(૧.) એકકનિદ્દેસવણ્ણના

૮૪૩-૮૪૪. અત્થિ પટિચ્ચં નામાતિ યથા ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિઆદીસુ નિસ્સયાદિપચ્ચયભાવેન પટિચ્ચાતિ વુત્તં, ન તથા ઇધ ખત્તિયાદિજાતીનં પરમત્થતો અવિજ્જમાનાનં નિસ્સયાદિપચ્ચયત્તસ્સ અભાવા. યેસુ પન ખન્ધેસુ સન્તેસુ ખત્તિયાદિસમ્મુતિ હોતિ, તેસં અબ્બોચ્છિન્નતાવ ખત્તિયાદિજાતિયા અત્થિતા, સા ઇધ પટિચ્ચ-સદ્દેન વિભાવિતાતિ અત્થો. એકિસ્સા સેણિયાતિ અસમ્ભિન્નાયાતિ અત્થો.

પઞ્હવિસ્સજ્જનાદિકિરિયાસુ પુરતો કરણં પુરેક્ખારો. નિક્ખેપરાસીતિ નિધાનરાસિ. પત્થટાકિત્તિનોતિ વિત્થિણ્ણાકિત્તિનો. રત્તઞ્ઞુમદોતિ પુરાણઞ્ઞુતામદોતિ વદન્તિ. ચિરરત્તિજાતેન, ચિરરત્તિપબ્બજિતેન વા જાનિતબ્બસ્સ, રત્તીનમેવ વા જાનનમદો. ઉપટ્ઠાપકમાનોતિ આણાકરણમાનો. આણાકરણઞ્હિ વિચારણં ઇધ ‘‘યસો’’તિ વુત્તન્તિ. પરિમણ્ડલત્તભાવનિસ્સિતો માનો પરિણાહમદો. સરીરસમ્પત્તિપારિપૂરિયા મદો પારિપૂરિમદો.

૮૪૫. વત્થુના વિનાપિ વત્તબ્બતાય અવત્થુકં, ન વત્થુનો અભાવા.

૮૪૬. ચિત્તસ્સ વોસ્સજ્જનન્તિ ચિત્તસ્સ સતિતો મુચ્ચનં, કાયદુચ્ચરિતાદીસુ પક્ખન્દનં વા વોસ્સગ્ગો. પતિટ્ઠાભાવોતિ કુસલકરણે અટ્ઠાનં, અનુટ્ઠાનન્તિ અત્થો. પમાદસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ કાયદુચ્ચરિતે ચિત્તસ્સ વોસ્સગ્ગો પાણાતિપાતે મિચ્છાદિટ્ઠિયં કોધે ઉપનાહેતિ એવમાદિકો પરિયાયો અપરિયન્તો, તદત્થતપ્પરિયાયપ્પકાસકો વોસ્સગ્ગનિસ્સગ્ગાદિકો બ્યઞ્જનપરિયાયો ચાતિ સબ્બં તં સઙ્ખિપિત્વા એવરૂપોતિ ઇદં આકારનિદસ્સનં સબ્બપરિયાયસ્સ વત્તું અસક્કુણેય્યત્તા કતન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પરિયન્તાભાવતો’’તિ. વિસ્સટ્ઠાકારોતિ સતિયા પચ્ચનીકભૂતે ચત્તારો ખન્ધે દસ્સેતિ.

૮૪૭. ચિત્તસ્સ થદ્ધતા તથાપવત્તચિત્તમેવાતિ વદન્તિ, માનવિસેસો વા દટ્ઠબ્બો. ઉપસઙ્કમને વન્દિતબ્બં હોતીતિ પરિયન્તેનેવ ચરતિ.

૮૪૮. ‘‘આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ વુત્તે ‘‘આવુસો, ત્વં આપન્નોસી’’તિઆદિના તેન વુત્તં તસ્સેવ ઉપરિ ખિપનવસેન ‘‘પટિપ્ફરિત્વા’’તિ વદન્તિ. ‘‘તસ્મિં નામ દલિદ્દે, અકુસલે વા ઇદં કરોન્તે અહં કસ્મા ન કરોમી’’તિ એવં ઇધ પટિપ્ફરણં યુત્તં. કરણસ્સ ઉત્તરકિરિયા કરણુત્તરિયં. અકુસલપક્ખો એસાતિ સારમ્ભોતિ અધિપ્પાયો.

૮૪૯. અતિચ્ચ ઇચ્છતીતિ અતિચ્ચિચ્છો, તસ્સ ભાવો અતિચ્ચિચ્છતાતિ વત્તબ્બે ચ્ચિ-કારલોપં કત્વા ‘‘અતિચ્છતા’’તિ વુત્તં. અત્રિચ્છતાતિ ચ સા એવ વુચ્ચતીતિ. તત્રાપિ નેરુત્તિકવિધાનેન પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. યથાલદ્ધં વા અતિક્કમિત્વા અત્ર અત્ર ઇચ્છનં અત્રિચ્છતા, સા એવ ર-કારસ્સ ત-કારં કત્વા ‘‘અતિચ્છતા’’તિ વુત્તા.

અત્રિચ્છન્તિ અતિચ્છં, અત્ર વા ઇચ્છન્તો. કેન? અતિલોભેન અતિલોભમિચ્છાસઙ્ખાતેન અતિલોભમદેન ચ. અત્તનો હિતં અત્તાતિ વુત્તં. હાયતિ જીરતિ, આદિણ્ણો વા અત્તા, પત્તો વા અત્તા, નં જીરતિ ચન્દકિન્નરિં પત્થયિત્વા અસિતાભૂદેવિયા વિહીનો વિય.

ઇચ્છાહતસ્સાતિ ઇચ્છાય ઉપદ્દુતસ્સ, મુદ્દિતસ્સ વા.

અતિહીળયાનોતિ અવમઞ્ઞમાનો. મલકન્તિ એવંનામકં જનપદં, અબ્ભોકાસં વા. કોદણ્ડકેનાતિ કુદણ્ડકેન રસ્સદણ્ડકેન. ગદ્દુલેનાતિ ચ વદન્તિ. રુહિરમક્ખિતઙ્ગોતિ રુહિરસિન્નગત્તો.

૮૫૦. જાનન્તસ્સેવ ભિય્યો ભિય્યો ચોદેન્તો વિય સમ્ભાવેતુકામો હોતિ. પચ્ચયેતિ ઉપાદાનાદિપચ્ચયે.

૮૫૧. યે પતિરૂપેન વઞ્ચેન્તિ, તે ગણ્ઠિકા, દુરાચારેન વા ગણ્ઠિભૂતા. ગણ્ઠિકપુત્તા નામ ગણ્ઠિકા એવ હોન્તિ, તેન સદ્ધિવિહારિકા ગણ્ઠિકભાવેન ‘‘થેરો…પે… દીઘચઙ્કમે વિહરતી’’તિ વદન્તિ.

વટ્ટતિ ભન્તેતિ અયમ્પિ એકો પકારો, લાભિના એવ પન સક્કા ઞાતુન્તિ અત્તનો સમાપત્તિલાભિતં સૂચેતીતિ અત્થો. પઞ્ચત્તયં નામ ઉપરિપણ્ણાસકે દુતિયસુત્તં (મ. નિ. ૩.૨૧ આદયો). તસ્સ ગમ્ભીરત્તા વદતિ ‘‘પઞ્ચત્તયં ઓલોકેન્તસ્સા’’તિ.

૮૫૨. સિઙ્ગન્તિ સિઙ્ગારં. તઞ્હિ કુસલસ્સ વિજ્ઝનતો સમાસેવિતતાય સીસે પરિક્ખતં સુનિખતં વિસાણં વિય, થિરત્તા ચ સિઙ્ગં વિયાતિ સિઙ્ગં, તં પનત્થતો રાગો.

૮૫૩. તેમનકરણત્થે તિન્તિણ-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. ખીયનન્તિ ચ યેન લોભેન પરં મમન્તિ વદન્તં ખીયતિ, સો વુત્તો. ખીયનં ભણ્ડનન્તિ ચ વદન્તિ. તિન્તિણન્તિ વા લોલુપ્પમિચ્ચેવ વુત્તં હોતિ. સઞ્ઞા-સદ્દો હિ એસો લોલુપ્પવાચકોતિ.

૮૫૪. ઊરુપ્પમાણાપીતિ એતેન મહન્તઘનભાવેન અપૂતિતં દસ્સેતિ. અથવાતિઆદિના ચીવરમણ્ડનાદીનં વિસેસનાનિ ‘‘ઇમસ્સ વા પૂતિકાયસ્સ બાહિરાનં વા પરિક્ખારાનં મણ્ડના’’તિઆદીનીતિ દસ્સેતિ. ચીવરેન હિ મણ્ડના ચીવરમણ્ડના, ચીવરસ્સ વા મણ્ડના ચીવરમણ્ડના, એવં પત્તમણ્ડના સેનાસનમણ્ડના ચાતિ અધિપ્પાયો. ઊનટ્ઠાનપૂરણં છવિરાગસુસણ્ઠાનાદિકરણઞ્ચ ચીવરાદીસુ કાયે ચ યથાયોગં યોજેતબ્બં. તદહુજાતદારકો વિય હોતીતિ દારકચાપલ્યં ન મુઞ્ચતીતિ અત્થો.

૮૫૫. સદિસા અનુરૂપા ભત્તિ સભાગો, ન સભાગો અસભાગો, માનથદ્ધતા, વિરોધો વા. તેનસ્સ માતાદીસુ વત્તનં અસભાગવુત્તિતા. એવંવિધાનં માનાધિકાનં અકુસલાનમિદં નામં.

૮૫૬. પરિતસ્સિતાતિ સઙ્કમ્પના, ઉક્કણ્ઠિતસ્સ વા તસ્સ તસ્સ તણ્હાયના.

૮૫૭. કુસલકરણે કાયસ્સ અવિપ્ફારિકતા લીનતા જાતિઆલસ્યં, ન રોગઉતુભોજનાદીહિ કાયગેલઞ્ઞં તન્દી નામ, અથ ખો પકતિઆલસ્યન્તિ અત્થો. કાયાલસિયન્તિ નામકાયસ્સ આલસિયં, તદેવ રૂપકાયસ્સાપીતિ દટ્ઠબ્બં.

૮૫૮. અચ્ચસનાદીહિ ઉપ્પન્નધાતુક્ખોભનિમિત્તં આલસિયં વિજમ્ભિતા.

૮૫૯. ભત્તનિમિત્તેન ઉપ્પન્નં આલસ્યં ભત્તસમ્મદો.

૮૬૦. ઇમેહિ પનાતિ ચિત્તસ્સ અકલ્યતાદીહિ. સબ્બત્થ કિલેસવસેનાતિ થિનમિદ્ધકારણાનં રાગાદીનં વસેનાતિ દટ્ઠબ્બં.

૮૬૧. સમ્માઆજીવતો અપેતો કતોતિ અપકતો. સો આજીવુપદ્દવેન ઉપદ્દુતોતિ કત્વા આહ ‘‘ઉપદ્દુતસ્સાતિ અત્થો’’તિ.

તિવિધમ્પિ તં તત્થ આગતં તસ્સ નિસ્સયભૂતાય ઇમાય પાળિયા દસ્સેતુન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

પાપણિકાનીતિ આપણતો છડ્ડિતાનિ. નન્તકાનીતિ અન્તરહિતાનિ, ચીરાનિ વા. ગિલાનસ્સ પચ્ચયભૂતા ભેસજ્જસઙ્ખાતા જીવિતપરિક્ખારા ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા. પૂતિમુત્તન્તિ પુરાણસ્સ અપુરાણસ્સ ચ સબ્બસ્સ ગોમુત્તસ્સેતં નામં. પૂતિભાવેન છડ્ડિતોસધન્તિપિ કેચિ.

અગબ્ભિકા એકદ્વારા દીઘસાલા કિર ઉદ્દણ્ડો. કુચ્છિતરજભૂતાય પાપિચ્છતાય નિરત્થકકાયવચીવિપ્ફન્દનિગ્ગહણં કોરજં, તં એતસ્સ અત્થીતિ કોરજિકો, અતિવિય કોરજિકો કોરજિકકોરજિકો. અતિપરિસઙ્કિતોતિ કેચિ. મુખસમ્ભાવિતોતિ કોરજિકકોરજિકાદિભાવેન પવત્તવચનેહિ અત્તનો મુખમત્તેન અઞ્ઞેહિ સમ્ભાવિતો. સો એવરૂપો એવરૂપતાય એવ અત્તાનં પરં વિય કત્વા ‘‘અયં સમણો’’તિઆદિં કથેતિ.

પણિધાયાતિ ‘‘અરહાતિ મં જાનન્તૂ’’તિ ચિત્તં ઠપેત્વા, પત્થેત્વા વા. આપાથકજ્ઝાયીતિ મનુસ્સાનં આપાથટ્ઠાને સમાધિં સમાપન્નો વિય નિસીદન્તો આપાથકે જનસ્સ પાકટટ્ઠાને ઝાયી.

અઞ્ઞં વિય કત્વા અત્તનો સમીપે ભણનં સામન્તજપ્પિતં. આકારસ્સ રસ્સત્તં કત્વા ‘‘અઠપના’’તિ વુત્તં. કુહનં કુહો, તસ્સ અયના પવત્તિ કુહાયના, કુહસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ અયના ગતિકિરિયા કુહાયના.

૮૬૨. પુટ્ઠસ્સાતિ ‘‘કો તિસ્સો, કો રાજપૂજિતો’’તિ પુટ્ઠસ્સ. નહનાતિ બન્ધના પરિવેઠના.

૮૬૩. નિમિત્તેન ચરન્તો જીવન્તો નિમિત્તકારકો નેમિત્તિકો, તસ્સ ભાવો નેમિત્તિકતા. અત્તનો ઇચ્છાય પકાસનં ઓભાસો. કો પન સોતિ? ‘‘અજ્જ ભિક્ખૂનં પચ્ચયા દુલ્લભા જાતા’’તિઆદિકા પચ્ચયપટિસંયુત્તકથા. ઇચ્છિતવત્થુસ્સ સમીપે કથનં સામન્તજપ્પા.

૮૬૪. બહિ છડ્ડનં ઉક્ખેપના. પરપિટ્ઠિમંસખાદનસીલો પરપિટ્ઠિમંસિકો, તસ્સ ભાવો પરપિટ્ઠિમંસિકતા.

૮૬૫. નિકત્તું અપ્પેન લાભેન બહુકં વઞ્ચેત્વા ગહેતું ઇચ્છનં નિજિગીસનં, તસ્સ ભાવો નિજિગીસનતા. તસ્સેવ ઇચ્છનસ્સ પવત્તિઆકારો, તંસહજાતં વા ગવેસનકમ્મં.

૮૬૬. વણ્ણસમ્પન્નં પોક્ખરં વણ્ણપોક્ખરન્તિ ઉત્તરપદલોપો પુબ્બપદસ્સ દટ્ઠબ્બો, વણ્ણપારિપૂરી વા વણ્ણપોક્ખરતા. ‘‘અત્થજાપિકા’’તિ એત્થ વિય જપ-સદ્દો ઉપ્પત્તિવાચકોતિ આહ ‘‘પવત્તેતી’’તિ.

૮૬૭. સેય્યસદિસમાના ઉન્નતિવસેન પવત્તાતિ ઉભયત્થાપિ ‘‘માનં જપ્પેતી’’તિ વુત્તં.

૮૬૮. હીનમાનો પન ઓનતિવસેન પવત્તિતો કેવલેન માનસદ્દેન નિદ્દેસં નારહતીતિ તંનિદ્દેસે ‘‘ઓમાનં જપ્પેતી’’તિ (વિભ. ૮૭૪) વુત્તં.

૮૭૨. રાજભોગેન રટ્ઠભુઞ્જનકો રાજનિસ્સિતો રટ્ઠિયો.

૮૭૯. પુગ્ગલં અનામસિત્વાતિ યથા સેય્યસ્સ સેય્યમાનાદિનિદ્દેસેસુ ‘‘પરેહિ સેય્યં અત્તાનં દહતી’’તિ સેય્યાદિપુગ્ગલો માનુપ્પાદકો આમટ્ઠો, એવમેતસ્સ સેય્યમાનભાવેપિ માનુપ્પાદકપુગ્ગલવિસેસં અનામસિત્વા ‘‘પરે અતિમઞ્ઞતિ’’ચ્ચેવ વુત્તન્તિ અત્થો. પરે અતિક્કમિત્વા મઞ્ઞનઞ્હિ યસ્સ કસ્સચિ અતિમાનોતિ.

૮૮૦. પુરિમમાનસ્સ ઉપરિમાનો માનાતિમાનો, અતિ-સદ્દો ઉપરિ-સદ્દસ્સ અત્થં વદતીતિ દટ્ઠબ્બો. પુરિમમાનં વા અતિક્કન્તો માનો માનાતિમાનો.

૮૮૧. પક્ખિજાતીસુ વાયસો અન્તો લામકોતિ કત્વા ‘‘કાકજાતિ વિયા’’તિ વુત્તં.

૮૮૨. થેરો કિર દોસચરિતો અહોસિ, તસ્મા આદિતોવ ‘‘તુમ્હે અખીણાસવા’’તિ અવત્વા ઉપાયેન કથેસીતિ વદન્તિ, દોસચરિતત્તા વા ખિપ્પં તતિયપદવારે વિરાગં ઉપ્પાદેસીતિ અધિપ્પાયો.

૮૮૩. માનં અનુગતચ્છન્દોતિ માનસમ્પયુત્તછન્દો, માનસભાવં અનુગતો માનચ્છન્દો વા.

૮૮૪. ‘‘વિલમ્બન’’ન્તિ ચ ઇત્થિપુરિસસમ્માનનાદિકિરિયાદિવિલમ્બનપટિસંયુત્તં કત્તબ્બં દટ્ઠબ્બં. તત્થ યુત્તમુત્તસિલિટ્ઠં પટિભાનં વિલમ્બનપટિભાનં.

૮૮૭. અમરવાદપટિસંયુત્તો વિતક્કો, અત્તનો અમરણત્થાય દેવભાવત્થાય વા વિતક્કો અમરવિતક્કો.

૮૮૮. પરેસુ અનુદ્દયા રાગવસેન અનુદ્દયકરણં એતસ્સાતિ પરાનુદ્દયો, તસ્સ ભાવો પરાનુદ્દયતા, પરેસુ વા અનુદ્દયસ્સેવ સહનન્દિતાદિકસ્સ ભાવો પરાનુદ્દયતા, તાદિસો રાગો. તત્થાતિ પરાનુદ્દયતાય સંસટ્ઠવિહારેન દસ્સિતાયાતિ અત્થો યુજ્જતિ.

૮૯૦. અનવઞ્ઞત્તિં પત્થેન્તો અનવઞ્ઞત્તત્થમેવ કામગુણે ચ પત્થેતીતિ આહ ‘‘પઞ્ચકામ…પે… નિસ્સિતો હુત્વા’’તિ.

એકકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.