૧૮. ધમ્મહદયવિભઙ્ગો
૧. સબ્બસઙ્ગાહિકવારવણ્ણના
૯૭૮. ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિઆદિના ખન્ધાદીનં ધાતુસમ્ભવપરિયાપન્નપાતુભાવ ભૂમન્તરતીસુ ધાતૂસુઉપ્પાદકદાનાદિકુસલ કમ્મતબ્બિપાકઅભિઞ્ઞેય્યાદિઆરમ્મણદુકદ્વયદિટ્ઠાદિકુસલત્તિકાદિતિકપઞ્ચકરૂપલોકિયદુકદ્વયભેદભિન્નાનં નિરવસેસતો સઙ્ગહિતત્તા દુતિયવારાદીનઞ્ચ એત્થ અનુપ્પવેસતો સબ્બસામઞ્ઞેન વુત્તો પઠમો સબ્બસઙ્ગાહિકવારો નામ, દુતિયો ઉપ્પત્તાનુપ્પત્તિદસ્સનવારો નામાતિ વુત્તં. તત્થ પન ‘‘કામધાતુયા કતિ ખન્ધા કતિ આયતનાની’’તિઆદિના (વિભ. ૯૯૧) તેસં અત્થિતા એવ વુત્તા, કિરિયાવિસેસસ્સ અપ્પયોગો ‘‘અત્થિ ભવતિ સંવિજ્જતી’’તિ સામઞ્ઞકિરિયાય વિઞ્ઞેય્યભાવતો, તેનાયં ‘‘સમ્ભવાસમ્ભવદસ્સનવારો’’તિ વત્તું યુત્તો, ચતુત્થો ચ ઉપપત્તિક્ખણે ઉપ્પત્તાનુપ્પત્તિદસ્સનવારોતિ તત્થ પાતુભાવાપાતુભાવવચનતો.
૯૭૯. યથાપુચ્છન્તિ પુચ્છાનુરૂપં અવિતથબ્યાકરણં પરેહિ કતમ્પિ સબ્બઞ્ઞુવચનં વિઞ્ઞાય કતત્તા સબ્બઞ્ઞુબ્યાકરણમેવ નામ હોતિ, કો પન વાદો સબ્બઞ્ઞુના એવ કતેતિ અધિપ્પાયો.
૨. ઉપ્પત્તાનુપ્પત્તિવારવણ્ણના
૯૯૧. કામધાતુસમ્ભૂતાનઞ્ચાતિ ઇદ્ધિયા રૂપધાતુગતાનં કામાવચરસત્તાનઞ્ચાતિ અત્થો. ઘાનાયતનાદીનં અભાવેનાતિ એત્થ યદિ તદભાવેન ગન્ધાયતનાદીનિ આયતનાદિકિચ્ચં ન કરોન્તિ, અસઞ્ઞસત્તેસુ ચક્ખાયતનસ્સ અભાવેન રૂપાયતનં આયતનાદિકિચ્ચં ન કરેય્ય. તતો ‘‘અસઞ્ઞસત્તાનં દેવાનં ઉપપત્તિક્ખણે દ્વાયતનાનિ પાતુભવન્તી’’તિઆદિવચનં ન વત્તબ્બં સિયા. કામાવચરાદિઓકાસા તત્થ ઉપ્પજ્જમાનસત્તાનં, તત્થ પરિયાપન્નધમ્માનં વા અધિટ્ઠાનભાવેન ‘‘ધાતૂ’’તિ વુચ્ચન્તિ, તથા યેસુ કામાવચરાદિસત્તનિકાયેસુ કામાવચરાદિસત્તા ઉપ્પજ્જન્તિ, તેસં સત્તાનં ઉપ્પત્તિ એત્થાતિ સત્તુપ્પત્તીતિ વુચ્ચમાના તે સત્તનિકાયા ચ, ન પનેત્થ અપરિયાપન્નોકાસો અપરિયાપન્નસત્તનિકાયો ચ અત્થિ, યો ‘‘ધાતૂ’’તિ વુચ્ચેય્યાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઓકાસવસેન વા સત્તુપ્પત્તિવસેન વા અપરિયાપન્નધાતુ નામ નત્થી’’તિ આહ. સત્તુપ્પત્તિવસેનાતિ ઇમિના વા ઓકાસસત્તલોકદ્વયં સહ ગહેત્વા તાદિસાય અપરિયાપન્નધાતુયા અભાવં દસ્સેતિ, સત્તભાવેન વા ઉપ્પત્તિ સત્તુપ્પત્તિ, સત્તાવાસવસેન તંતંભવવસેન ઉપ્પજ્જમાના ઉપાદિન્નકક્ખન્ધા તંતંપરિયાપન્નાનં સદિસાધિટ્ઠાનભાવેન ધાતૂતિ વુચ્ચન્તીતિ એવં અપરિયાપન્નધાતુ નત્થીતિ અત્થો.
૩. પરિયાપન્નાપરિયાપન્નવારવણ્ણના
૯૯૯. ભવવસેન ઓકાસવસેન ચ પરિચ્છિન્નાતિ તત્થ અઞ્ઞત્થ ચ ઉપ્પજ્જમાના ઉપાદિન્નકક્ખન્ધા તંતંપરિયાપન્ના સબ્બે દટ્ઠબ્બા.
૬. ઉપ્પાદકકમ્મઆયુપ્પમાણવારો
(૧.) ઉપ્પાદકકમ્મવણ્ણના
૧૦૨૧. ખન્ધાદીનં ધાતુસમ્ભવાદિવસેન પભેદં વત્વા યે સત્તા ધાતુપ્પભેદવન્તો, યઞ્ચ તેસં ઉપ્પાદકકમ્મં, યો ચ તસ્સ વિપાકો, તેસં વસેન પભેદં દસ્સેતું ‘‘તયો દેવા’’તિઆદિકો છટ્ઠવારો આરદ્ધો. ખન્ધાદયો એવ હિ ધાતુત્તયભૂતદેવવસેન દાનાદિકમ્મવસેન તંતંઆયુપ્પમાણપરિચ્છિન્નઉપાદિન્નકક્ખન્ધવસેન ચ ભિન્નાતિ. ચતુદોણં અમ્બણં, છદોણન્તિ એકે.
ઉપ્પાદકકમ્મવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
(૨.) આયુપ્પમાણવણ્ણના
૧૦૨૪. તયોપિ જનાતિ તયો જનસમૂહાતિ અધિપ્પાયો.
૧૦૨૫. આભાતિ સોભના પભા.
૧૦૨૬. કઞ્ચનપિણ્ડો વિય સસ્સિરિકા કઞ્ચનપિણ્ડસસ્સિરિકા. તત્થ પન સોભનપભાય કિણ્ણા સુભાકિણ્ણાતિ વત્તબ્બે આ-કારસ્સ રસ્સત્તં અન્તિમણ-કારસ્સ હ-કારઞ્ચ કત્વા ‘‘સુભકિણ્હા’’તિ વુત્તા, અથ પન સુભેન કિણ્ણા સુભકિણ્ણા. પુરિમપદેસુપિ પરિત્તં સુભં એતેસન્તિ પરિત્તસુભા, અપ્પમાણં સુભં એતેસન્તિ અપ્પમાણસુભાતિ સુભ-સદ્દેન સમાસો યોજેતબ્બો હોતિ.
૧૦૨૭. આરમ્મણમનસિકારા પુબ્બભાગેન કથિતાતિ ઝાનક્ખણે તતો પચ્છા વા પરિત્તાદિકસિણારમ્મણભાવનાય આવજ્જનેન ચ ઝાનસ્સ આરમ્મણમનસિકારનાનત્તતા ન હોતિ, પુબ્બભાગભાવનાય પન પુબ્બભાગાવજ્જનેન ચ હોતીતિ અત્થો. પુબ્બભાગભાવનાય વસેન હિ ઝાનં પરિત્તપથવીકસિણાદીસુ તંતદારમ્મણં હોતિ, પુબ્બભાગેન તંતંકસિણાવજ્જનેન તંતંમનસિકારન્તિ. છન્દાદયો પન અપ્પનાક્ખણેપિ વિજ્જન્તિ. તત્થ પણિધીતિ ન તણ્હાપત્થના, અથ ખો છન્દપત્થનાવ દટ્ઠબ્બા. અધિમોક્ખો નિચ્છયો. અભિનીહારો ચિત્તપ્પવત્તિયેવ. યદિ પન ભવછન્દભવપત્થનાદયો તંતંભવવિસેસનિયામકા અધિપ્પેતા. ‘‘અપ્પનાયપિ વટ્ટન્તી’’તિ એતસ્સ અપ્પનાય પવત્તાય તતો પચ્છાપિ વટ્ટન્તીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સઞ્ઞાવિરાગાદીહિ પન વિસેસિયમાનં આરમ્મણં તથા તથા તત્થ પવત્તો મનસિકારો ચ ભવવિસેસનિયામકો પુબ્બભાગોવ વટ્ટતીતિ ‘‘આરમ્મણમનસિકારા પુબ્બભાગેન કથિતા’’તિ વુત્તં.
વિપુલા ફલાતિ વિપુલસન્તસુખાયુવણ્ણાદિફલા. સુટ્ઠુ પસ્સન્તિ પઞ્ઞાચક્ખુના મંસદિબ્બચક્ખૂહિ ચ.
૧૦૨૮. ‘‘યાવ ન તં પાપકમ્મં બ્યન્તી હોતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૫૦) વચનતો ‘‘કમ્મમેવ પમાણ’’ન્તિ આહ, અબ્બુદાદિઆયુપ્પમાણપરિચ્છેદો પન કમ્મવસેનેવ કતોતિ અધિપ્પાયો.
નિલીયનોકાસસ્સ અભાવાતિ સમાનજાતિકેન અચ્છરાગણેન સબ્બદા પરિવારિયમાનસ્સ કામગુણાકિણ્ણસ્સ તબ્બિરહિતટ્ઠાનસ્સ અભાવાતિ અત્થો.
કિં નિયમેતીતિ કિં ઝાનં ઉપપત્તિં નિયમેતીતિ અત્થો. નવ બ્રહ્મલોકેતિ બ્રહ્મપારિસજ્જાદયો નવપિ સોધેત્વા. મત્થકેતિ વેહપ્ફલેસૂતિ અત્થો. સેટ્ઠભવા નામાતિ તતો પરં અગમનતો ઉત્તમભવાતિ અધિપ્પાયો. તેનેવ ભવસીસાનીતિ ગહિતા. ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસૂતિ વેહપ્ફલાદિટ્ઠાનાનિ એવ સન્ધાય વુત્તં. વેહપ્ફલતો પન પુરિમેસુ નવસુ નિબ્બત્તઅનાગામી અરૂપધાતું ઉપપજ્જતીતિ કત્વા ‘‘રૂપધાતુયા ચુતસ્સ અરૂપધાતું ઉપપજ્જન્તસ્સ કસ્સચિ સત્ત અનુસયા અનુસેન્તિ, કસ્સચિ પઞ્ચ, કસ્સચિ તયો અનુસેન્તી’’તિ (યમ. ૨.અનુસયયમક.૩૧૧) ઇદં વુત્તં, ન વેહપ્ફલાદીસુ ઉપપન્નં સન્ધાયાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો સિયા. યં પન વુત્તં ‘‘નવસુ બ્રહ્મલોકેસુ નિબ્બત્તઅરિયસાવકાનં તત્રૂપપત્તિયેવ હોતિ, ન હેટ્ઠૂપપત્તી’’તિ, એતેન હેટ્ઠૂપપત્તિ એવ નિવારિતા, ન તેસ્વેવ ઉપરૂપરિ વેહપ્ફલે ચ ઉપપત્તિ અરૂપધાતૂપપત્તિ ચ. ‘‘પઠમજ્ઝાનભૂમિયં નિબ્બત્તો અનાગામી નવ બ્રહ્મલોકે સોધેત્વા મત્થકે ઠિતો પરિનિબ્બાતી’’તિ ઇદમ્પિ અનુપુબ્બેન આરોહન્તં સન્ધાય વુત્તન્તિ ન તેન તસ્સ મત્થકં અપ્પત્તસ્સ અરૂપધાતું ઉપપત્તિ નિવારિતાતિ દટ્ઠબ્બા.
યો વા અઞ્ઞત્થ તત્થ વા મગ્ગં ભાવેત્વા ચવિત્વા તત્થ ઉપપન્નો અવિક્ખમ્ભિતરૂપરાગો અરિયસાવકો, તં સન્ધાય અયં અટ્ઠકથા વુત્તા. તેનેવ ‘‘નવસુ બ્રહ્મલોકેસુ નિબ્બત્તઅરિયસાવકાન’’ન્તિ, ‘‘પઠમજ્ઝાનભૂમિયં નિબ્બત્તો અનાગામી’’તિ, ‘‘ઇમેસુ તીસુ ઠાનેસુ નિબ્બત્તઅનાગામિનો’’તિ ચ સબ્બત્થ નિબ્બત્તગ્ગહણં કતં. તસ્સ પન યેન તત્થ ઉપપન્નો, તસ્મિં રૂપરાગે વિક્ખમ્ભિતે પુન ભવાભિલાસો ન ભવિસ્સતીતિ અરૂપરાગુપચ્છેદો ચ ભવિસ્સતિયેવ. યો પન પુથુજ્જનો તત્થ નિબ્બત્તો અરિયમગ્ગં ભાવેત્વા અરૂપેહિ વિક્ખમ્ભિતરૂપરાગો ઉપ્પન્ને મગ્ગે નિબ્બત્તભવાદીનવદસ્સનવસેન અનિવત્તિતભવાભિલાસો, તસ્સ વસેન યમકપાળિ પવત્તાતિ વા અયમત્થો અધિપ્પેતો સિયા.
આયુપ્પમાણવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
૭. અભિઞ્ઞેય્યાદિવારવણ્ણના
૧૦૩૦. ‘‘રુપ્પનલક્ખણં રૂપં, ફુસનલક્ખણો ફસ્સો’’તિઆદિના સામઞ્ઞવિસેસલક્ખણપરિગ્ગાહિકા સલક્ખણપરિગ્ગાહિકા દિટ્ઠિકઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિયો ઞાતપરિઞ્ઞા, તતો પરં યાવ અનુલોમા તીરણપરિઞ્ઞા, ઉદયબ્બયાનુપસ્સનતો પટ્ઠાય યાવ મગ્ગા પહાનપરિઞ્ઞા.
તત્થ તત્થાતિ ખન્ધાદીનં તાવ ખન્ધવિભઙ્ગાદીસુ પઞ્હપુચ્છકવારે વત્તબ્બં વુત્તં, હેતુઆદીનઞ્ચ ખન્ધાદીસુ અન્તોગધત્તા તત્થ તત્થ પઞ્હપુચ્છકવારે વત્તબ્બં વુત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં.
અભિઞ્ઞેય્યાદિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
ધમ્મહદયવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
ઇતિ સમ્મોહવિનોદનિયા લીનત્થપદવણ્ણના
વિભઙ્ગ-મૂલટીકા સમત્તા.
નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ