૧. રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

૨. ‘‘કિઞ્ચી’’તિ પદં ‘‘એકચ્ચ’’ન્તિ ઇમિના સમાનત્થન્તિ આહ ‘‘કિઞ્ચીતિ પકારન્તરભેદં આમસિત્વા અનિયમનિદસ્સન’’ન્તિ. ઉભયેનાતિ પકારભેદં અનામસિત્વા આમસિત્વા ચ અનિયમદસ્સનવસેન પવત્તેન ‘‘યં કિઞ્ચી’’તિ પદદ્વયેન. અધિપ્પેતત્થન્તિ રૂપં. અતિચ્ચાતિ અતિક્કમિત્વા. પવત્તિતોતિ પવત્તનતો. નિયમનત્થન્તિ નિવત્તનત્થં.

‘‘કિઞ્ચા’’તિ એત્થ કિં-સદ્દો પુચ્છાયં હેતુઅત્થદીપકો, કરણે ચેતં પચ્ચત્તવચનં, ચ-સદ્દો વચનાલઙ્કારોતિ આહ ‘‘કેન કારણેન વદેથા’’તિ. દુતિયવિકપ્પે પન વુત્તનયેનેવ કારણત્થે પવત્તં કિં-સદ્દં ‘‘વદેથા’’તિ કિરિયાપદસમ્બન્ધનેન ઉપયોગવસેન પરિણામેત્વા વદતિ ‘‘તં કારણં વદેથા’’તિ.

પુરિમસન્તાનસ્સ ભેદન્તિ પુરિમસન્તાનસ્સ વિનાસં, વિનાસાપદેસેન ચેત્થ સન્તાને વિસદિસુપ્પાદમેવ દસ્સેતિ. તેનેવાહ ‘‘વિસદિસસન્તાનુપ્પત્તિદસ્સનતો’’તિ. નનુ ચ અરૂપધમ્માનમ્પિ વિરોધિપચ્ચયસમવાયે વિસદિસુપ્પત્તિ અત્થીતિ? સચ્ચં અત્થિ, સા પન ન પાકટતરા, પાકટતરા ચ ઇધાધિપ્પેતા. તેનેવાહ ‘‘સીતાદિસન્નિપાતે’’તિ. તથા ચાહ ભગવા ‘‘સીતેનપિ રુપ્પતિ, ઉણ્હેનપિ રુપ્પતી’’તિઆદિ (સં. નિ. ૩.૭૯). ઇદાનિ ભેદ-સદ્દો ઉજુકમેવ વિકારાપત્તિં વદતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ભેદો ચા’’તિઆદિમાહ. વિસદિસરૂપુપ્પત્તિયેવ, ન ઉપ્પન્નસ્સ અઞ્ઞથાભાવોતિ અધિપ્પાયો. તેન કાપિલિયં પરિણામવાદં પટિક્ખિપતિ. યદિ પુરિમસન્તાનતો ભેદો વિસદિસુપ્પત્તિ રુપ્પનં, એવં સન્તે લક્ખણસ્સ અતિપ્પસઙ્ગો સિયાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘અરૂપક્ખન્ધાન’’ન્તિઆદિ. એત્થ સીતાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન યથા ઉણ્હજિઘચ્છાદયો સઙ્ગય્હન્તિ, એવં આહારાદીનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. યેનાતિ યેન સીતાદીહિ સમાગમેન. તત્થાતિ તેસુ રૂપધમ્મેસુ. આહારાદિકસ્સ વા ઠિતિપ્પત્તસ્સાતિ સમ્બન્ધો. યથા રૂપધમ્માનં ઠિતિક્ખણે સીતાદીહિ સમાગમો હોતિ, એવં અરૂપક્ખન્ધાનં અઞ્ઞેહિ સમાગમો નત્થિ અતિલહુપરિવત્તિતો, તસ્મા અરૂપધમ્મા રૂપધમ્માનં વિય પાકટસ્સ વિકારસ્સ અભાવતો ‘‘રુપ્પન્તી’’તિ, ‘‘રુપ્પનલક્ખણા’’તિ ચ ન વુચ્ચન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘રુપ્પતી’’તિ પદસ્સ કત્તુકમ્મસાધનાનં વસેન અત્થં દસ્સેતું અટ્ઠકથાયં ‘‘કુપ્પતિ ઘટ્ટીયતિ પીળીયતિ ભિજ્જતી’’તિ વુત્તન્તિ તદત્થં વિવરન્તો ‘‘કુપ્પતીતિ એતેના’’તિઆદિમાહ. કોપાદિકિરિયાતિ કોપસઙ્ઘટ્ટનપીળનકિરિયા. કોપ-સદ્દો ચેત્થ ખોભપરિયાયો વેદિતબ્બો. કત્તુભૂતો કમ્મભૂતો ચ અત્થોતિ કત્તુકમ્મસાધનાનં વસેન વુચ્ચમાનો ભૂતુપાદાયરૂપસઙ્ખાતો અત્થો. કમ્મકત્તુત્થેન ભિજ્જતિ-સદ્દેનાતિ યદા કમ્મકત્તુત્થો રુપ્પતિ-સદ્દો, તદા ભિજ્જતિ-સદ્દોપિ તદત્થો એવ વેદિતબ્બોતિ અત્થો. તત્થ યદા કમ્મત્થે ‘‘રુપ્પતી’’તિ પદં, તદા ‘‘સીતેના’’તિઆદીસુ કત્તુઅત્થે કરણવચનં. યદા પન ‘‘રુપ્પતી’’તિ પદં કત્તુઅત્થે કમ્મકત્તુઅત્થે વા, તદા હેતુમ્હિ કરણવચનં વેદિતબ્બં. ‘‘યં પન રુપ્પતી’’તિઆદિના ‘‘કુપ્પતી’’તિઆદીનં કત્તુકમ્મત્થાનમ્પિ અત્થવચનાનં વચને કારણં દસ્સેતિ. યદિપિ અત્થ-સદ્દો ‘‘પીળનટ્ઠો’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૧૭; ૨.૮) સભાવપરિયાયોપિ હોતિ, ‘‘કેનટ્ઠેના’’તિ પનેત્થ અભિધેય્યપરિયાયો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘કેનટ્ઠેનાતિ પુચ્છાસભાગવસેન રુપ્પનટ્ઠેના’’તિ, રુપ્પનસદ્દાભિધેય્યભાવેનાતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘ન કેવલં સદ્દત્થોયેવ રુપ્પન’’ન્તિ. તસ્સ અત્થસ્સાતિ તસ્સ ભૂતુપાદાયપ્પભેદસ્સ સભાવધમ્મસ્સ. રુપ્પનલક્ખણઞ્ચ નામેતં અનિચ્ચતાદિ વિય કક્ખળત્તાદિતો અઞ્ઞન્તિ ન ગહેતબ્બં. પઞ્ઞત્તિવિસેસો હિ તન્તિ, કક્ખળત્તાદીનંયેવ પન અરૂપધમ્મવિધુરો સભાવવિસેસોતિ વેદિતબ્બં.

મુચ્છાપત્તિયાતિ મુચ્છાય મોહસ્સ આપજ્જનેન. કપ્પસણ્ઠાનં ઉદકન્તિ કપ્પસણ્ઠાપકમહામેઘવુટ્ઠં ઉદકં. તથાતિ તપ્પકારતાય ખારભાવે સતિ ઉદકેન કપ્પવુટ્ઠાનકાલે વિય પથવી વિલીયેય્ય. લોકન્તરિયસત્તાનં પન પાપકમ્મબલેન અખારેપિ ખારે વિય સરીરસ્સ વિલીયના વેદિતબ્બા. તેનેવાતિ સઉસ્સદનિસ્સયનિરયસ્સ વુત્તત્તા એવ. ન હિ અવીચિમ્હિ પઞ્ચવિધબન્ધનાદિકમ્મકારણં કરોન્તિ.

૩. પકરણપ્પત્તં રૂપં પક્ખિપિત્વા માતિકા ઠપિતાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. મહાભૂતુ…પે… આપજ્જતિ તપ્પકારભાવેન અતીતંસે ગણનં ગતન્તિ વુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ન હી’’તિઆદિના ધમ્મન્તરનિવત્તનત્થતા પકારન્તરનિવત્તનત્થતા ચ ભૂતુપાદાયગહણસ્સ નત્થીતિ દસ્સેતિ. તંદસ્સનેતિ ગણનન્તરદસ્સને. તંસભાવત્તાતિ ભૂતુપાદાયસભાવત્તા. ‘‘ન ચા’’તિઆદિના ભૂતુપાદાયસભાવો અતીતંસગણિતતાય તંસભાવસ્સપિ અઞ્ઞથા ગણિતત્તા, અતંસભાવસ્સ ચ તથા ગણિતત્તા અકારણન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘અજ્ઝત્ત…પે… લબ્ભતી’’તિ એતેન દુતિયનયે ન કેવલં યથાવુત્તોવ દોસો, અથ ખો અબ્યાપિતોપિ દોસોતિ દસ્સેતિ. તદેતં પન અકારણં કારણભાવસ્સેવ અનધિપ્પેતત્તા. ન હેત્થ ભૂતુપાદાયરૂપભાવો અતીતંસે ગણનસ્સ કારણન્તિ અધિપ્પેતં, યતો યથાવુત્તદોસાપત્તિ સિયા.

‘‘કિન્તી’’તિ એત્થ ‘‘કિ’’ન્તિ પુબ્બે યં ‘‘રૂપ’’ન્તિ સામઞ્ઞતો ગહિતં, તસ્સ સરૂપપુચ્છા. ઇતિ-સદ્દો નિદસ્સનત્થો, ન કારણત્થો. તેનસ્સ યં રૂપં અતીતં નિરુદ્ધં…પે… અતીતંસેન સઙ્ગહિતં અતીતકોટ્ઠાસે ગણનં ગતં, તં કિન્તિ ચે? ‘‘ચત્તારો ચ…પે… રૂપ’’ન્તિ ભૂતુપાદાયવિભાગદસ્સનમુખેન વિસેસં નિદસ્સેતિ. યત્તકા હિ ઇધ વિસેસા નિદ્દિટ્ઠા ચક્ખાયતનાદયો, તેસમિદં નિદસ્સનન્તિ. ન ચેત્થ પુરિમનયતો અવિસેસો. તત્થ હિ રૂપસ્સ ભૂતુપાદાયતામત્તસભાવદસ્સનતા વુત્તા. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘અતીતરૂપમ્પિ ભૂતાનિ ચેવા’’તિઆદિ. ઇધ પન ભૂતુપાદાયેન નિદસ્સનભૂતેન રૂપસ્સ સબ્બવિસેસવિભાવનતા દસ્સિતા. એવઞ્ચ કત્વા અબ્યાપિતદોસોપિ ચેત્થ અનોકાસોવ, યં રૂપં અજ્ઝત્તં…પે… ઉપાદિન્નં, કિન્તિ? ચત્તારો ચ…પે… રૂપન્તિ તદઞ્ઞવિસેસનિદસ્સનસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તથા ચાહ ‘‘એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ.

પરિયાયદેસનત્તાતિ સભાવતો પરિયાયનં પરિવત્તનં પરિયાયો, ઉજુકં અપ્પવત્તીતિ અત્થો. પરિયાયેન, પરિયાયભૂતા વા દેસના એત્થાતિ પરિયાયદેસનં, સુત્તન્તં. સુત્તન્તઞ્હિ વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન દેસેતબ્બધમ્મે લેસતો લબ્ભમાનભાવકથનં, ન ઉજુનિપ્પદેસભાવકથનન્તિ પરિયાયદેસનં નામ. તેનેવ તં ‘‘યથાનુલોમસાસન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અભિધમ્મો પન દેસેતબ્બધમ્મે ઉજુનિપ્પદેસકથનન્તિ નિપ્પરિયાયદેસનં નામ, યતો ‘‘યથાધમ્મસાસન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. નિચ્છયેન દેસોતિ વવત્થાનતો કથનં. તથા ભદ્દેકરત્તસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૭૨ આદયો) વિય અતીતાદિભાવો અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નભાવો અદ્ધાવસેન ઇધાપિ ખન્ધવિભઙ્ગે સુત્તન્તભાજનીયત્તા નિદ્દિસિતબ્બો સિયાતિ યોજના.

સન્નિપતિતન્તિ સમાગતં. સન્તાનવસેનાતિ પુબ્બાપરવસેન. પુબ્બેનાપરસ્સ સમપ્પમાણતાય અનૂનં અનધિકં, તતો એવ એકાકારં. પવત્તિકાલવસેન વા અનૂનં અનધિકં, સમાનસભાવતાય એકાકારં. તેન વિસભાગઉતુના અનન્તરિતતં દસ્સેતિ. એવં આહારેપીતિ એત્થ વિસભાગાહારેન અનન્તરિતો અનેકવારં અનેકદિવસમ્પિ ભુત્તો સભાગેકાહારં નામ. ‘‘તતો પુબ્બે વિસભાગઉતુઆહારસમુટ્ઠાનં અતીતં, પચ્છા અનાગત’’ન્તિ હિ વુત્તન્તિ. ‘‘એકાહારસમુટ્ઠાન’’ન્તિ પન વુત્તત્તા એકસ્સેવ આહારસ્સ યોજના યુત્તરૂપાતિ અપરે. પઞ્ચદ્વારવસેનાતિ એત્થ પઞ્ચદ્વારાવજ્જનતો પટ્ઠાય યાવ તદારમ્મણં, યાવ જવનં, યાવ વા વોટ્ઠબ્બનં, તાવ પવત્તા ચિત્તસન્તતિ એકવીથિ. એકજવનસમુટ્ઠાનન્તિ એકજવનવારસમુટ્ઠાનં. એત્થ ચ સમયં અનામસિત્વાવ સન્તતિવસેન, સન્તતિઞ્ચ અનામસિત્વાવ સમયવસેન અતીતાદિવિભાગો ગહેતબ્બો.

તેસન્તિ હેતુપચ્ચયાનં. કલાપસ્સાતિ રૂપકલાપસ્સ. કમ્માનન્તરાદીતિ કમ્માદિ, અનન્તરાદીતિ પચ્ચેકં આદિ-સદ્દો યોજેતબ્બો. તત્થ પઠમેન આદિસદ્દેન ઉપનિસ્સયપચ્ચયસ્સ આહારાદિનો ચ દુતિયેન સમનન્તરાનન્તરૂપનિસ્સયાદિનો સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. ચિત્તુપ્પાદસ્સ ચેત્થ કમ્માનન્તરાદિપચ્ચયવસેન, ઇતરસ્સ કમ્માદિવસેનેવ જનકભાવે યોજના દટ્ઠબ્બા. તથા ચિત્તુપ્પાદસ્સ પુરેજાતવસેન, ઇતરસ્સ પચ્છાજાતવસેન, ઉભયેસમ્પિ સહજાતવસેન ઉપત્થમ્ભનં વેદિતબ્બં. તેનેવાહ ‘‘યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બ’’ન્તિ. ઉપ્પાદક્ખણેતિ હેતુકિચ્ચક્ખણે. હેતુકિચ્ચં નામ તસ્સ તસ્સ ઉપ્પાદેતબ્બસ્સ ઉપ્પત્તિકરણં, તઞ્ચ તસ્મિં ખણે ઉપ્પન્નફલત્તા તતો પરં કત્તબ્બાભાવતો નિટ્ઠિતઞ્ચાતિ દટ્ઠબ્બં. ઇતરં પન તીસુપિ ખણેસુ પચ્ચયકિચ્ચં દટ્ઠબ્બન્તિ યોજના.

૬. અનિટ્ઠનામનિવત્તનસ્સાતિ અનિટ્ઠનામનિવત્તિયા અકારણભાવદસ્સનેન ઇટ્ઠનામલાભાપનસ્સ અકારણભાવં દસ્સેતિ.

દેવમનુસ્સસમ્પત્તિભવેતિ સમ્પત્તિયુત્તે સમ્પન્ને દેવમનુસ્સભવે. સમિદ્ધસોભનતાતિ અભિવુદ્ધસોભનતા. તતો એવાતિ સમ્પત્તિવિરહતો એવ, અસમ્પન્નત્તા એવાતિ અત્થો. તેસંયેવ હત્થિઆદીનં સુખસ્સ હેતુભાવં ન ગચ્છન્તિ સારણાદિવસેન દુક્ખપચ્ચયત્તા. તેસન્તિ હત્થિરૂપાદીનં. ‘‘તસ્સ તસ્સેવા’’તિઆદિના યથાવુત્તમત્થં વિવરતિ. અકુસલેન અત્તના કતેન નિબ્બત્તં દુક્ખસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ યોજના. તસ્માતિ યસ્મા કમ્મં યસ્મિં સન્તાને નિબ્બત્તં, તત્થેવ સુખદુક્ખાનં પચ્ચયો હોતિ, ન અઞ્ઞત્થ, તસ્મા. અટ્ઠકથાયં પનાતિ એકચ્ચમતદસ્સનં. તત્થ ‘‘અનિટ્ઠં નામ નત્થી’’તિ યસ્મા પટિસેધદ્વયેન કુસલકમ્મજસ્સ ઇટ્ઠભાવો નિયતો, તસ્મા ‘‘કુસલકમ્મજમેવ ઇટ્ઠ’’ન્તિ એવં અનિયમેત્વા ‘‘કુસલકમ્મજં ઇટ્ઠમેવા’’તિ એવમેત્થ નિયમો ગહેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘અકુસલકમ્મજમ્પી’’તિઆદિમાહ. કિન્તિ અકુસલકમ્મજં સોભનં, યં પરેસં ઇટ્ઠં નામ સિયા? યદિ દુગ્ગતિયં કેસઞ્ચિ તિરચ્છાનાનં સણ્ઠાનાદિસમ્પત્તિ સુગતિયં સત્તાનં અકુસલનિસ્સન્દેન વિરૂપરૂપતા વિય કુસલનિસ્સન્દેન, કથં તસ્સા અકુસલકમ્મજતા. અથ પન યં કેસઞ્ચિ અમનાપમ્પિ સમાનં રૂપં મનાપં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, તં સન્ધાય વુત્તં, એવમ્પિ યથા કેસઞ્ચિ તિરચ્છાનાદીનં કુસલકમ્મજં મનુસ્સાદિરૂપં અમનાપતો ઉપટ્ઠહન્તમ્પિ કુસલવિપાકસ્સેવ આરમ્મણભાવતો અત્થતો ઇટ્ઠમેવ નામ હોતિ, એવં અકુસલકમ્મજં કેસઞ્ચિ મનાપં હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તમ્પિ અકુસલવિપાકસ્સેવ આરમ્મણભાવતો અત્થતો અનિટ્ઠમેવ નામ હોતિ, એવઞ્ચેતં સમ્પટિચ્છિતબ્બં. અઞ્ઞથા ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો, યં કાયદુચ્ચરિતસ્સ ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો વિપાકો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિઆદિઅટ્ઠાનપાળિયા (મ. નિ. ૩.૧૩૧) વિરોધો સિયા. તેનેવાહ ‘‘કુસલકમ્મજસ્સ પના’’તિઆદિ. સબ્બેસન્તિ અત્તનો, પરેસઞ્ચ. ઇટ્ઠસ્સ અભાવો વત્તબ્બોતિ યથા ‘‘કુસલકમ્મજં અનિટ્ઠં નામ નત્થી’’તિ વુત્તં, એવં કિઞ્ચાપિ ‘‘અકુસલકમ્મજં ઇટ્ઠં નામ નત્થી’’તિ અટ્ઠકથાયં ન વુત્તં, તેન પન નયદસ્સનેન અકુસલકમ્મજસ્સ અભાવો વુત્તો એવ હોતીતિ સો સંવણ્ણનાવસેન નિદ્ધારેત્વા વત્તબ્બોતિ અધિપ્પાયો. એતેન કુસલકમ્મજમેવ ઇટ્ઠન્તિ પુરિમપદાવધારણસ્સ ગહેતબ્બતં દસ્સેતિ.

ઇદાનિ ‘‘હત્થિઆદીનમ્પી’’તિઆદિના તમેવત્થં વિવરતિ. કુસલવિપાકસ્સાતિ એત્થાપિ કુસલવિપાકસ્સેવ આરમ્મણન્તિ અત્થો. મનુસ્સાનન્તિ ચ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. ઇતરેસમ્પિ ચ અકુસલકમ્મજં અકુસલવિપાકસ્સેવ, કુસલકમ્મજઞ્ચ કુસલવિપાકસ્સેવ આરમ્મણન્તિ દસ્સિતોવાયં નયોતિ. કસ્મા પન ઇટ્ઠાનિટ્ઠમિસ્સિતે વત્થુમ્હિ મનાપતાવ સણ્ઠાતીતિ આહ ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણેન…પે… સક્કા વત્તુ’’ન્તિ. સુટ્ઠુ વુત્તન્તિ ‘‘ઇટ્ઠાનિટ્ઠં એકન્તતો વિપાકેનેવ પરિચ્છિજ્જતી’’તિ વદન્તેહિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણવવત્થાનં સમ્મદેવ વુત્તં. તં અનુગન્ત્વાતિ વિપાકવસેન ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણવવત્થાનં અનુગન્ત્વા. સબ્બત્થાતિ સુગતિદુગ્ગતીસુ, સબ્બેસુ વા આરમ્મણેસુ.

‘‘અનિટ્ઠા’’તિ વચનેનેવ તેસં ઇટ્ઠતા નિવત્તિતાતિ આહ ‘‘સદિસતા ચ રૂપાદિભાવોયેવા’’તિ. ઇટ્ઠાનેવ રૂપાદીનિ કામગુણાતિ સુત્તે વુત્તાનીતિ મિત્તપટિપક્ખો અમિત્તો વિય ઇટ્ઠપટિપક્ખા અનિટ્ઠાતિ અધિપ્પેતાતિ વુત્તં ‘‘અનિટ્ઠાતિ…પે… વોહારો વિયા’’તિ. સબ્બાનિ વાતિ એત્થ ‘‘પિયરૂપં સાતરૂપ’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૪૦૦; મ. નિ. ૧.૧૩૩; વિભ. ૨૦૩) વચનતો કથં અનિટ્ઠાનં રૂપાદીનં કામગુણભાવાપત્તીતિ ચે? તેસમ્પિ વિપલ્લાસવસેન તણ્હાવત્થુભાવતો પિયરૂપભાવસ્સ અધિપ્પેતત્તા. યદિ એવં કથં ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનિ રૂપાનિ ઇટ્ઠાની’’તિઆદિસુત્તપદં (મ. નિ. ૧.૧૬૬; ૨.૧૫૫; ૩.૫૭; સં. નિ. ૫.૩૦) નીયતીતિ આહ ‘‘અતિસયેના’’તિઆદિ.

ઇન્દ્રિયબદ્ધરૂપવસેન પાળિયં હીનદુકનિદ્દેસો પવત્તોતિ દસ્સેતું ‘‘દ્વીસુપિ હીનપણીતપદેસૂ’’તિઆદિમાહ. અવયવયોગે સામિવચનં, ન કત્તરીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘તેસં તેસં સત્તાન’’ન્તિ ઇન્દ્રિયબદ્ધરૂપે નિદ્દિટ્ઠે કસ્મા કમ્મજવસેન અત્થો વુત્તો, ન ચતુસન્તતિવસેનાતિ આહ ‘‘સત્તસન્તાન…પે… વુત્ત’’ન્તિ. પધાનત્તા હિ કમ્મજવસેન અત્થં વત્વા સેસેસુ ‘‘એવં ઉતુસમુટ્ઠાનાદીસુપી’’તિ અટ્ઠકથાયં અતિદેસો કતો. ‘‘તેહિ તેહીતિ એતસ્મિં અત્થે’’તિ ઇમિના ‘‘તેસં તેસ’’ન્તિ કત્તરિ સામિવચનં આસઙ્કતિ. તથા સતિ વિસયે વા સામિવચને લદ્ધગુણં દસ્સેતિ ‘‘ન કમ્મજવસેનેવા’’તિઆદિના, કમ્મજગ્ગહણઞ્ચેત્થ ઉપલક્ખણં દટ્ઠબ્બં.

મરિયાદાભૂતન્તિ ઉત્તમમરિયાદાભૂતં. તેનેવાહ ‘‘યસ્સ યેવ મનાપા, તસ્સ તેવ પરમા’’તિ. તેસન્તિ કામગુણાનં. સભાવતોતિ લક્ખણતો.

‘‘એકસ્મિંયેવ અસ્સાદનકુજ્ઝનતો’’તિઆદિના ‘‘યસ્મા તેયેવ રૂપાદયો એકો અસ્સાદેતી’’તિઆદિકં સુત્તન્તવિવરણં ઇટ્ઠાનિટ્ઠભાવે હેતુભાવેન વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. ઇટ્ઠાનિટ્ઠગ્ગહણં હોતીતિ નિબ્બાને વિય અનિટ્ઠગ્ગહણં સઞ્ઞાવિપલ્લાસેન અઞ્ઞેસુપિ આરમ્મણેસુ ઇટ્ઠાનિટ્ઠાભિનિવેસો હોતીતિ અધિપ્પાયો.

વિભાગો નામ અસઙ્કરો, વિત્થારો ચાતિ ‘‘વિભત્ત’’ન્તિ પદસ્સ ‘‘વવત્થિતં, પકાસિત’’ન્તિ ચ અત્થમાહ. અઞ્ઞેસન્તિ અતિઅડ્ઢદલિદ્દાનં. ઇદં ઇટ્ઠં, અનિટ્ઠઞ્ચ હોતીતિ એત્થ ચ-સદ્દેન અનિટ્ઠં, ઇટ્ઠઞ્ચ હોતીતિ અયમ્પિ અત્થો વુત્તોતિ વેદિતબ્બં. અનિટ્ઠં ઇટ્ઠન્તિ ઇટ્ઠસ્સ ‘‘અનિટ્ઠ’’ન્તિ, અનિટ્ઠસ્સ ‘‘ઇટ્ઠ’’ન્તિ ગહણે યથાસઙ્ખ્યં યોજના. ઇન્દ્રિયવિકારાપત્તિઆદિનાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન પુબ્બાભિસઙ્ખારાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. પુરેતરં પવત્તચિત્તાભિસઙ્ખારવસેનાપિ હિ વિનાવ સઞ્ઞાવિપલ્લાસં ઇટ્ઠં ‘‘અનિટ્ઠ’’ન્તિ, અનિટ્ઠઞ્ચ ‘‘ઇટ્ઠ’’ન્તિ ગય્હતીતિ.

તેન વિપાકેનાતિ તેન કુસલાકુસલવિપાકેન. આરમ્મણસ્સ ઇટ્ઠાનિટ્ઠતન્તિ યત્થ તં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ બુદ્ધરૂપાદિકસ્સ ગૂથાદિકસ્સ ચ આરમ્મણસ્સ યથાક્કમં ઇટ્ઠતં અનિટ્ઠતઞ્ચ નિદસ્સેતિ. વિજ્જમાનેપિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસે આરમ્મણેન વિપાકનિયમદસ્સનન્તિ ઇટ્ઠારમ્મણે કુસલવિપાકોવ ઉપ્પજ્જતિ, અનિટ્ઠારમ્મણે અકુસલવિપાકોવાતિ એવં આરમ્મણેન વિપાકનિયમદસ્સનં. આરમ્મણનિયમદસ્સનત્થન્તિ યં કુસલવિપાકસ્સ આરમ્મણં, તં ઇટ્ઠં નામ. યં અકુસલવિપાકસ્સ આરમ્મણં, તં અનિટ્ઠં નામાતિ દસ્સનત્થં. આરમ્મણેન નિયામિતો હિ વિપાકો અત્તનો ઉપકારકસ્સ આરમ્મણસ્સ નિયામકો હોતીતિ.

દ્વારન્તરે દુક્ખસ્સ પચ્ચયભૂતસ્સ આરમ્મણસ્સ દ્વારન્તરે સુખવિપાકુપ્પાદનતો, દ્વારન્તરે સુખસ્સ પચ્ચયભૂતસ્સ આરમ્મણસ્સ દ્વારન્તરે દુક્ખવિપાકુપ્પાદનતો વિપાકેન આરમ્મણનિયમદસ્સનેન વિપાકવસેન ઇટ્ઠાનિટ્ઠતા દસ્સિતાતિ યોજના.

૭. દુપ્પરિગ્ગહટ્ઠેન કારણભૂતેન લક્ખણસ્સ ઇન્દ્રિયાદિસભાવસ્સ દુપ્પટિવિજ્ઝતા, એવં સુપરિગ્ગહટ્ઠેન લક્ખણસુપ્પટિવિજ્ઝતા વેદિતબ્બા. ‘‘દૂરે’’તિ અવુત્તસ્સાતિ લક્ખણતો ‘‘દૂરે’’તિ અકથિતસ્સ. વુત્તમ્પીતિ લક્ખણતો ‘‘દૂરે’’તિ વુત્તમ્પિ સુખુમરૂપં.

‘‘ભિન્દમાનો’’તિ સમ્ભિન્દમાનોતિ વુત્તં હોતીતિ આહ ‘‘મિસ્સકં કરોન્તો’’તિ. યસ્મા પન ભેદનં વિભાગકરણમ્પિ હોતિ, તસ્મા દુતિયવિકપ્પે ‘‘ભિન્દમાનો’’તિ પદસ્સ ‘‘વિસું કરોન્તો’’તિ અત્થમાહ. તતિયવિકપ્પે પન ભિન્દમાનોતિ વિનાસેન્તોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘સન્તિકભાવં ભિન્દિત્વા દૂરભાવં, દૂરભાવઞ્ચ ભિન્દિત્વા સન્તિકભાવં કરોન્તો’’તિ. ન હિ સક્કા સન્તિકસ્સ તબ્ભાવં અવિનાસેત્વા દૂરભાવં કાતું, તથા ઇતરસ્સાપિ. સન્તિકભાવકરણેન ન ભિન્દતિ ન વિનાસેતિ, ન ચ ઓકાસદૂરતો લક્ખણતો દૂરં વિસું કરણેન ભિન્દતિ વિભાગં કરોતિ, નાપિ ઓકાસદૂરેન લક્ખણતો દૂરં વોમિસ્સકકરણેન ભિન્દતિ સમ્ભિન્દતીતિ યોજના. ‘‘તિધા અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં ‘‘ન હી’’તિઆદિના વિવરતિ. વિસું કરોતિ, વોમિસ્સકં કરોતીતિ કરોતિ-સદ્દં આનેત્વા સમ્બન્ધો. ‘‘એત્થાપી’’તિઆદિના યથા ‘‘ઓકાસતો દૂરમેવ ભિન્દતી’’તિ એત્થ ઓકાસતો દૂરસ્સ ઓકાસતો સન્તિકભાવકરણં અધિપ્પેતન્તિ વિનાસનં ભેદનં, એવં ‘‘ન લક્ખણતો દૂરં ભિન્દતી’’તિ એત્થાપિ લક્ખણતો દૂરસ્સ લક્ખણતો સન્તિકભાવાકરણં અભેદનં અવિનાસનન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. વોમિસ્સકકરણવિભાગકરણત્થતં સન્ધાયાહ ‘‘ભિન્દમાનોતિ એત્થ ચ અઞ્ઞથા ભેદનં વુત્ત’’ન્તિ. પચ્છિમનયે વિનાસનત્થમેવ સન્ધાય ‘‘ભેદનં ઇધ ચ અઞ્ઞથા વુત્ત’’ન્તિ અવોચ.

રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.