૧૭. ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગો

૧. એકકમાતિકાદિવણ્ણના

૮૩૨. ‘‘તેત્તિંસતિ તિકા’’તિ વુત્તં, તે પન પઞ્ચતિંસ. તથા ‘‘પુરિસમલાદયો અટ્ઠ નવકા’’તિ વુત્તં, તે પન આઘાતવત્થુઆદયો નવ. યે ‘‘દ્વે અટ્ઠારસકા’’તિઆદિમ્હિ વુત્તા, તે એવ ‘‘ઇતિ અતીતાનિ છત્તિંસા’’તિઆદિના તયો છત્તિંસકા કતાતિ આહ ‘‘છ અટ્ઠારસકા’’તિ, દ્વાસટ્ઠિ પન દિટ્ઠિગતાનિ અઞ્ઞત્થ વુત્તભાવેનેવ ઇધ નિક્ખિત્તાનીતિ ન ગહિતાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ.

એકકમાતિકાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૧.) એકકનિદ્દેસવણ્ણના

૮૪૩-૮૪૪. અત્થિ પટિચ્ચં નામાતિ યથા ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચા’’તિઆદીસુ નિસ્સયાદિપચ્ચયભાવેન પટિચ્ચાતિ વુત્તં, ન તથા ઇધ ખત્તિયાદિજાતીનં પરમત્થતો અવિજ્જમાનાનં નિસ્સયાદિપચ્ચયત્તસ્સ અભાવા. યેસુ પન ખન્ધેસુ સન્તેસુ ખત્તિયાદિસમ્મુતિ હોતિ, તેસં અબ્બોચ્છિન્નતાવ ખત્તિયાદિજાતિયા અત્થિતા, સા ઇધ પટિચ્ચ-સદ્દેન વિભાવિતાતિ અત્થો. એકિસ્સા સેણિયાતિ અસમ્ભિન્નાયાતિ અત્થો.

પઞ્હવિસ્સજ્જનાદિકિરિયાસુ પુરતો કરણં પુરેક્ખારો. નિક્ખેપરાસીતિ નિધાનરાસિ. પત્થટાકિત્તિનોતિ વિત્થિણ્ણાકિત્તિનો. રત્તઞ્ઞુમદોતિ પુરાણઞ્ઞુતામદોતિ વદન્તિ. ચિરરત્તિજાતેન, ચિરરત્તિપબ્બજિતેન વા જાનિતબ્બસ્સ, રત્તીનમેવ વા જાનનમદો. ઉપટ્ઠાપકમાનોતિ આણાકરણમાનો. આણાકરણઞ્હિ વિચારણં ઇધ ‘‘યસો’’તિ વુત્તન્તિ. પરિમણ્ડલત્તભાવનિસ્સિતો માનો પરિણાહમદો. સરીરસમ્પત્તિપારિપૂરિયા મદો પારિપૂરિમદો.

૮૪૫. વત્થુના વિનાપિ વત્તબ્બતાય અવત્થુકં, ન વત્થુનો અભાવા.

૮૪૬. ચિત્તસ્સ વોસ્સજ્જનન્તિ ચિત્તસ્સ સતિતો મુચ્ચનં, કાયદુચ્ચરિતાદીસુ પક્ખન્દનં વા વોસ્સગ્ગો. પતિટ્ઠાભાવોતિ કુસલકરણે અટ્ઠાનં, અનુટ્ઠાનન્તિ અત્થો. પમાદસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ કાયદુચ્ચરિતે ચિત્તસ્સ વોસ્સગ્ગો પાણાતિપાતે મિચ્છાદિટ્ઠિયં કોધે ઉપનાહેતિ એવમાદિકો પરિયાયો અપરિયન્તો, તદત્થતપ્પરિયાયપ્પકાસકો વોસ્સગ્ગનિસ્સગ્ગાદિકો બ્યઞ્જનપરિયાયો ચાતિ સબ્બં તં સઙ્ખિપિત્વા એવરૂપોતિ ઇદં આકારનિદસ્સનં સબ્બપરિયાયસ્સ વત્તું અસક્કુણેય્યત્તા કતન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પરિયન્તાભાવતો’’તિ. વિસ્સટ્ઠાકારોતિ સતિયા પચ્ચનીકભૂતે ચત્તારો ખન્ધે દસ્સેતિ.

૮૪૭. ચિત્તસ્સ થદ્ધતા તથાપવત્તચિત્તમેવાતિ વદન્તિ, માનવિસેસો વા દટ્ઠબ્બો. ઉપસઙ્કમને વન્દિતબ્બં હોતીતિ પરિયન્તેનેવ ચરતિ.

૮૪૮. ‘‘આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ વુત્તે ‘‘આવુસો, ત્વં આપન્નોસી’’તિઆદિના તેન વુત્તં તસ્સેવ ઉપરિ ખિપનવસેન ‘‘પટિપ્ફરિત્વા’’તિ વદન્તિ. ‘‘તસ્મિં નામ દલિદ્દે, અકુસલે વા ઇદં કરોન્તે અહં કસ્મા ન કરોમી’’તિ એવં ઇધ પટિપ્ફરણં યુત્તં. કરણસ્સ ઉત્તરકિરિયા કરણુત્તરિયં. અકુસલપક્ખો એસાતિ સારમ્ભોતિ અધિપ્પાયો.

૮૪૯. અતિચ્ચ ઇચ્છતીતિ અતિચ્ચિચ્છો, તસ્સ ભાવો અતિચ્ચિચ્છતાતિ વત્તબ્બે ચ્ચિ-કારલોપં કત્વા ‘‘અતિચ્છતા’’તિ વુત્તં. અત્રિચ્છતાતિ ચ સા એવ વુચ્ચતીતિ. તત્રાપિ નેરુત્તિકવિધાનેન પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. યથાલદ્ધં વા અતિક્કમિત્વા અત્ર અત્ર ઇચ્છનં અત્રિચ્છતા, સા એવ ર-કારસ્સ ત-કારં કત્વા ‘‘અતિચ્છતા’’તિ વુત્તા.

અત્રિચ્છન્તિ અતિચ્છં, અત્ર વા ઇચ્છન્તો. કેન? અતિલોભેન અતિલોભમિચ્છાસઙ્ખાતેન અતિલોભમદેન ચ. અત્તનો હિતં અત્તાતિ વુત્તં. હાયતિ જીરતિ, આદિણ્ણો વા અત્તા, પત્તો વા અત્તા, નં જીરતિ ચન્દકિન્નરિં પત્થયિત્વા અસિતાભૂદેવિયા વિહીનો વિય.

ઇચ્છાહતસ્સાતિ ઇચ્છાય ઉપદ્દુતસ્સ, મુદ્દિતસ્સ વા.

અતિહીળયાનોતિ અવમઞ્ઞમાનો. મલકન્તિ એવંનામકં જનપદં, અબ્ભોકાસં વા. કોદણ્ડકેનાતિ કુદણ્ડકેન રસ્સદણ્ડકેન. ગદ્દુલેનાતિ ચ વદન્તિ. રુહિરમક્ખિતઙ્ગોતિ રુહિરસિન્નગત્તો.

૮૫૦. જાનન્તસ્સેવ ભિય્યો ભિય્યો ચોદેન્તો વિય સમ્ભાવેતુકામો હોતિ. પચ્ચયેતિ ઉપાદાનાદિપચ્ચયે.

૮૫૧. યે પતિરૂપેન વઞ્ચેન્તિ, તે ગણ્ઠિકા, દુરાચારેન વા ગણ્ઠિભૂતા. ગણ્ઠિકપુત્તા નામ ગણ્ઠિકા એવ હોન્તિ, તેન સદ્ધિવિહારિકા ગણ્ઠિકભાવેન ‘‘થેરો…પે… દીઘચઙ્કમે વિહરતી’’તિ વદન્તિ.

વટ્ટતિ ભન્તેતિ અયમ્પિ એકો પકારો, લાભિના એવ પન સક્કા ઞાતુન્તિ અત્તનો સમાપત્તિલાભિતં સૂચેતીતિ અત્થો. પઞ્ચત્તયં નામ ઉપરિપણ્ણાસકે દુતિયસુત્તં (મ. નિ. ૩.૨૧ આદયો). તસ્સ ગમ્ભીરત્તા વદતિ ‘‘પઞ્ચત્તયં ઓલોકેન્તસ્સા’’તિ.

૮૫૨. સિઙ્ગન્તિ સિઙ્ગારં. તઞ્હિ કુસલસ્સ વિજ્ઝનતો સમાસેવિતતાય સીસે પરિક્ખતં સુનિખતં વિસાણં વિય, થિરત્તા ચ સિઙ્ગં વિયાતિ સિઙ્ગં, તં પનત્થતો રાગો.

૮૫૩. તેમનકરણત્થે તિન્તિણ-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. ખીયનન્તિ ચ યેન લોભેન પરં મમન્તિ વદન્તં ખીયતિ, સો વુત્તો. ખીયનં ભણ્ડનન્તિ ચ વદન્તિ. તિન્તિણન્તિ વા લોલુપ્પમિચ્ચેવ વુત્તં હોતિ. સઞ્ઞા-સદ્દો હિ એસો લોલુપ્પવાચકોતિ.

૮૫૪. ઊરુપ્પમાણાપીતિ એતેન મહન્તઘનભાવેન અપૂતિતં દસ્સેતિ. અથવાતિઆદિના ચીવરમણ્ડનાદીનં વિસેસનાનિ ‘‘ઇમસ્સ વા પૂતિકાયસ્સ બાહિરાનં વા પરિક્ખારાનં મણ્ડના’’તિઆદીનીતિ દસ્સેતિ. ચીવરેન હિ મણ્ડના ચીવરમણ્ડના, ચીવરસ્સ વા મણ્ડના ચીવરમણ્ડના, એવં પત્તમણ્ડના સેનાસનમણ્ડના ચાતિ અધિપ્પાયો. ઊનટ્ઠાનપૂરણં છવિરાગસુસણ્ઠાનાદિકરણઞ્ચ ચીવરાદીસુ કાયે ચ યથાયોગં યોજેતબ્બં. તદહુજાતદારકો વિય હોતીતિ દારકચાપલ્યં ન મુઞ્ચતીતિ અત્થો.

૮૫૫. સદિસા અનુરૂપા ભત્તિ સભાગો, ન સભાગો અસભાગો, માનથદ્ધતા, વિરોધો વા. તેનસ્સ માતાદીસુ વત્તનં અસભાગવુત્તિતા. એવંવિધાનં માનાધિકાનં અકુસલાનમિદં નામં.

૮૫૬. પરિતસ્સિતાતિ સઙ્કમ્પના, ઉક્કણ્ઠિતસ્સ વા તસ્સ તસ્સ તણ્હાયના.

૮૫૭. કુસલકરણે કાયસ્સ અવિપ્ફારિકતા લીનતા જાતિઆલસ્યં, ન રોગઉતુભોજનાદીહિ કાયગેલઞ્ઞં તન્દી નામ, અથ ખો પકતિઆલસ્યન્તિ અત્થો. કાયાલસિયન્તિ નામકાયસ્સ આલસિયં, તદેવ રૂપકાયસ્સાપીતિ દટ્ઠબ્બં.

૮૫૮. અચ્ચસનાદીહિ ઉપ્પન્નધાતુક્ખોભનિમિત્તં આલસિયં વિજમ્ભિતા.

૮૫૯. ભત્તનિમિત્તેન ઉપ્પન્નં આલસ્યં ભત્તસમ્મદો.

૮૬૦. ઇમેહિ પનાતિ ચિત્તસ્સ અકલ્યતાદીહિ. સબ્બત્થ કિલેસવસેનાતિ થિનમિદ્ધકારણાનં રાગાદીનં વસેનાતિ દટ્ઠબ્બં.

૮૬૧. સમ્માઆજીવતો અપેતો કતોતિ અપકતો. સો આજીવુપદ્દવેન ઉપદ્દુતોતિ કત્વા આહ ‘‘ઉપદ્દુતસ્સાતિ અત્થો’’તિ.

તિવિધમ્પિ તં તત્થ આગતં તસ્સ નિસ્સયભૂતાય ઇમાય પાળિયા દસ્સેતુન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

પાપણિકાનીતિ આપણતો છડ્ડિતાનિ. નન્તકાનીતિ અન્તરહિતાનિ, ચીરાનિ વા. ગિલાનસ્સ પચ્ચયભૂતા ભેસજ્જસઙ્ખાતા જીવિતપરિક્ખારા ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા. પૂતિમુત્તન્તિ પુરાણસ્સ અપુરાણસ્સ ચ સબ્બસ્સ ગોમુત્તસ્સેતં નામં. પૂતિભાવેન છડ્ડિતોસધન્તિપિ કેચિ.

અગબ્ભિકા એકદ્વારા દીઘસાલા કિર ઉદ્દણ્ડો. કુચ્છિતરજભૂતાય પાપિચ્છતાય નિરત્થકકાયવચીવિપ્ફન્દનિગ્ગહણં કોરજં, તં એતસ્સ અત્થીતિ કોરજિકો, અતિવિય કોરજિકો કોરજિકકોરજિકો. અતિપરિસઙ્કિતોતિ કેચિ. મુખસમ્ભાવિતોતિ કોરજિકકોરજિકાદિભાવેન પવત્તવચનેહિ અત્તનો મુખમત્તેન અઞ્ઞેહિ સમ્ભાવિતો. સો એવરૂપો એવરૂપતાય એવ અત્તાનં પરં વિય કત્વા ‘‘અયં સમણો’’તિઆદિં કથેતિ.

પણિધાયાતિ ‘‘અરહાતિ મં જાનન્તૂ’’તિ ચિત્તં ઠપેત્વા, પત્થેત્વા વા. આપાથકજ્ઝાયીતિ મનુસ્સાનં આપાથટ્ઠાને સમાધિં સમાપન્નો વિય નિસીદન્તો આપાથકે જનસ્સ પાકટટ્ઠાને ઝાયી.

અઞ્ઞં વિય કત્વા અત્તનો સમીપે ભણનં સામન્તજપ્પિતં. આકારસ્સ રસ્સત્તં કત્વા ‘‘અઠપના’’તિ વુત્તં. કુહનં કુહો, તસ્સ અયના પવત્તિ કુહાયના, કુહસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ અયના ગતિકિરિયા કુહાયના.

૮૬૨. પુટ્ઠસ્સાતિ ‘‘કો તિસ્સો, કો રાજપૂજિતો’’તિ પુટ્ઠસ્સ. નહનાતિ બન્ધના પરિવેઠના.

૮૬૩. નિમિત્તેન ચરન્તો જીવન્તો નિમિત્તકારકો નેમિત્તિકો, તસ્સ ભાવો નેમિત્તિકતા. અત્તનો ઇચ્છાય પકાસનં ઓભાસો. કો પન સોતિ? ‘‘અજ્જ ભિક્ખૂનં પચ્ચયા દુલ્લભા જાતા’’તિઆદિકા પચ્ચયપટિસંયુત્તકથા. ઇચ્છિતવત્થુસ્સ સમીપે કથનં સામન્તજપ્પા.

૮૬૪. બહિ છડ્ડનં ઉક્ખેપના. પરપિટ્ઠિમંસખાદનસીલો પરપિટ્ઠિમંસિકો, તસ્સ ભાવો પરપિટ્ઠિમંસિકતા.

૮૬૫. નિકત્તું અપ્પેન લાભેન બહુકં વઞ્ચેત્વા ગહેતું ઇચ્છનં નિજિગીસનં, તસ્સ ભાવો નિજિગીસનતા. તસ્સેવ ઇચ્છનસ્સ પવત્તિઆકારો, તંસહજાતં વા ગવેસનકમ્મં.

૮૬૬. વણ્ણસમ્પન્નં પોક્ખરં વણ્ણપોક્ખરન્તિ ઉત્તરપદલોપો પુબ્બપદસ્સ દટ્ઠબ્બો, વણ્ણપારિપૂરી વા વણ્ણપોક્ખરતા. ‘‘અત્થજાપિકા’’તિ એત્થ વિય જપ-સદ્દો ઉપ્પત્તિવાચકોતિ આહ ‘‘પવત્તેતી’’તિ.

૮૬૭. સેય્યસદિસમાના ઉન્નતિવસેન પવત્તાતિ ઉભયત્થાપિ ‘‘માનં જપ્પેતી’’તિ વુત્તં.

૮૬૮. હીનમાનો પન ઓનતિવસેન પવત્તિતો કેવલેન માનસદ્દેન નિદ્દેસં નારહતીતિ તંનિદ્દેસે ‘‘ઓમાનં જપ્પેતી’’તિ (વિભ. ૮૭૪) વુત્તં.

૮૭૨. રાજભોગેન રટ્ઠભુઞ્જનકો રાજનિસ્સિતો રટ્ઠિયો.

૮૭૯. પુગ્ગલં અનામસિત્વાતિ યથા સેય્યસ્સ સેય્યમાનાદિનિદ્દેસેસુ ‘‘પરેહિ સેય્યં અત્તાનં દહતી’’તિ સેય્યાદિપુગ્ગલો માનુપ્પાદકો આમટ્ઠો, એવમેતસ્સ સેય્યમાનભાવેપિ માનુપ્પાદકપુગ્ગલવિસેસં અનામસિત્વા ‘‘પરે અતિમઞ્ઞતિ’’ચ્ચેવ વુત્તન્તિ અત્થો. પરે અતિક્કમિત્વા મઞ્ઞનઞ્હિ યસ્સ કસ્સચિ અતિમાનોતિ.

૮૮૦. પુરિમમાનસ્સ ઉપરિમાનો માનાતિમાનો, અતિ-સદ્દો ઉપરિ-સદ્દસ્સ અત્થં વદતીતિ દટ્ઠબ્બો. પુરિમમાનં વા અતિક્કન્તો માનો માનાતિમાનો.

૮૮૧. પક્ખિજાતીસુ વાયસો અન્તો લામકોતિ કત્વા ‘‘કાકજાતિ વિયા’’તિ વુત્તં.

૮૮૨. થેરો કિર દોસચરિતો અહોસિ, તસ્મા આદિતોવ ‘‘તુમ્હે અખીણાસવા’’તિ અવત્વા ઉપાયેન કથેસીતિ વદન્તિ, દોસચરિતત્તા વા ખિપ્પં તતિયપદવારે વિરાગં ઉપ્પાદેસીતિ અધિપ્પાયો.

૮૮૩. માનં અનુગતચ્છન્દોતિ માનસમ્પયુત્તછન્દો, માનસભાવં અનુગતો માનચ્છન્દો વા.

૮૮૪. ‘‘વિલમ્બન’’ન્તિ ચ ઇત્થિપુરિસસમ્માનનાદિકિરિયાદિવિલમ્બનપટિસંયુત્તં કત્તબ્બં દટ્ઠબ્બં. તત્થ યુત્તમુત્તસિલિટ્ઠં પટિભાનં વિલમ્બનપટિભાનં.

૮૮૭. અમરવાદપટિસંયુત્તો વિતક્કો, અત્તનો અમરણત્થાય દેવભાવત્થાય વા વિતક્કો અમરવિતક્કો.

૮૮૮. પરેસુ અનુદ્દયા રાગવસેન અનુદ્દયકરણં એતસ્સાતિ પરાનુદ્દયો, તસ્સ ભાવો પરાનુદ્દયતા, પરેસુ વા અનુદ્દયસ્સેવ સહનન્દિતાદિકસ્સ ભાવો પરાનુદ્દયતા, તાદિસો રાગો. તત્થાતિ પરાનુદ્દયતાય સંસટ્ઠવિહારેન દસ્સિતાયાતિ અત્થો યુજ્જતિ.

૮૯૦. અનવઞ્ઞત્તિં પત્થેન્તો અનવઞ્ઞત્તત્થમેવ કામગુણે ચ પત્થેતીતિ આહ ‘‘પઞ્ચકામ…પે… નિસ્સિતો હુત્વા’’તિ.

એકકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૨.) દુકનિદ્દેસવણ્ણના

૮૯૧. ઉપનય્હતીતિ બન્ધતિ. અ-કારો અનન્તરત્થવાચકો, મરિયાદવાચકસ્સ વા આકારસ્સ રસ્સત્તં કત્વા ‘‘અટ્ઠપના’’તિ વુત્તન્તિ ‘‘અનન્તરટ્ઠપના’’તિઆદિમાહ. તત્થ પઠમુપ્પન્નસ્સ પવત્તાકારો મરિયાદા, તં અનતિક્કમિત્વા તસ્સેવ દળ્હીકરણવસેન ઠપના મરિયાદટ્ઠપના. પકતિટ્ઠપનામત્તમેવ, વિસેસનરહિતાતિ અત્થો.

૮૯૨. નિટ્ઠુરિયં ખેળપાતનં, નિટ્ઠુરિયં વિય નિટ્ઠુરિયં. દસ્સેત્વાતિ દન્તેહિ છિન્દિત્વા. તેન પન દસ્સનં પળાસોતિ દસ્સેતિ. પળાસસ્સ આયનાતિ યુગગ્ગાહપ્પવત્તિ. સમભાવદહનં જયો, તસ્સ આહરણતો આહારો. ધુરં ન દેતીતિ પામોક્ખં ન દેતિ.

૮૯૪. કાયેન ચેતિયઙ્ગણાદિવત્તં કરોતિ ‘‘એવં વત્તસમ્પન્નો સદ્ધો કથં કાયદુચ્ચરિતાદીનિ કરિસ્સતી’’તિ પરેસં ઞાપનત્થં. અતિચ્ચાતિ અચ્ચયં કત્વા. આસરન્તીતિ આગચ્છન્તિ, પુન પટિચ્છાદને પવત્તન્તીતિ અત્થો. કોનામેવં કરોતીતિ વોચ્છિન્દનચ્છાદના વા વોચ્છાદના.

ન સમ્મા ભાસિતાતિ યો ન સમ્મા ભાસતિ, સો સઠોતિ દસ્સેતિ. કુચ્છિ વા પિટ્ઠિ વા જાનિતું ન સક્કાતિ અસન્તગુણસમ્ભાવનેનેવ ચિત્તાનુરૂપકિરિયાવિરહતો ‘‘એવંચિત્તો એવંકિરિયો’’તિ જાનિતું ન સક્કાતિ અત્થો.

અજો એવ અજામિગો. નેલકોતિ તરુણવચ્છો. યથા સો યક્ખો તાદિસં રૂપં દસ્સેત્વા ‘‘અજા’’તિ સઞ્ઞાય આગતાગતે ખાદતિ, એવમયમ્પિ તંતંસદિસગુણસમ્ભાવનેન તે તે વઞ્ચેતિ. તેનેતં સાઠેય્યં માયાતો બલવતરા વઞ્ચનાતિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવ ‘‘પરિક્ખત્તતા’’તિ વુત્તં.

૯૦૮. સક્કાયદિટ્ઠાદીનં અભાવેપિ યં સંયોજનં હોતિ, તં બહિદ્ધા સંયોજનતો બહિદ્ધાસંયોજનસ્સ પુગ્ગલસ્સ વિસેસનભૂતં બહિદ્ધાસંયોજનં નામ.

દુકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૩.) તિકનિદ્દેસવણ્ણના

૯૦૯. અકુસલમૂલાનેવ વટ્ટમૂલાનીતિ તેહિ કથિતેહિ વટ્ટમૂલસમુદાચારો કથિતો હોતીતિ આહ ‘‘તીહિ…પે… કથિતો’’તિ.

૯૧૯. સસ્સતો લોકોતિઆદિદસ્સનમેવ બ્રહ્મચરિયં મોક્ખસમ્પાપકં ઉત્તમચરિયન્તિ દિટ્ઠિગતિકેહિ સમ્મતન્તિ આહ ‘‘દિટ્ઠિગતિકસમ્મતસ્સા’’તિ. રૂપારૂપાવચરવિપાકેસુ સાતિસયો ભવરાગોતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં ‘‘મહાબ્રહ્માન’’ન્તિ.

૯૨૦. કથંવિધન્તિ કેનાકારેન સણ્ઠિતન્તિ અત્થોતિ કત્વા આહ ‘‘આકારસણ્ઠાન’’ન્તિ. માનઠપનાતિ સેય્યાદિવસેન માનેન ઠપના, માનસઙ્ખાતા વા ઠપના.

૯૨૧. ચેતસો ઉત્રાસો દોમનસ્સં, દોસો વા, તંસમ્પયુત્તા વા ચેતનાદયો.

૯૨૨. દેસનાસુખતાયાતિ તિણ્ણં અદ્ધાનં વસેન વિચિકિચ્છાય દેસના સુખા ‘‘કઙ્ખતિ વિચિકિચ્છતી’’તિ, ન પન તથા મોહેનાતિ અધિપ્પાયો. વણ્ણાદિભેદં સુત્વાતિ કેચિ કિર વદન્તિ ‘‘ખત્તિયજીવો પણ્ડુવણ્ણો. કસ્મા? સો હિ પુબ્બણ્હે રમતિ, પુબ્બણ્હે ચ છાયા પણ્ડુવણ્ણા. બ્રાહ્મણવેસ્સસુદ્દજીવા ઓદાતપીતકાળવણ્ણા. તે હિ મજ્ઝન્હસાયન્હરત્તીસુ ઓદાતપીતકાળછાયા કાળતમકાલેસુ રમન્તી’’તિ તેસં વણ્ણભેદં, ‘‘બ્યાપી પરિમણ્ડલો’’તિઆદિના કથેન્તાનં સણ્ઠાનભેદઞ્ચ સુત્વા.

૯૨૩. પુરિસપુગ્ગલોતિ પદદ્વયં એકપદં કત્વા જાનન્તાનં વસેનાયં સમ્મુતિકથા પવત્તા, પદન્તરમેવ વા ઇદં પુગ્ગલવાચકન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘અયં પના’’તિઆદિમાહ. અથ વા પુરિસોતિ વુત્તો ચ પુગ્ગલો એવ, ન પુરિસિન્દ્રિયયુત્તોવાતિ દસ્સનત્થમ્પિ ‘‘પુરિસપુગ્ગલો’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અટ્ઠસુ આબાધેસૂતિ પિત્તસેમ્હવાતસમુટ્ઠાનઉતુવિપરિણામજઓપક્કમિકવિસમપરિહારજસન્નિપાતજકમ્મસમુટ્ઠાનેસુ. પુબ્બે કતન્તિ પુરાણતરકમ્મં ઇચ્છન્તીતિ ઉપપજ્જવેદનીયઞ્ચ કિર પટિક્ખિપન્તિ. આણત્તિમૂલકેન વાતિ યોપિ આણાપેત્વા વધબન્ધાદિદુક્ખં ઉપ્પાદેતિ, તમ્પિ તંમૂલકં ન હોતિ, ઇસ્સરનિમ્માનમૂલમેવાતિ અધિપ્પાયો.

૯૨૪. મોહસ્સ અનુદહનં દાહકારણતાય વુત્તં, સભાવતોપિ પન અસમ્પટિવેધો સમ્પટિવેધસુખસ્સ પચ્ચનીકભૂતો દુક્ખો એવાતિ અનુદહનતા વેદિતબ્બા. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘ઉપેક્ખા વેદના ઞાણસુખા અઞ્ઞાણદુક્ખા’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫) વુત્તા.

૯૨૬. પુથુનિમિત્તારમ્મણેસૂતિ સુભનિમિત્તાદિવસેન પુથુનિમિત્તસભાવેસુ આરમ્મણેસુ, પુથુસભાવેસુ વા સુભનિમિત્તાદિઆરમ્મણેસુ. કોસજ્જપમાદનિદ્દેસાનં સમાનત્તેપિ અવિપ્ફારિકતાસઙ્ખાતા લીનવુત્તિતા કોસજ્જં, સતિવોસ્સગ્ગસઙ્ખાતં પમજ્જનં પમાદોતિ અયં વિસેસોતિ.

૯૩૧. સગરુવાસન્તિ સઓત્તપ્પવાસમાહ, સજેટ્ઠકવાસન્તિ સહિરિવાસં. અનાદિયના અનદ્દા ઓવાદઅગ્ગહણં, અચિત્તીકારોતિ અત્થો. સુક્ખકટ્ઠસ્સ વિય અનલ્લતા, અમુદુતા વા અનદ્દા. અસીલ્યન્તિ અસુખસીલતા અમુદુતા એવ.

૯૩૪. ઉપારમ્ભો દોસસમ્પયુત્તચિત્તુપ્પાદો સિયા.

૯૩૬. ‘‘ઇધ પાસાણં કરોતી’’તિઆદિના ઠપનત્થેપિ કરોતિ-સદ્દો યુજ્જતીતિ આહ ‘‘કરોતીતિ ઠપેતી’’તિ. એત્થ ચાયં આવજ્જના અકુસલાનં આસન્નકારણત્તા ખુદ્દકવત્થૂસુ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા, તદનુકૂલકિચ્ચત્તા વા.

તિકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૪.) ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૯૩૯. ઇતીતિ નિદસ્સને નિપાતોતિ એવં-સદ્દેન સમાનત્થોતિ દસ્સેતિ. ભવાભવહેતૂતિપીતિ એત્થ ભવન્તિ જાયન્તિ એતેનાતિ ભવો, સપ્પિઆદિભેસજ્જં. ભવો એવ પણીતતરો અભિવુદ્ધો અભવો. ભાવનારામતાઅરિયવંસપ્પહેય્યત્તા વા પુરિમતણ્હાત્તયવજ્જા સબ્બા તણ્હા ‘‘ભવાભવહેતુ ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

એતાયાતિ છન્દાદિઅગતિયા. ન ગચ્છન્તીતિ ન પવત્તન્તિ, તં તં કિરિયં ન કરોન્તીતિ અત્થો. ઇમિનાતિ છન્દાદિના અગતિગમનેન. છન્દાદીસુ યેન નિન્નો, તેન ગમનં યથાનિન્નગમનં.

‘‘રાજા’’તિઆદિના રાજાદિનિમિત્તો વિય ઊમિઆદિનિમિત્તો ચિત્તુત્રાસો ઊમિઆદિભયં, ‘‘ઊમિભયન્તિ ખો, ભિક્ખવે, કોધુપાયાસસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિઆદિવચનતો (મ. નિ. ૨.૧૬૨; અ. નિ. ૪.૧૨૨; ઇતિવુ. ૧૦૯) કોધુપાયાસઓદરિકત્તપઞ્ચકામગુણમાતુગામા વા. તત્થ પઞ્ચકામગુણમાતુગામગ્ગહણેન તન્નિસ્સિતછન્દરાગગ્ગહણં વેદિતબ્બં, ઓદરિકત્તઞ્ચ લોભોવ. ઉક્ખેપનીયાદિકમ્મં વિનયદણ્ડં.

‘‘અથ ખો તિમ્બરુકો પરિબ્બાજકો યેન ભગવા…પે… એતદવોચ ‘કિં નુ ખો, ભો ગોતમ, સયંકતં સુખદુક્ખ’ન્તિ? મા હેવં તિમ્બરુકાતિ ભગવા અવોચા’’તિઆદિના નિદાનવગ્ગે (સં. નિ. ૨.૧૮) આગતત્તા ‘‘તિમ્બરુકદિટ્ઠી’’તિ વુત્તા.

ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૫.) પઞ્ચકનિદ્દેસવણ્ણના

૯૪૦. આગન્તું પન ન દેન્તીતિ આગમનસ્સ પચ્ચયા ન હોન્તીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

૯૪૧. અવદેહનતોતિ પૂરણેન મંસૂપચયહેતુતાય ચ ઉપચયનતો. ગિમ્હકાલે ભુઞ્જિત્વા સયન્તસ્સ સુખં હોતીતિ તં ઉતુસુખં ‘‘સેય્યસુખ’’ન્તિ વુત્તં, સયનિરિયાપથસુખન્તિ અત્થો. વતન્તિ ધુતઙ્ગાનિ. તપોતિ ખન્ધકવત્તાનિ, વીરિયં વા. સીલગ્ગહણેન ખન્ધકવત્તમેથુનવિરતીનં ગહિતત્તા તપબ્રહ્મચરિયગ્ગહણં ન કત્તબ્બન્તિ ચે? ન, અઞ્ઞસીલતો વિસેસેત્વા તપબ્રહ્મચરિયાનં દેવત્તકારણત્તગ્ગહણસ્સ દસ્સનતો, બાહિરાનઞ્ચસ્સ વિનિબન્ધસ્સ પવત્તિદસ્સનતો વા. તેસઞ્હિ અવિહિંસાદિગોવતાદિદુક્કરકારિકામેથુનવિરતિયો યથાક્કમં સીલાદીનિ, તાનિ ચ તે દેવનિકાયં પણિધાય ચરન્તીતિ. અઞ્ઞથા ચ સદ્ધારુચિઆદીહિ ‘‘યતો ખો ભો અયં અત્તા રૂપી ચાતુમહાભૂતિકો માતાપેત્તિકસમ્ભવો કાયસ્સ ભેદા ઉચ્છિજ્જતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૮૫) વિકપ્પેત્વા.

૯૪૨. બ્યસનેસુ ઞાતિભોગરોગબ્યસનગ્ગહણેન તંનિમિત્તા સોકાદયો ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. દસ્સનસવનેસુ પટિકૂલતા દસ્સનસવનપટિકૂલતા. એત્થ ચ આદીનવેહિ પઞ્ચહિ તેસં કારણભૂતા અક્ખન્તિયેવ ભિન્દિત્વા કથિતાતિ વેદિતબ્બા, અક્ખન્તિમૂલકા વા અપ્પિયતાદિહેતુભૂતા દુક્કટદુબ્ભાસિતતાદિદોસા.

મિચ્છાજીવનિમિત્તં મરણકાલે ઉપ્પન્નભયં ‘‘આજીવકભય’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘આજીવિકાભય’’ન્તિ પન પાઠે પચ્ચયાનુપ્પત્તિં પસ્સતો આજીવિકનિમિત્તો ચિત્તુત્રાસોતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. કિત્તિસદ્દો સિલોકન્તિ તપ્પટિપક્ખા અસિલોકં અકિત્તિ. તેનાહ ‘‘ગરહભય’’ન્તિ.

૯૪૩. ઉપ્પિલાવિતન્તિ ઉદગ્ગતાસઙ્ખાતો અવૂપસમભાવો, અવૂપસમહેતુભૂતો વા પીતિયા આકારો.

પઞ્ચકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૬.) છક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૯૪૪. ‘‘કોધનો હોતિ ઉપનાહી’’તિઆદિના કોધાદિહેતુકા ઉપનાહાદયો કોધાદીનં સહાયકારણભાવેન સુત્તન્તે વુત્તાતિ કોધાદયો એવ વિવાદમૂલાનિ, તેનેત્થ તે એવ વુત્તા. સન્દિટ્ઠિપરામસિતા અત્તનો દિટ્ઠિયં અભિનિવિટ્ઠતા.

૯૪૫. અપ્પતિસ્સયોતિ પતિસ્સયભૂતેહિ ગરૂહિ વિરહિતો. અપ્પમાદલક્ખણન્તિ સતિઅવિપ્પવાસં કુસલાનુયોગસાતચ્ચં વા.

યુત્તપયુત્તતાતિ તન્નિન્નતાવસેન સુટ્ઠુ યુત્તતા. ગણસઙ્ગણિકા કિલેસવસેન પવત્તા સઙ્ગણિકા. ઇત્થિપટિસંયુત્તકથાસવને ઇત્થિસદ્દસવને ચ અસ્સાદો સવનસંસગ્ગો. ઇત્થિયા કસ્સચિ દાનગ્ગહણસ્સાદો પરિભોગસંસગ્ગો.

૯૪૬. સોમનસ્સેન સદ્ધિં ઉપવિચરન્તીતિ સોમનસ્સુપવિચારાતિ અકુસલસોમનસ્સસહગતા રૂપવિચારાદયો ઇધાધિપ્પેતાતિ વેદિતબ્બા, તથા ઉપેક્ખુપવિચારા ચ. તંસમ્પયુત્તો વાતિ એતેન વિચારગ્ગહણેન વિતક્કોપિ ગહિતોતિ વિતક્કપ્પવત્તનેન ‘‘ઉપવિતક્કેતી’’તિ ઇદમ્પિ વુત્તં હોતીતિ દસ્સેતિ.

૯૪૭. અઞ્ઞાણસમ્પયુત્તાતિ વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસહગતચિત્તેસુ ઉપેક્ખા મોહોતિ વદન્તિ, લોભસમ્પયુત્તુપેક્ખાપિ પન ગેહસ્સિતા ન ન હોતિ.

૯૪૮. અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકો ‘‘અધિચ્ચ સમુપ્પન્નો અત્તા ઉપ્પન્નો ભવિસ્સતી’’તિ ગણ્હન્તો સસ્સતદિટ્ઠિકો હોતીતિ એવરૂપસ્સ દિટ્ઠિ વિયાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકસ્સેવા’’તિ આહ. ન સો જાતોતિ એત્થ ‘‘જાતૂ’’તિ અયં નિપાતો ઉ-કારસ્સ ઓ-કારં કત્વા જાતોતિ વુત્તો, તેન વા સમાનત્થં નિપાતન્તરં એતં દટ્ઠબ્બં. સબ્બાસવદિટ્ઠીતિ સબ્બાસવપરિયાયેન આગતા દિટ્ઠિ.

છક્કનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૭.) સત્તકનિદ્દેસવણ્ણના

૯૫૧. દ્વાસટ્ઠિયા દિટ્ઠીસુ સત્તકસ્સ અઞ્ઞસ્સ અભાવા સત્ત ઉચ્છેદવાદા એવ ઇધ તથા અવત્વા ‘‘સત્ત દિટ્ઠી’’તિ વુત્તા.

સત્તકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૮.) અટ્ઠકનિદ્દેસવણ્ણના

૯૫૨. ‘‘કમ્મં ખો મે કત્તબ્બં ભવિસ્સતી’’તિઆદિના ઓસીદનાકારેન પવત્તચિત્તુપ્પાદા કોસજ્જકારણાનિ, કોસજ્જમેવ વા કોસજ્જન્તરકારણતાય કોસજ્જકારણાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ. માસાચિતં મઞ્ઞેતિ એત્થ આચિત-સદ્દો તિન્ત-સદ્દસ્સ, મઞ્ઞે-સદ્દો ચ વિય-સદ્દસ્સ અત્થં વદતીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘તિન્તમાસો વિયા’’તિ અયમત્થો વિભાવિતો, માસચયો વિયાતિ વા અત્થો.

૯૫૭. ફરતીતિ ફુસતિ, ઘટ્ટેતીતિ અત્થો. અઞ્ઞેન કારણેનાતિ ‘‘અજ્જ તયા વિકાલે ભુત્તં, તેન ત્વં આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ વુત્તો ‘‘હિય્યો મયા કાલે ભુત્તં, તેનાહં અનાપન્નો’’તિઆદિના અઞ્ઞેન અયુત્તેન કારણેન અઞ્ઞં યુત્તં કારણં પટિચ્છાદેતીતિ અત્થો. પુચ્છિતત્થતો બહિદ્ધા યથા તં ન અલ્લીયતિ, તથા કથાય અપનયનં વિક્ખિપનં બહિદ્ધા અપનામના.

૯૫૮. અસઞ્ઞીવાદાતિ પુગ્ગલેહિ દિટ્ઠિયો દસ્સેતિ. યેહિ વા અભિનિવેસેહિ અસઞ્ઞી અત્તાનં વદન્તિ, તે અસઞ્ઞીવાદા. અરૂપસમાપત્તિનિમિત્તન્તિ આકાસાદિં.

અટ્ઠકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૯.) નવકનિદ્દેસવણ્ણના

૯૬૦. દસમસ્સ અવુત્તત્તા ‘‘સત્તેસુ ઉપ્પત્તિવસેનેવ કથિતાની’’તિ વુત્તં.

૯૬૩. સુખવિનિચ્છયન્તિ સેવિતબ્બાસેવિતબ્બસુખસન્નિટ્ઠાનન્તિ અત્થો. અજ્ઝત્તં સુખન્તિ સેવિતબ્બં નેક્ખમ્મસુખં. વિનિચ્છયાતિ દ્વે વિનિચ્છયાતિ ઇદં –

‘‘સાતં અસાતન્તિ યમાહુ લોકે,

તમૂપનિસ્સાય પહોતિ છન્દો;

રૂપેસુ દિસ્વા વિભવં ભવઞ્ચ,

વિનિચ્છયં કુબ્બતિ જન્તુ લોકે’’તિ. (સુ. નિ. ૮૭૩; મહાનિ. ૧૦૨) –

એતસ્સ નિદ્દેસે વુત્તં.

ઇધ વિનિચ્છયોતિ વુત્તોતિ ઇમિસ્સા વિભઙ્ગપાળિયા યો છન્દરાગસ્સ પચ્ચયસભાવેન વિનિચ્છય-સદ્દેન વુત્તો, સક્કપઞ્હેપિ (દી. નિ. ૨.૩૫૭) છન્દસ્સ નિદાનભાવેન વિતક્ક-સદ્દેન સો એવ આગતોતિ એવં વિતક્કસ્સ વિનિચ્છયભાવં તસ્સેવ ઇધ ગહિતતઞ્ચ દસ્સેતિ. બલવસન્નિટ્ઠાનન્તિ બલવતિયા તણ્હાય આરમ્મણસ્સ નિટ્ઠપેત્વા ગહણં.

૯૬૪. સતિપિ અઞ્ઞેસઞ્ચ સઙ્ખતભાવે અહન્તિ અસ્મીતિ ચ સાતિસયા માનસ્સ સઙ્ખતતાતિ કત્વા ‘‘સઙ્ખત’’ન્તિ માનો વુત્તો. સેય્યાદિવસેન ‘‘અહમસ્મી’’તિ અત્તનો સઙ્ખરણં વા સઙ્ખતં. એત્થ ‘‘ભવિસ્સન્તી’’તિઆદિકા પવત્તિ તણ્હાદિટ્ઠીનં વિસેસવતીતિ તાસમ્પિ ઇઞ્જિતાદિભાવો વુત્તો.

નવકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

(૧૦.) દસકનિદ્દેસવણ્ણના

૯૭૦. જાલક્ખિપસંવિધાનાદિકુસલતાસઙ્કપ્પનં ઉપાયચિન્તા, તસ્સા મિચ્છાભાવપટિચ્છાદનભાવેન પવત્તો તદાકારો મોહો ઉપાયચિન્તાવસેન ઉપ્પન્નોતિ દટ્ઠબ્બો. યથાકતે પન પાપે અનાદીનવદસ્સનવસેન પવત્તા સઞ્ઞા, સઙ્કપ્પો વા પચ્ચવેક્ખણા, તસ્સાપિ મિચ્છાભાવપટિચ્છાદકં તદાકારં, અનાદીનવદસ્સનં વા પચ્ચવેક્ખણાકારેન ઉપ્પન્નો મોહોતિ. વિમુત્તસઞ્ઞિતાતિ અધિમાનસમ્પયુત્તં, તિત્થિયાનં વા અત્તનો દિટ્ઠિયા વિમુત્તતાસઞ્જાનનં. ‘‘વિમુત્તોમ્હી’’તિ એવં પવત્તો અકુસલચિત્તુપ્પાદો મિચ્છાવિમુત્તીતિ કેચિ વદન્તિ. ફલં વિય વિમુત્તન્તિ ગહિતે પન દિટ્ઠિસમ્પયુત્તચિત્તે દિટ્ઠિ મિચ્છાઞાણં, સમાધિ ચ મિચ્છાવિમુત્તીતિ યુત્તં સિયા.

દસકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તણ્હાવિચરિતનિદ્દેસવણ્ણના

૯૭૩. સમૂહગાહતોતિ તણ્હામાનદિટ્ઠીનં સાધારણગ્ગહણતોતિ વદન્તિ. ‘‘ઇત્થં એવં અઞ્ઞથા’’તિ પન વિસેસં અકત્વા ગહણં સમૂહગાહોતિ દટ્ઠબ્બો. અઞ્ઞં આકારન્તિ પરસન્તાનગતં આકારં. અત્થીતિ સદા સંવિજ્જતીતિ અત્થો. સીદતીતિ વિનસ્સતિ. સંસયપરિવિતક્કવસેનાતિ ‘‘કિં નુ ખો અહં સિયં, ન સિય’’ન્તિ એવં પરિવિતક્કવસેન. પત્થનાકપ્પનવસેનાતિ ‘‘અપિ નામ સાધુ પનાહં સિય’’ન્તિ એવં પત્થનાય કપ્પનવસેન.

સુદ્ધસીસાતિ તણ્હામાનદિટ્ઠીનં સાધારણસીસા વિસેસસ્સ અનિસ્સિતત્તા ‘‘સુદ્ધસીસા’’તિ વુત્તા. તત્થ દિટ્ઠિસીસેહિ દિટ્ઠિયા તણ્હા દસ્સિતા, સીસસીસમૂલકેહિ માનદિટ્ઠીહિ સયમેવ ચાતિ આહ ‘‘એવમેતે…પે… તણ્હા વિચરિતધમ્મા વેદિતબ્બા’’તિ. દિટ્ઠિમાનેસુપિ ‘‘તણ્હાવિચરિતાની’’તિ વચનઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિપ્પયોગીનં દિટ્ઠિમાનાનં તણ્હાય અવિપ્પયોગીનં તંમૂલકત્તાવ તપ્પધાનતાય કતન્તિ વેદિતબ્બં.

૯૭૪. અવક્કરીતિ નિપાતો નાનાભાવે વત્તતીતિ અનાનાકરણં અનવક્કરિ, તં કત્વા, અવક્કરિ વા અકત્વા અનવક્કરિ કત્વાતિ એવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અવિનિબ્ભોગં કત્વા’’તિ. ‘‘અનવકારિં કરિત્વા’’તિ વા પાઠો, તત્થ અવકિરણં વિક્ખેપનં સમૂહસ્સ એકદેસાનં વિનિબ્ભુજ્જનં અવકારિ, તં અવકારિં વિનિબ્ભોગં અકત્વા, પઞ્ચપિ ખન્ધે સમૂહતો એકત્તેનેવ ગહેત્વા અત્તતો અવિનિબ્ભુજ્જિત્વા અસ્મીતિ છન્દમાનદિટ્ઠિયો પટિલભતીતિ અત્થો. અસિતબ્યાભઙ્ગિતાયાતિ દાત્તેન કાજેન ચાતિ એતેન પરિક્ખારેન, અસિતબ્યાભઙ્ગીહિ લવનવહનકિરિયા વા ‘‘અસિતબ્યાભઙ્ગી’’તિ વુત્તા.

૯૭૬. અવકારિં કરિત્વાતિ રૂપાદીનિ અત્તતો વિનિબ્ભુજ્જિત્વા ઇમિના રૂપેન…પે… ઇમિના વિઞ્ઞાણેન અસ્મીતિ છન્દં પટિલભતીતિ એવં સબ્બત્થ ઇમિનાતિ એતસ્સ અત્તતો અવિનિબ્ભુત્તેન રૂપાદિનાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અત્તતો હિ અવિનિબ્ભુત્તાનિ અબહિકતાનિ અહમિચ્ચેવ ગહિતાનિ રૂપાદીનિ ઉપાદાય ઉપગન્ત્વા પવત્તા તણ્હા ‘‘અજ્ઝત્તિકસ્સ ઉપાદાયા’’તિ વુત્તા, અત્તતો ચ વિનિબ્ભુત્તાનિ બહિકતાનિ ઉપગન્ત્વા પવત્તા ‘‘બાહિરસ્સ ઉપાદાયા’’તિ. ખગ્ગેન વા છત્તેન વા અહં નિચ્ચોતિ અભિમઙ્ગલસમ્મતેન ખગ્ગાદિના મમ વિનાસો નત્થીતિ મઞ્ઞતીતિ અત્થો. એકેકસ્સાતિ ઇદં અનાદિમ્હિ અનન્તે ચ સંસારે એકેકસ્સ અતીતાનાગતેસુ છત્તિંસાયપિ સમ્ભવદસ્સનત્થં વુત્તં, એકેકસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ યથાલાભવસેનાતિ ઇદમ્પિ અનિસ્સિતતણ્હામાનદિટ્ઠિં કત્વા પુથુજ્જનસ્સ અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્ને કસ્સચિ સમ્ભવદસ્સનત્થં.

તણ્હાવિચરિતનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ખુદ્દકવત્થુવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.