૪. સઙ્ખારક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦. હેટ્ઠિમકોટિયાતિ એત્થ ભુમ્મનિદ્દેસોવ. તત્થ હિ પધાનં દસ્સિતન્તિ. યદિ એવં ઉપરિમકોટિયા તં ન દસ્સિતન્તિ આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, ઉપરિમકોટિગતભાવેન વિના હેટ્ઠિમકોટિગતભાવાભાવતો. હેટ્ઠિમકોટિ હિ સબ્બબ્યાપિકાતિ. દુતિયે કરણનિદ્દેસો, હેટ્ઠિમકોટિયા આગતાતિ સમ્બન્ધો. પુરિમેપિ વા ‘‘હેટ્ઠિમકોટિયા’’તિ યં વુત્તં, તઞ્ચ પધાનસઙ્ખારદસ્સનવસેનાતિ સમ્બન્ધકરણેન કરણનિદ્દેસોવ. તંસમ્પયુત્તા સઙ્ખારાતિ એકૂનપઞ્ઞાસપ્પભેદે સઙ્ખારે આહ. ગહિતાવ હોન્તિ તપ્પટિબદ્ધત્તા.

સઙ્ખારક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના

સમુગ્ગમ-સદ્દો સઞ્જાતિયં આદિઉપ્પત્તિયં નિરુળ્હો. તંતંપચ્ચયસમાયોગે હિ પુરિમભવસઙ્ખાતા પુરિમન્તતો ઉદ્ધઙ્ગમનં સમુગ્ગમો, સન્ધિયં વા પટિસન્ધિયં ઉગ્ગમો સમુગ્ગમો. સો પન યત્થ પઞ્ચક્ખન્ધા પરિપુણ્ણા સમુગ્ગચ્છન્તિ, તત્થેવ દસ્સિતો. એતેન નયેન અપરિપુણ્ણખન્ધસમુગ્ગમો એકવોકારચતુવોકારેસુ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ. અથ વા યથાધિગતાનં પઞ્ચન્નમ્પિ ખન્ધાનં સહ ઉગ્ગમો ઉપ્પત્તિ સમુગ્ગમો. એતસ્મિં અત્થે વિકલુપ્પત્તિ અસઙ્ગહિતા હોતિ. હિમવન્તપ્પદેસે જાતિમન્તએળકલોમં જાતિઉણ્ણા. સપ્પિમણ્ડબિન્દૂતિ એવં એત્થાપિ બિન્દુ-સદ્દો યોજેતબ્બો. એવંવણ્ણપ્પટિભાગન્તિ એવંવણ્ણં એવંસણ્ઠાનઞ્ચ. પટિભજનં વા પટિભાગો, સદિસતાભજનં સદિસતાપત્તીતિ અત્થો. એવંવિધો વણ્ણપ્પટિભાગો એતસ્સાતિ એવંવણ્ણપ્પટિભાગં.

સન્તતિસીસાનીતિ સન્તતિમૂલાનિ, સન્તતિકોટ્ઠાસા વા. અનેકિન્દ્રિયસમાહારભાવતો હિ પધાનઙ્ગં ‘‘સીસ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં વત્થુદસકાદિકોટ્ઠાસા અનેકરૂપસમુદાયભૂતા ‘‘સીસાની’’તિ વુત્તાનીતિ.

પઞ્ચક્ખન્ધા પરિપુણ્ણા હોન્તીતિ ગણનાપારિપૂરિં સન્ધાય વુત્તં, ન તસ્સ તસ્સ ખન્ધસ્સ પરિપુણ્ણતં. કમ્મસમુટ્ઠાનપવેણિયા વુત્તત્તા ‘‘ઉતુચિત્તાહારજપવેણી ચ એત્તકં કાલં અતિક્કમિત્વા હોતી’’તિઆદિના વત્તબ્બા સિયા, તં પન ‘‘પુબ્બાપરતો’’તિ એત્થ વક્ખતીતિ અકથેત્વા કમ્મજપવેણી ચ ન સબ્બા વુત્તાતિ અવુત્તં દસ્સેતું ઓપપાતિકસમુગ્ગમો નામ દસ્સિતો. એવં…પે… પઞ્ચક્ખન્ધા પરિપુણ્ણા હોન્તીતિ પરિપુણ્ણાયતનાનં વસેન નયો દસ્સિતો, અપરિપુણ્ણાયતનાનં પન કામાવચરાનં રૂપાવચરાનં પરિહીનાયતનસ્સ વસેન સન્તતિસીસહાનિ વેદિતબ્બા.

પુબ્બાપરતોતિ અયં વિચારણા ન પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ઉપ્પત્તિયં, અથ ખો તેસં રૂપસમુટ્ઠાપનેતિ દટ્ઠબ્બા. તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘એવં પના’’તિઆદિ. અપચ્છાઅપુરે ઉપ્પન્નેસૂતિ એતેન સંસયકારણં દસ્સેતિ. સહુપ્પન્નેસુ હિ ઇદમેવ પઠમં રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ, ઇદં પચ્છાતિ અદસ્સિતં ન સક્કા વિઞ્ઞાતું. એત્થ ચ ‘‘પુબ્બાપરતો’’તિ એતિસ્સા વિચારણાય વત્થુભાવેન પટિસન્ધિયં ઉપ્પન્ના પવત્તા પઞ્ચક્ખન્ધા ગહિતા. તત્થ ચ નિદ્ધારણે ભુમ્મનિદ્દેસોતિ ‘‘રૂપં પઠમં રૂપં સમુટ્ઠાપેતી’’તિ આહ. અઞ્ઞથા ભાવેનભાવલક્ખણત્થે ભુમ્મનિદ્દેસે સતિ રૂપસ્સ રૂપસમુટ્ઠાપનક્ખણે કમ્મસ્સપિ રૂપસમુટ્ઠાનં વદન્તીતિ ઉભયન્તિ વત્તબ્બં સિયાતિ. રૂપારૂપસન્તતિઞ્ચ ગહેત્વા અયં વિચારણા પવત્તાતિ ‘‘રૂપં પઠમં રૂપં સમુટ્ઠાપેતી’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞથા પટિસન્ધિક્ખણે એવ વિજ્જમાને ગહેત્વા વિચારણાય કરિયમાનાય અરૂપસ્સ રૂપસમુટ્ઠાપનમેવ નત્થીતિ પુબ્બાપરસમુટ્ઠાપનવિચારણાવ ઇધ ન ઉપપજ્જતીતિ વત્તબ્બં સિયાતિ. વત્થુ ઉપ્પાદક્ખણે દુબ્બલં હોતીતિ સબ્બરૂપાનં ઉપ્પાદક્ખણે દુબ્બલતં સન્ધાય વુત્તં. તદા હિ તં પચ્છાજાતપચ્ચયરહિતં આહારાદીહિ ચ અનુપત્થદ્ધન્તિ ‘‘દુબ્બલ’’ન્તિ વુત્તં. કમ્મવેગક્ખિત્તત્તાતિ ઇદં સતિપિ ભવઙ્ગસ્સ કમ્મજભાવે સાયં વિપાકસન્તતિ પટિસન્ધિક્ખણે પુરિમભવઙ્ગસમુટ્ઠાપકતો અઞ્ઞેન કમ્મુના ખિત્તા વિય અપ્પતિટ્ઠિતા, તતો પરઞ્ચ સમાનસન્તતિયં અનન્તરપચ્ચયં પુરેજાતપચ્ચયઞ્ચ લભિત્વા પતિટ્ઠિતાતિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તં.

પવેણી ઘટિયતીતિ ચક્ખાદિવત્થુસન્તતિ એકસ્મિં વિજ્જમાને એવ અઞ્ઞસ્સ નિરોધુપ્પત્તિવસેન ઘટિયતિ, ન ચુતિપટિસન્ધિનિસ્સયવત્થૂનં વિય વિચ્છેદપ્પવત્તીતિ અત્થો. અઙ્ગતોતિ ઝાનઙ્ગતો. ઝાનઙ્ગાનિ હિ ચિત્તેન સહ રૂપસમુટ્ઠાપકાનિ, તેસં અનુબલદાયકાનિ મગ્ગઙ્ગાદીનિ તેસુ વિજ્જમાનેસુ વિસેસરૂપપ્પવત્તિદસ્સનતો. અથ વા યાનિ ચિત્તઙ્ગાનિ ચેતનાદીનિ ચિત્તસ્સ રૂપસમુટ્ઠાપને અઙ્ગભાવં સહાયભાવં ગચ્છન્તિ, તેસં બલદાયકેહિ ઝાનઙ્ગાદીહિ અપરિહીનન્તિ અત્થો. તતો પરિહીનત્તા હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેન્તીતિ. યો પન વદેય્ય ‘‘પટિસન્ધિચિત્તેન સહજાતવત્થુ તસ્સ ઠિતિક્ખણે ચ ભઙ્ગક્ખણે ચ પુરેજાતન્તિ કત્વા પચ્ચયવેકલ્લાભાવતો તસ્મિં ખણદ્વયે રૂપં સમુટ્ઠાપેતૂ’’તિ, તં નિવારેન્તો આહ ‘‘યદિ હિ ચિત્ત’’ન્તિઆદિ. તત્થ ઠિતિભઙ્ગક્ખણેસુપિ તેસં ધમ્માનં વત્થુ પુરેજાતં ન હોતીતિ ન વત્તબ્બમેવેતન્તિ અનુજાનિ, તત્થાપિ દોસં દસ્સેતિ. યદિ તદા રૂપં સમુટ્ઠાપેય્ય, તવ મતેન પટિસન્ધિચિત્તમ્પિ સમુટ્ઠાપેય્ય, તદા પન રૂપુપ્પાદનમેવ નત્થિ. યદા ચ રૂપુપ્પાદનં, તદા ઉપ્પાદક્ખણે તવ મતેનપિ પચ્ચયવેકલ્લમેવ પટિસન્ધિક્ખણે પુરેજાતનિસ્સયાભાવતો, તસ્મા પટિસન્ધિચિત્તં રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. ઉપ્પાદક્ખણે અટ્ઠ રૂપાનિ ગહેત્વા ઉટ્ઠહતિ. કસ્મા? અરૂપધમ્માનં અનન્તરાદિપચ્ચયવસેન સવેગાનં પરિપુણ્ણબલાનમેવ ઉપ્પત્તિતો.

અવિસયતાયાતિ અગતપુબ્બસ્સ ગામસ્સ આગન્તુકસ્સ અવિસયભાવતો. અપ્પહુતતાયાતિ તત્થ તસ્સ અનિસ્સરભાવતો. ચિત્તસમુટ્ઠાન…પે… ઠિતાનીતિ ઇદં યેહાકારેહિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનં ચિત્તચેતસિકા પચ્ચયા હોન્તિ, તેહિ સબ્બેહિ પટિસન્ધિયં ચિત્તચેતસિકા સમતિંસકમ્મજરૂપાનં યથાસમ્ભવં પચ્ચયા હોન્તીતિ કત્વા વુત્તં.

વટ્ટમૂલન્તિ તણ્હા અવિજ્જા વુચ્ચતિ. ચુતિચિત્તેન ઉપ્પજ્જમાનં રૂપં તતો પુરિમતરેહિ ઉપ્પજ્જમાનં વિય ન ભવન્તરે ઉપ્પજ્જતીતિ વટ્ટમૂલસ્સ વૂપસન્તત્તા અનુપ્પત્તિ વિચારેતબ્બા.

રૂપસ્સ નત્થિતાયાતિ રૂપાનં નિસ્સરણત્તા અરૂપસ્સ, વિરાગવસેન પહીનત્તા ઉપ્પાદેતબ્બસ્સ અભાવં સન્ધાય વુત્તં. રૂપોકાસે વા રૂપં અત્થીતિ કત્વા રૂપપચ્ચયાનં રૂપુપ્પાદનં હોતિ, અરૂપં પન રૂપસ્સ ઓકાસો ન હોતીતિ યસ્મિં રૂપે સતિ ચિત્તં અઞ્ઞં રૂપં ઉપ્પાદેય્ય, તદેવ તત્થ નત્થીતિ અત્થો. પુરિમરૂપસ્સપિ હિ પચ્ચયભાવો અત્થિ પુત્તસ્સ પિતિસદિસતાદસ્સનતોતિ.

ઉતુ પન પઠમં રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણે સમુટ્ઠાપનતોતિ અધિપ્પાયો. ઉતુ નામ ચેસ દન્ધનિરોધોતિઆદિ ઉતુસ્સ ઠાનક્ખણે ઉપ્પાદને કારણદસ્સનત્થં અરૂપાનં ઉપ્પાદકાલદસ્સનત્થઞ્ચ વુત્તં. દન્ધનિરોધત્તા હિ સો ઠિતિક્ખણે બલવાતિ તદા રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ, તસ્મિં ધરન્તે એવ ખિપ્પનિરોધત્તા સોળસસુ ચિત્તેસુ ઉપ્પન્નેસુ પટિસન્ધિઅનન્તરં ચિત્તં ઉતુના સમુટ્ઠિતે રૂપે પુન સમુટ્ઠાપેતીતિ અધિપ્પાયો. તસ્મિં ધરન્તે એવ સોળસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તીતિ એતેન પન વચનેન યદિ ઉપ્પાદનિરોધક્ખણા ધરમાનક્ખણે એવ ગહિતા, ‘‘સોળસચિત્તક્ખણાયુકં રૂપ’’ન્તિ વુત્તં હોતિ, અથુપ્પાદક્ખણં અગ્ગહેત્વા નિરોધક્ખણોવ ગહિતો, ‘‘સત્તરસચિત્તક્ખણાયુક’’ન્તિ, સચે નિરોધક્ખણં અગ્ગહેત્વા ઉપ્પાદક્ખણો ગહિતો, ‘‘અધિકસોળસચિત્તક્ખણાયુક’’ન્તિ, યદિ પન ઉપ્પાદનિરોધક્ખણા ધરમાનક્ખણે ન ગહિતા, ‘‘અધિકસત્તરસચિત્તક્ખણાયુક’’ન્તિ. યસ્મા પન ‘‘તેસુ પટિસન્ધિઅનન્તર’’ન્તિ પટિસન્ધિપિ તસ્સ ધરમાનક્ખણે ઉપ્પન્નેસુ ગહિતા, તસ્મા ઉપ્પાદક્ખણો ધરમાનક્ખણે ગહિતોતિ નિરોધક્ખણે અગ્ગહિતે અધિકસોળસચિત્તક્ખણાયુકતા વક્ખમાના, ગહિતે વા સોળસચિત્તક્ખણાયુકતા અધિપ્પેતાતિ વેદિતબ્બા.

ઓજા ખરાતિ સવત્થુકં ઓજં સન્ધાયાહ. સભાવતો સુખુમાય હિ ઓજાય વત્થુવસેન અત્થિ ઓળારિકસુખુમતાતિ.

ચિત્તઞ્ચેવાતિ ચિત્તસ્સ પુબ્બઙ્ગમતાય વુત્તં, તંસમ્પયુત્તકાપિ પન રૂપસમુટ્ઠાપકા હોન્તીતિ. યથાહ ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧). ચિત્તન્તિ વા ચિત્તુપ્પાદં ગણ્હાતિ, ન કમ્મચેતનં વિય એકધમ્મમેવ અવિજ્જમાનં. કમ્મસમુટ્ઠાનઞ્ચ તંસમ્પયુત્તેહિપિ સમુટ્ઠિતં હોતૂતિ ચે? ન, તેહિ સમુટ્ઠિતભાવસ્સ અવુત્તત્તા, અવચનઞ્ચ તેસં કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયભાવાભાવતો.

અદ્ધાનપરિચ્છેદતોતિ કાલપરિચ્છેદતો. તત્થ ‘‘સત્તરસ ચિત્તક્ખણા રૂપસ્સ અદ્ધા, રૂપસ્સ સત્તરસમો ભાગો અરૂપસ્સા’’તિ એસો અદ્ધાનપરિચ્છેદો અધિપ્પેતો. પટિસન્ધિક્ખણેતિ ઇદં નયદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં તતો પરમ્પિ રૂપારૂપાનં સહુપ્પત્તિસબ્ભાવતો, ન પનેતં પટિસન્ધિક્ખણે અસહુપ્પત્તિઅભાવં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં, પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઠિતિભઙ્ગક્ખણેસુપિ રૂપુપ્પત્તિં સયમેવ વક્ખતીતિ. ફલપ્પત્તનિદસ્સનેન ચ રૂપારૂપાનં અસમાનકાલતં નિદસ્સેતિ, ન સહુપ્પાદં તદત્થં અનારદ્ધત્તા. સહુપ્પાદેન પન અસમાનકાલતા સુખદીપના હોતીતિ તંદીપનત્થમેવ સહુપ્પાદગ્ગહણં.

યદિ એવં રૂપારૂપાનં અસમાનદ્ધત્તા અરૂપં ઓહાય રૂપસ્સ પવત્તિ આપજ્જતીતિ એતસ્સા નિવારણત્થમાહ ‘‘તત્થ કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. એકપ્પમાણાવાતિ નિરન્તરં પવત્તમાનેસુ રૂપારૂપધમ્મેસુ નિચ્છિદ્દેસુ અરૂપરહિતં રૂપં, રૂપરહિતં વા અરૂપં નત્થીતિ કત્વા વુત્તં. અયઞ્ચ કથા પઞ્ચવોકારે કમ્મજરૂપપ્પવત્તિં નિબ્બાનપટિભાગનિરોધસમાપત્તિરહિતં સન્ધાય કતાતિ દટ્ઠબ્બા. પદે પદન્તિ અત્તનો પદે એવ પદં નિક્ખિપન્તો વિય લહું લહું અક્કમિત્વાતિ અત્થો. અનોહાયાતિ યાવ ચુતિ, તાવ અવિજહિત્વા, ચુતિક્ખણે પન સહેવ નિરુજ્ઝન્તીતિ. યસ્મિઞ્ચદ્ધાને અઞ્ઞમઞ્ઞં અનોહાય પવત્તિ, સો ચ પટિસન્ધિચુતિપરિચ્છિન્નો ઉક્કંસતો એતેસં અદ્ધાતિ. એવન્તિ એતેન પુબ્બે વુત્તં અવકંસતો અદ્ધાપકારં ઇમઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતીતિ દટ્ઠબ્બં.

એકુપ્પાદનાનાનિરોધતોતિ એતં દ્વયમપિ સહ ગહેત્વા રૂપારૂપાનં ‘‘એકુપ્પાદનાનાનિરોધતો’’તિ એકો દટ્ઠબ્બાકારો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. એવં ઇતો પરેસુપિ. પચ્છિમકમ્મજં ઠપેત્વાતિ તસ્સ ચુતિચિત્તેન સહ નિરુજ્ઝનતો નાનાનિરોધો નત્થીતિ કત્વા વુત્તન્તિ વદન્તિ. તસ્સ પન એકુપ્પાદોપિ નત્થિ હેટ્ઠા સોળસકે પચ્છિમસ્સ ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પત્તિવચનતો. યદિ પન યસ્સ એકુપ્પાદનાનાનિરોધા દ્વેપિ ન સન્તિ, તં ઠપેતબ્બં. સબ્બમ્પિ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નં ઠપેતબ્બં સિયા, પચ્છિમકમ્મજસ્સ પન ઉપ્પત્તિતો પરતો ચિત્તેસુ પવત્તમાનેસુ કમ્મજરૂપસ્સ અનુપ્પત્તિતો વજ્જેતબ્બં ગહેતબ્બઞ્ચ તદા નત્થીતિ ‘‘પચ્છિમકમ્મજં ઠપેત્વા’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તતો પુબ્બે પન અટ્ઠચત્તાલીસકમ્મજરૂપપવેણી અત્થીતિ તત્થ યં ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં, તં અઞ્ઞસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે નિરુજ્ઝતીતિ ‘‘એકુપ્પાદનાનાનિરોધ’’ન્તિ ગહેત્વા ઠિતિભઙ્ગક્ખણેસુ ઉપ્પન્નરૂપાનિ વજ્જેત્વા એવં એકુપ્પાદનાનાનિરોધતો વેદિતબ્બાતિ યોજના કતાતિ દટ્ઠબ્બા. તઞ્હિ રૂપં અરૂપેન, અરૂપઞ્ચ તેન એકુપ્પાદનાનાનિરોધન્તિ. તત્થ સઙ્ખલિકસ્સ વિય સમ્બન્ધો પવેણીતિ કત્વા અટ્ઠચત્તાલીસકમ્મજિયવચનં કતં, અઞ્ઞથા એકૂનપઞ્ઞાસકમ્મજિયવચનં કત્તબ્બં સિયા.

નાનુપ્પાદ…પે… પચ્છિમકમ્મજેન દીપેતબ્બાતિ તેન સુદીપનત્તા વુત્તં. એતેન હિ નયેન સક્કા તતો પુબ્બેપિ એકસ્સ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નરૂપં અઞ્ઞસ્સપિ ભઙ્ગક્ખણે એવ નિરુજ્ઝતીતિ તં અરૂપેન, અરૂપઞ્ચ તેન નાનુપ્પાદં એકનિરોધન્તિ વિઞ્ઞાતુન્તિ. ઉભયત્થાપિ પન અઞ્ઞસ્સ ચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નં રૂપં અઞ્ઞસ્સ ઠિતિક્ખણે, તસ્સ ઠિતિક્ખણે ઉપ્પજ્જિત્વા ઠિતિક્ખણે એવ નિરુજ્ઝનકં અરૂપઞ્ચ ન સઙ્ગહિતં, તં ‘‘નાનુપ્પાદતો નાનાનિરોધતો’’તિ એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ વેદિતબ્બં. ચતુસન્તતિકરૂપેન હિ નાનુપ્પાદનાનાનિરોધતાદીપના એત્થ ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નસ્સ દસ્સિતત્તા અદસ્સિતસ્સ વસેન નયદસ્સનં હોતીતિ. સમતિંસકમ્મજરૂપેસુ એવ ઠિતસ્સપિ ગબ્ભે ગતસ્સ મરણં અત્થીતિ તેસં એવ વસેન પચ્છિમકમ્પિ યોજિતં. અમરા નામ ભવેય્યું, કસ્મા? યથા છન્નં વત્થૂનં પવત્તિ, એવં તદુપ્પાદકકમ્મેનેવ ભવઙ્ગાદીનઞ્ચ તબ્બત્થુકાનં પવત્તિયા ભવિતબ્બન્તિ. ન હિ તં કારણં અત્થિ, યેન તં કમ્મજેસુ એકચ્ચં પવત્તેય્ય, એકચ્ચં ન પવત્તેય્યાતિ. તસ્મા આયુઉસ્માવિઞ્ઞાણાદીનં જીવિતસઙ્ખારાનં અનૂનત્તા વુત્તં ‘‘અમરા નામ ભવેય્યુ’’ન્તિ.

‘‘ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં અઞ્ઞસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે નિરુજ્ઝતિ, ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નં અઞ્ઞસ્સ ઠિતિક્ખણે, ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નં અઞ્ઞસ્સ ભઙ્ગક્ખણે નિરુજ્ઝતી’’તિ ઇદં અટ્ઠકથાયં આગતત્તા વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. અત્તનો પનાધિપ્પાયં ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં નિરોધક્ખણે, ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નઞ્ચ ઉપ્પાદક્ખણે, ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નં ઠિતિક્ખણે નિરુજ્ઝતીતિ દીપેતિયેવ. એવઞ્ચ કત્વા અદ્ધાનપરિચ્છેદે ‘‘તં પન સત્તરસમેન ચિત્તેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતી’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૬ પકિણ્ણકકથા) વુત્તં. ઇમાય પાળિયા વિરુજ્ઝતિ, કસ્મા? ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપસ્સપિ સમાનાયુકતાય ભવિતબ્બત્તાતિ અધિપ્પાયો. યથા પન એતેહિ યોજિતં, તથા રૂપસ્સ એકુપ્પાદનાનાનિરોધતા નાનુપ્પાદેકનિરોધતા ચ નત્થિયેવ.

યા પન એતેહિ રૂપસ્સ સત્તરસચિત્તક્ખણાયુકતા વુત્તા, યા ચ અટ્ઠકથાયં તતિયભાગાધિકસોળસચિત્તક્ખણાયુકતા, સા પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગટ્ઠકથાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭) અતીતારમ્મણાય ચુતિયા અનન્તરા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં પટિસન્ધિં દસ્સેતું ‘‘એત્તાવતા એકાદસ ચિત્તક્ખણા અતીતા હોન્તિ, તથા પઞ્ચદસ ચિત્તક્ખણા અતીતા હોન્તિ, અથાવસેસપઞ્ચચિત્તએકચિત્તક્ખણાયુકે તસ્મિં યેવારમ્મણે પટિસન્ધિચિત્તં ઉપ્પજ્જતી’’તિ દસ્સિતેન સોળસચિત્તક્ખણાયુકભાવેન વિરુજ્ઝતિ. ન હિ સક્કા ‘‘ઠિતિક્ખણે એવ રૂપં આપાથમાગચ્છતી’’તિ વત્તું. તથા હિ સતિ ન રૂપસ્સ એકાદસ વા પઞ્ચદસેવ વા ચિત્તક્ખણા અતીતા, અથ ખો અતિરેકએકાદસપઞ્ચદસચિત્તક્ખણા. તસ્મા યદિપિ પઞ્ચદ્વારે ઠિતિપ્પત્તમેવ રૂપં પસાદં ઘટ્ટેતીતિ યુજ્જેય્ય, મનોદ્વારે પન ઉપ્પાદક્ખણેપિ આપાથમાગચ્છતીતિ ઇચ્છિતબ્બમેતં. ન હિ મનોદ્વારે અતીતાદીસુ કિઞ્ચિ આપાથં નાગચ્છતીતિ. મનોદ્વારે ચ એવં વુત્તં ‘‘એકાદસ ચિત્તક્ખણા અતીતા, અથાવસેસપઞ્ચચિત્તક્ખણાયુકે’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭).

યો ચેત્થ ચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણો વુત્તો, સો ચ અત્થિ નત્થીતિ વિચારેતબ્બો. ચિત્તયમકે (યમ. ૨.ચિત્તયમક.૧૦૨) હિ ‘‘ઉપ્પન્નં ઉપ્પજ્જમાનન્તિ? ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નં, નો ચ ઉપ્પજ્જમાન’’ન્તિ એત્તકમેવ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘ઠિતિક્ખણે ભઙ્ગક્ખણે ચા’’તિ. તથા ‘‘નુપ્પજ્જમાનં નુપ્પન્નન્તિ? ભઙ્ગક્ખણે નુપ્પજ્જમાનં, નો ચ નુપ્પન્ન’’ન્તિ એત્તકમેવ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘ઠિતિક્ખણે ભઙ્ગક્ખણે ચા’’તિ. એવં ‘‘ન નિરુદ્ધં ન નિરુજ્ઝમાનં, ન નિરુજ્ઝમાનં ન નિરુદ્ધ’’ન્તિ એતેસં પરિપુણ્ણવિસ્સજ્જને ‘‘ઉપ્પાદક્ખણે અનાગતઞ્ચા’’તિ વત્વા ‘‘ઠિતિક્ખણે’’તિ અવચનં, અતિક્કન્તકાલવારે ચ ‘‘ભઙ્ગક્ખણે ચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણં વીતિક્કન્ત’’ન્તિ વત્વા ‘‘ઠિતિક્ખણે’’તિ અવચનં ઠિતિક્ખણાભાવં ચિત્તસ્સ દીપેતિ. સુત્તેસુપિ હિ ‘‘ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતી’’તિ તસ્સેવ (સં. નિ. ૩.૩૮; અ. નિ. ૩.૪૭) એકસ્સ અઞ્ઞથત્તાભાવતો ‘‘યસ્સા અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતિ, સા સન્તતિઠિતી’’તિ ન ન સક્કા વત્તુન્તિ, વિજ્જમાનં વા ખણદ્વયસમઙ્ગિં ઠિતન્તિ.

યો ચેત્થ ચિત્તનિરોધક્ખણે રૂપુપ્પાદો વુત્તો, સો ચ વિચારેતબ્બો ‘‘યસ્સ વા પન સમુદયસચ્ચં નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતીતિ? નોતિ વુત્ત’’ન્તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૧૩૬). યો ચ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે રૂપનિરોધો વુત્તો, સો ચ વિચારેતબ્બો ‘‘યસ્સ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્સ અબ્યાકતા ધમ્મા નિરુજ્ઝન્તીતિ? નોતિઆદિ (યમ. ૩.ધમ્મયમક.૧૬૩) વુત્ત’’ન્તિ. ન ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવ સન્ધાય પટિક્ખેપો કતોતિ સક્કા વત્તું ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાધિકારસ્સ અભાવા, અબ્યાકતસદ્દસ્સ ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપેસ્વેવ અપ્પવત્તિતો. યદિ સઙ્ખારયમકે કાયસઙ્ખારસ્સ ચિત્તસઙ્ખારેન સહુપ્પાદેકનિરોધવચનતો અબ્યાકત-સદ્દેન ચિત્તસમુટ્ઠાનમેવેત્થ ગહિતન્તિ કારણં વદેય્ય, તમ્પિ અકારણં. ન હિ તેન વચનેન અઞ્ઞરૂપાનં ચિત્તેન સહુપ્પાદસહનિરોધપટિક્ખેપો કતો, નાપિ નાનુપ્પાદનાનાનિરોધાનુજાનનં, નેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનતો અઞ્ઞસ્સ અબ્યાકતભાવનિવારણઞ્ચ કતં, તસ્મા તથા અપ્પટિક્ખિત્તાનાનુઞ્ઞાતાનિવારિતાબ્યાકતભાવાનં સહુપ્પાદસહનિરોધાદિકાનં કમ્મજાદીનં એતેન ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે નિરોધો પટિક્ખિત્તોતિ ન સક્કા કમ્મજાદીનં ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે નિરોધં વત્તું. યમકપાળિઅનુસ્સરણે ચ સતિ ઉપ્પાદાનન્તરં ચિત્તસ્સ ભિજ્જમાનતાતિ તસ્મિં ખણે ચિત્તં ન ચ રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ વિનસ્સમાનત્તા, નાપિ ચ અઞ્ઞસ્સ રૂપસમુટ્ઠાપકસ્સ સહાયભાવં ગચ્છતીતિ પટિસન્ધિચિત્તેન સહુપ્પન્નો ઉતુ તદનન્તરસ્સ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે રૂપં સમુટ્ઠાપેય્ય. એવઞ્ચ સતિ રૂપારૂપાનં આદિમ્હિ સહ રૂપસમુટ્ઠાપનતો પુબ્બાપરતોતિ ઇદમ્પિ નત્થિ, અતિલહુપરિવત્તઞ્ચ ચિત્તન્તિ યેન સહુપ્પજ્જતિ, તં ચિત્તક્ખણે રૂપં ઉપ્પજ્જમાનમેવાતિ સક્કા વત્તું. તેનેવ હિ તં પટિસન્ધિતો ઉદ્ધં અચિત્તસમુટ્ઠાનાનં અત્તના સહ ઉપ્પજ્જમાનાનં ન કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ, તદનન્તરઞ્ચ તં ઠિતિપ્પત્તન્તિ તદનન્તરં ચિત્તં તસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયો હોતિ, ન સહજાતપચ્ચયોતિ. યદિ એવં ‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ વચીસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતીતિ? નો’’તિ (યમ. ૨.સઙ્ખારયમક.૧૨૮), વત્તબ્બન્તિ ચે? ન, ચિત્તનિરોધક્ખણે રૂપુપ્પાદારમ્ભાભાવતોતિ. નિપ્પરિયાયેન હિ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે એવ રૂપં ઉપ્પજ્જમાનં હોતિ, ચિત્તક્ખણે પન અવીતિવત્તે તં અત્તનો રૂપસમુટ્ઠાપનપુરેજાતપચ્ચયકિચ્ચં ન કરોતિ, અરૂપઞ્ચ તસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયો ન હોતીતિ ઠિતિપ્પત્તિવિસેસાલાભં સન્ધાય પરિયાયેન ઇદં વુત્તન્તિ.

તતો પરં પનાતિ એતસ્સ ‘‘એત્થ પન યદેત’’ન્તિઆદિકાયપિ સઙ્ગહકથાય નિટ્ઠિતાય પુરિમકથાય સન્નિટ્ઠાનતો ‘‘તતો પટ્ઠાય કમ્મજરૂપપવેણી ન પવત્તતી’’તિ એતેન સહ સમ્બન્ધોતિ ચુતિતો પરન્તિ અત્થો.

રૂપં પન રૂપેન સહાતિઆદિના યથા અટ્ઠકથાયં વુત્તં, તથા એકુપ્પાદેકનિરોધતા રૂપાનં અરૂપેહિ, અરૂપાનં રૂપેહિ ચ નત્થીતિ કત્વા રૂપાનં રૂપેહેવ, અરૂપાનઞ્ચ અરૂપેહિ યોજિતા.

સરીરસ્સ રૂપં અવયવભૂતન્તિ અત્થો, ઘનભૂતો પુઞ્જભાવો ઘનપુઞ્જભાવો, ન તિલમુગ્ગાદિપુઞ્જા વિય સિથિલસમ્બન્ધનાનં પુઞ્જોતિ અત્થો. એકુપ્પાદાદિતાતિ યથાવુત્તે તયો પકારે આહ.

હેટ્ઠાતિ રૂપકણ્ડવણ્ણનાયં. પરિનિપ્ફન્નાવ હોન્તીતિ વિકારરૂપાદીનઞ્ચ રૂપકણ્ડવણ્ણનાયં પરિનિપ્ફન્નતાપરિયાયો વુત્તોતિ કત્વા વુત્તં. પરિનિપ્ફન્નનિપ્ફન્નાનં કો વિસેસોતિ? પુબ્બન્તાપરન્તપરિચ્છિન્નો પચ્ચયેહિ નિપ્ફાદિતો તિલક્ખણાહતો સભાવધમ્મો પરિનિપ્ફન્નો, નિપ્ફન્નો પન અસભાવધમ્મોપિ હોતિ નામગ્ગહણસમાપજ્જનાદિવસેન નિપ્ફાદિયમાનોતિ. નિરોધસમાપત્તિ પનાતિ એતેન સબ્બમ્પિ ઉપાદાપઞ્ઞત્તિં તદેકદેસેન દસ્સેતીતિ વેદિતબ્બં.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કમાદિવિનિચ્છયકથાવણ્ણના

દસ્સનેન પહાતબ્બાતિઆદિના પઠમં પહાતબ્બા પઠમં વુત્તા, દુતિયં પહાતબ્બા દુતિયન્તિ અયં પહાનક્કમો. અનુપુબ્બપણીતા ભૂમિયો અનુપુબ્બેન વવત્થિતાતિ તાસં વસેન દેસનાય ભૂમિક્કમો. ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિકો (સં. નિ. ૫.૩૭૨, ૩૮૨, ૩૮૩; વિભ. ૩૫૫) એકક્ખણેપિ સતિપટ્ઠાનાદિસમ્ભવતો દેસનાક્કમોવ. દાનકથાદયો અનુપુબ્બુક્કંસતો કથિતા, ઉપ્પત્તિઆદિવવત્થાનાભાવતો પન દાનાદીનં ઇધ દેસનાક્કમવચનં. દેસનાક્કમોતિ ચ યથાવુત્તવવત્થાનાભાવતો અનેકેસં વચનાનં સહ પવત્તિયા અસમ્ભવતો યેન કેનચિ પુબ્બાપરિયેન દેસેતબ્બત્તા તેન તેનાધિપ્પાયેન દેસનામત્તસ્સેવ કમો વુચ્ચતિ. અભેદેન હીતિ રૂપાદીનં ભેદં અકત્વા પિણ્ડગ્ગહણેનાતિ અત્થો. ચક્ખુઆદીનમ્પિ વિસયભૂતન્તિ એકદેસેન રૂપક્ખન્ધં સમુદાયભૂતં વદતિ. એવન્તિ એત્થ વુત્તનયેનાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘છદ્વારાધિપતિ રાજા’’તિ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.એરકપત્તનાગરાજવત્થુ) ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ (ધ. પ. ૧-૨) ચ વચનતો વિઞ્ઞાણં અધિપતિ.

રૂપક્ખન્ધે ‘‘સાસવં ઉપાદાનિય’’ન્તિ વચનં અનાસવાનં ધમ્માનં સબ્ભાવતો રૂપક્ખન્ધસ્સ તંસભાવતાનિવત્તનત્થં, ન અનાસવરૂપનિવત્તનત્થન્તિ. અનાસવાવ ખન્ધેસુ વુત્તાતિ એત્થ અટ્ઠાનપ્પયુત્તો એવ-સદ્દો દટ્ઠબ્બો, અનાસવા ખન્ધેસ્વેવ વુત્તાતિ અત્થો.

સબ્બસઙ્ખતાનં સભાગેન એકજ્ઝં સઙ્ગહો સબ્બસઙ્ખતસભાગેકસઙ્ગહો. સભાગસભાગેન હિ સઙ્ગય્હમાના સબ્બસઙ્ખતા ફસ્સાદયો પઞ્ચક્ખન્ધા હોન્તિ. તત્થ રુપ્પનાદિસામઞ્ઞેન સમાનકોટ્ઠાસા ‘‘સભાગા’’તિ વેદિતબ્બા. તેસુ સઙ્ખતાભિસઙ્ખરણકિચ્ચં આયૂહનરસાય ચેતનાય બલવન્તિ સા ‘‘સઙ્ખારક્ખન્ધો’’તિ વુત્તા, અઞ્ઞે ચ રુપ્પનાદિવિસેસલક્ખણરહિતા ફસ્સાદયો સઙ્ખતાભિસઙ્ખરણસામઞ્ઞેનાતિ દટ્ઠબ્બા. ફુસનાદયો પન સભાવા વિસું ખન્ધ-સદ્દવચનીયા ન હોન્તીતિ ધમ્મસભાવવિઞ્ઞુના તથાગતેન ફસ્સખન્ધાદયો ન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બાતિ. ‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સસ્સતવાદા સસ્સતં લોકઞ્ચ પઞ્ઞપેન્તિ અત્તાનઞ્ચ, સબ્બે તે ઇમેયેવ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે નિસ્સાય પટિચ્ચ, એતેસં વા અઞ્ઞતર’’ન્તિઆદીનઞ્ચ સુત્તાનં વસેન અત્તત્તનિયગાહવત્થુસ્સ એતપરમતા દટ્ઠબ્બા, એતેન ચ વક્ખમાનસુત્તવસેન ચ ખન્ધે એવ નિસ્સાય પરિત્તારમ્મણાદિવસેન ન વત્તબ્બા ચ દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ખન્ધનિબ્બાનવજ્જસ્સ સભાવધમ્મસ્સ અભાવતોતિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞેસઞ્ચ ખન્ધ-સદ્દવચનીયાનં સીલક્ખન્ધાદીનં સબ્ભાવતો ન પઞ્ચેવાતિ એતં ચોદનં નિવત્તેતુમાહ ‘‘અઞ્ઞેસઞ્ચ તદવરોધતો’’તિ.

દુક્ખદુક્ખવિપરિણામદુક્ખસઙ્ખારદુક્ખતાવસેન વેદનાય આબાધકત્તં દટ્ઠબ્બં. રાગાદિસમ્પયુત્તસ્સ વિપરિણામાદિદુક્ખસ્સ ઇત્થિપુરિસાદિઆકારગ્ગાહિકા તંતંસઙ્કપ્પમૂલભૂતા સઞ્ઞા સમુટ્ઠાનં. રોગસ્સ પિત્તાદીનિ વિય આસન્નકારણં સમુટ્ઠાનં, ઉતુભોજનવેસમાદીનિ વિય મૂલકારણં નિદાનં. ‘‘ચિત્તસ્સઙ્ગભૂતા ચેતસિકા’’તિ ચિત્તં ગિલાનૂપમં વુત્તં, સુખસઞ્ઞાદિવસેન વેદનાકારણાય હેતુભાવતો વેદનાભોજનસ્સ છાદાપનતો ચ સઞ્ઞા અપરાધૂપમા બ્યઞ્જનૂપમા ચ, ‘‘પઞ્ચ વધકા પચ્ચત્થિકાતિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અધિવચન’’ન્તિ આસિવિસૂપમે (સં. નિ. ૪.૨૩૮) વધકાતિ વુત્તા, ‘‘ભારોતિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અધિવચન’’ન્તિ ભારસુત્તે (સં. નિ. ૩.૨૨) ભારાતિ, ‘‘અતીતંપાહં અદ્ધાનં રૂપેન ખજ્જિં, સેય્યથાપાહં એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નેન રૂપેન ખજ્જામિ, અહઞ્ચેવ ખો પન અનાગતં રૂપં અભિનન્દેય્યં, અનાગતેનપાહં રૂપેન ખજ્જેય્યં. સેય્યથાપેતરહિ ખજ્જામી’’તિઆદિના ખજ્જનીયપરિયાયેન (સં. નિ. ૩.૭૯) ખાદકાતિ, ‘‘સો અનિચ્ચં રૂપં ‘અનિચ્ચં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતી’’તિઆદિના યમકસુત્તે (સં. નિ. ૩.૮૫) અનિચ્ચાદિકાતિ. યદિપિ ઇમસ્મિં વિભઙ્ગે અવિસેસેન ખન્ધા વુત્તા, બાહુલ્લેન પન ઉપાદાનક્ખન્ધાનં તદન્તોગધાનં દટ્ઠબ્બતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બાતિ.

દેસિતાદિચ્ચબન્ધુનાતિ દેસિતં આદિચ્ચબન્ધુના, દેસિતાનિ વા. ગાથાસુખત્થં અનુનાસિકલોપો, નિકારલોપો વા કતો.

ગહેતું ન સક્કાતિ નિચ્ચાદિવસેન ગહેતું ન યુત્તન્તિ અત્થો.

રૂપેન સણ્ઠાનેન ફલકસદિસો દિસ્સમાનો ખરભાવાભાવા ફલકકિચ્ચં ન કરોતીતિ ‘‘ન સક્કા તં ગહેત્વા ફલકં વા આસનં વા કાતુ’’ન્તિ આહ. ન તથા તિટ્ઠતીતિ નિચ્ચાદિકા ન હોતીતિ અત્થો, તણ્હાદિટ્ઠીહિ વા નિચ્ચાદિગ્ગહણવસેન ઉપ્પાદાદિઅનન્તરં ભિજ્જનતો ગહિતાકારા હુત્વા ન તિટ્ઠતીતિ અત્થો. કોટિસતસહસ્સસઙ્ખ્યાતિ ઇદં ન ગણનપરિચ્છેદદસ્સનં, બહુભાવદસ્સનમેવ પનેતં દટ્ઠબ્બં. ઉદકજલ્લકન્તિ ઉદકલસિકં. યથા ઉદકતલે બિન્દુનિપાતજનિતો વાતો ઉદકજલ્લકં સઙ્કડ્ઢિત્વા પુટં કત્વા પુપ્ફુળં નામ કરોતિ, એવં વત્થુમ્હિ આરમ્મણાપાથગમનજનિતો ફસ્સો અનુપચ્છિન્નં કિલેસજલ્લં સહકારીપચ્ચયન્તરભાવેન સઙ્કડ્ઢિત્વા વેદનં નામ કરોતિ. ઇદઞ્ચ કિલેસેહિ મૂલકારણભૂતેહિ આરમ્મણસ્સાદનભૂતેહિ ચ નિબ્બત્તં વટ્ટગતવેદનં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન વા ચત્તારો પચ્ચયા વુત્તા, ઊનેહિપિ પન ઉપ્પજ્જતેવ.

નાનાલક્ખણોતિ વણ્ણગન્ધરસફસ્સાદીહિ નાનાસભાવો. માયાય દસ્સિતં રૂપં ‘‘માયા’’તિ આહ. પઞ્ચપિ ઉપાદાનક્ખન્ધા અસુભાદિસભાવા એવ કિલેસાસુચિવત્થુભાવાદિતોતિ અસુભાદિતો દટ્ઠબ્બા એવ. તથાપિ કત્થચિ કોચિ વિસેસો સુખગ્ગહણીયો હોતીતિ આહ ‘‘વિસેસતો ચા’’તિઆદિ. તત્થ ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ચતુવિપલ્લાસપ્પહાનકરાતિ તેસં ગોચરભાવેન રૂપક્ખન્ધાદીસુ અસુભાદિવસેન દટ્ઠબ્બતા વુત્તા.

ખન્ધેહિ ન વિહઞ્ઞતિ પરિવિદિતસભાવત્તા. વિપસ્સકોપિ હિ તેસં વિપત્તિયં ન દુક્ખમાપજ્જતિ, ખીણાસવેસુ પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તે હિ આયતિમ્પિ ખન્ધેહિ ન બાધીયન્તીતિ. કબળીકારાહારં પરિજાનાતીતિ ‘‘આહારસમુદયા રૂપસમુદયો’’તિ (સં. નિ. ૩.૫૬-૫૭) વુત્તત્તા અજ્ઝત્તિકરૂપે છન્દરાગં પજહન્તો તસ્સ સમુદયભૂતે કબળીકારાહારેપિ છન્દરાગં પજહતીતિ અત્થો, અયં પહાનપરિઞ્ઞા. અજ્ઝત્તિકરૂપં પન પરિગ્ગણ્હન્તો તસ્સ પચ્ચયભૂતં કબળીકારાહારમ્પિ પરિગ્ગણ્હાતીતિ ઞાતપરિઞ્ઞા. તસ્સ ચ ઉદયવયાનુપસ્સી હોતીતિ તીરણપરિઞ્ઞા ચ યોજેતબ્બા. કામરાગભૂતં અભિજ્ઝં સન્ધાય ‘‘અભિજ્ઝાકાયગન્થ’’ન્તિ આહ. અસુભાનુપસ્સનાય હિ કામરાગપ્પહાનં હોતીતિ. કામરાગમુખેન વા સબ્બલોભપ્પહાનં વદતિ. ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિ વુત્તત્તા આહારપરિજાનને વુત્તનયેન ફસ્સપરિજાનનઞ્ચ યોજેતબ્બં.

સુખત્થમેવ ભવપત્થના હોતીતિ વેદનાય તણ્હં પજહન્તો ભવોઘં ઉત્તરતિ. સબ્બં વેદનં દુક્ખતો પસ્સન્તો અત્તનો પરેન અપુબ્બં દુક્ખં ઉપ્પાદિતં, સુખં વા વિનાસિતં ન પસ્સતિ, તતો ‘‘અનત્થં મે અચરી’’તિઆદિઆઘાતવત્થુપ્પહાનતો બ્યાપાદકાયગન્થં ભિન્દતિ. ‘‘સુખબહુલે સુગતિભવે સુદ્ધી’’તિ ગહેત્વા ગોસીલગોવતાદીહિ સુદ્ધિં પરામસન્તો સુખપત્થનાવસેનેવ પરામસતીતિ વેદનાય તણ્હં પજહન્તો સીલબ્બતુપાદાનં ન ઉપાદિયતિ. મનોસઞ્ચેતના સઙ્ખારક્ખન્ધોવ, સઞ્ઞા પન તંસમ્પયુત્તાતિ સઞ્ઞાસઙ્ખારે અનત્તતો પસ્સન્તો મનોસઞ્ચેતનાય છન્દરાગં પજહતિ એવ, તઞ્ચ પરિગ્ગણ્હાતિ તીરેતિ ચાતિ ‘‘સઞ્ઞં સઙ્ખારે…પે… પરિજાનાતી’’તિ વુત્તં.

અવિજ્જાય વિઞ્ઞાણે ઘનગ્ગહણં હોતીતિ ઘનવિનિબ્ભોગં કત્વા તં અનિચ્ચતો પસ્સન્તો અવિજ્જોઘં ઉત્તરતિ. મોહબલેનેવ સીલબ્બતપરામાસં હોતીતિ તં પજહન્તો સીલબ્બતપરામાસકાયગન્થં ભિન્દતિ.

‘‘યઞ્ચ ખો એતં, ભિક્ખવે, વુચ્ચતિ ચિત્તં ઇતિપિ મનો ઇતિપિ વિઞ્ઞાણં ઇતિપિ, તત્રાસ્સુતવા પુથુજ્જનો નાલં નિબ્બિન્દિતું, નાલં વિરજ્જિતું, નાલં વિમુચ્ચિતું. તં કિસ્સ હેતુ? દીઘરત્તંહેતં, ભિક્ખવે, અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ અજ્ઝોસિતં મમાયિતં પરામટ્ઠં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ (સં. નિ. ૨.૬૧) –

વચનતો વિઞ્ઞાણં નિચ્ચતો પસ્સન્તો દિટ્ઠુપાદાનં ઉપાદિયતીતિ અનિચ્ચતો પસ્સન્તો તં ન ઉપાદિયતીતિ.

કમાદિવિનિચ્છયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.