદ્ધરણં ન સક્કા કાતું. સતિ હિ સભાગબ્યાપકત્તે સિયા સન્તિકતાતિ દૂરતો સન્તિકુદ્ધરણં સક્કા કાતુન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘ન હી’’તિઆદિના તમેવત્થં પાકટં કરોતિ. સભાગતાતિ સામઞ્ઞં. ભેદન્તિ વિસેસં. અન્તોગધં કત્વાવાતિ અભિબ્યાપેત્વાવ. વિસભાગબ્યાપકત્તા સન્તિકતાયાતિ ઇધાધિપ્પેતવિસભાગં બ્યાપેત્વા પવત્તનતો હેટ્ઠા વુત્તસન્તિકતાય સન્તિકતો દૂરુદ્ધરણં સક્કા કાતું. તમેવત્થં ‘‘અકુસલતા હી’’તિઆદિના પાકટં કરોતિ.

વેદનાક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.