૧. ખન્ધવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના

ચતુસચ્ચદસોતિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ સમાહટાનિ ચતુસચ્ચં, ચતુસચ્ચં પસ્સીતિ ચતુસચ્ચદસો. સતિપિ સાવકાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્ચ ચતુસચ્ચદસ્સનભાવે અનઞ્ઞપુબ્બકત્તા ભગવતો ચતુસચ્ચદસ્સનસ્સ તત્થ ચ સબ્બઞ્ઞુતાય દસબલેસુ ચ વસીભાવસ્સ પત્તિતો પરસન્તાનેસુ ચ પસારિતભાવેન સુપાકટત્તા ભગવાવ વિસેસેન ‘‘ચતુસચ્ચદસો’’તિ થોમનં અરહતીતિ. નાથતીતિ નાથો, વેનેય્યાનં હિતસુખં આસીસતિ પત્થેતિ, પરસન્તાનગતં વા કિલેસબ્યસનં ઉપતાપેતિ, ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખિતા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૮.૭) વા તં તં હિતપટિપત્તિં યાચતીતિ અત્થો. પરમેન ચિત્તિસ્સરિયેન સમન્નાગતો, સબ્બસત્તે વા ગુણેહિ ઈસતિ અભિભવતીતિ પરમિસ્સરો ભગવા ‘‘નાથો’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘સદ્ધમ્મે ગારવં કત્વા કરિસ્સામી’’તિ સોતબ્બભાવે કારણં વત્વા પુન સવને નિયોજેન્તો આહ ‘‘તં સુણાથ સમાહિતા’’તિ. ‘‘પોરાણટ્ઠકથાનયં વિગાહિત્વા કરિસ્સામી’’તિ વા એતેન સક્કચ્ચસવને ચ કારણં વત્વા તત્થ નિયોજેન્તો આહ ‘‘સદ્ધમ્મે ગારવં કત્વા તં સુણાથા’’તિ.

એત્થ ચ ‘‘ચતુસચ્ચદસો’’તિ વચનં થોમનમેવ ચતુપ્પભેદાય દેસનાય સમાનગણનદસ્સનગુણેન, ‘‘અટ્ઠારસહિ બુદ્ધધમ્મેહિ ઉપેતો’’તિ ચ અટ્ઠારસપ્પભેદાય દેસનાય સમાનગણનગુણેહીતિ દટ્ઠબ્બં. યથાવુત્તેન વા નિરતિસયેન ચતુસચ્ચદસ્સનેન ભગવા ચતુધા ધમ્મસઙ્ગણિં દેસેતું સમત્થો અહોસિ, અટ્ઠારસબુદ્ધધમ્મસમન્નાગમેન અટ્ઠારસધા વિભઙ્ગન્તિ યથાવુત્તદેસનાસમત્થતાસમ્પાદકગુણનિદસ્સનમેતં ‘‘ચતુસચ્ચદસો ઉપેતો બુદ્ધધમ્મેહિ અટ્ઠારસહી’’તિ. તેન યથાવુત્તાય દેસનાય સબ્બઞ્ઞુભાસિતત્તા અવિપરીતતં દસ્સેન્તો તત્થ સત્તે ઉગ્ગહાદીસુ નિયોજેતિ, નિટ્ઠાનગમનઞ્ચ અત્તનો વાયામં દસ્સેન્તો અટ્ઠકથાસવને ચ આદરં ઉપ્પાદયતિ, યથાવુત્તગુણરહિતેન અસબ્બઞ્ઞુના દેસેતું અસક્કુણેય્યતં ધમ્મસઙ્ગણીવિભઙ્ગપ્પકરણાનં દસ્સેન્તો તત્થ તદટ્ઠકથાય ચ સાતિસયં ગારવં જનયતિ, બુદ્ધાદીનઞ્ચ રતનાનં સમ્માસમ્બુદ્ધતાદિગુણે વિભાવેતિ.

તત્થ ચત્તારિ સચ્ચાનિ પાકટાનેવ, અટ્ઠારસ પન બુદ્ધધમ્મા એવં વેદિતબ્બા – ‘‘અતીતંસે બુદ્ધસ્સ ભગવતો અપ્પટિહતં ઞાણં, અનાગતંસે…પે… પચ્ચુપ્પન્નંસે…પે… ઇમેહિ તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો સબ્બં કાયકમ્મં ઞાણપુબ્બઙ્ગમં ઞાણાનુપરિવત્તં, સબ્બં વચીકમ્મં…પે. … સબ્બં મનોકમ્મં…પે… ઇમેહિ છહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો નત્થિ છન્દસ્સ હાનિ, નત્થિ ધમ્મદેસનાય, નત્થિ વીરિયસ્સ, નત્થિ સમાધિસ્સ, નત્થિ પઞ્ઞાય, નત્થિ વિમુત્તિયા હાનિ. ઇમેહિ દ્વાદસહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો નત્થિ દવા, નત્થિ રવા, નત્થિ અફુટં, નત્થિ વેગાયિતત્તં, નત્થિ અબ્યાવટમનો, નત્થિ અપ્પટિસઙ્ખાનુપેક્ખા’’તિ.

તત્થ નત્થિ દવાતિ ખિડ્ડાધિપ્પાયેન કિરિયા નત્થિ. નત્થિ રવાતિ સહસા કિરિયા નત્થિ. નત્થિ અફુટન્તિ ઞાણેન અફુસિતં નત્થિ. નત્થિ વેગાયિતત્તન્તિ તુરિતકિરિયા નત્થિ. નત્થિ અબ્યાવટમનોતિ નિરત્થકો ચિત્તસમુદાચારો નત્થિ. નત્થિ અપ્પટિસઙ્ખાનુપેક્ખાતિ અઞ્ઞાણુપેક્ખા નત્થિ. કત્થચિ પન ‘‘નત્થિ ધમ્મદેસનાય હાની’’તિ અલિખિત્વા ‘‘નત્થિ છન્દસ્સ હાનિ, નત્થિ વીરિયસ્સ, નત્થિ સત્તિયા’’તિ લિખન્તિ.

૧. ધમ્મસઙ્ગહે ધમ્મે કુસલાદિકે તિકદુકેહિ સઙ્ગહેત્વા તે એવ ધમ્મે સુત્તન્તે ખન્ધાદિવસેન વુત્તે વિભજિતું વિભઙ્ગપ્પકરણં વુત્તં. તત્થ સઙ્ખેપેન વુત્તાનં ખન્ધાદીનં વિભજનં વિભઙ્ગો. સો સો વિભઙ્ગો પકતો અધિકતો યસ્સા પાળિયા, સા ‘‘વિભઙ્ગપ્પકરણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અધિકતોતિ ચ વત્તબ્બભાવેન પરિગ્ગહિતોતિ અત્થો. તત્થ વિભઙ્ગપ્પકરણસ્સ આદિભૂતે ખન્ધવિભઙ્ગે ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા રૂપક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ ઇદં સુત્તન્તભાજનીયં નામ. નનુ ન એત્તકમેવ સુત્તન્તભાજનીયન્તિ? સચ્ચં, ઇતિ-સદ્દેન પન આદિ-સદ્દત્થજોતકેન પકારત્થજોતકેન વા સબ્બં સુત્તન્તભાજનીયં સઙ્ગહેત્વા વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ એવમાદિ એવંપકારં વા ઇદં સુત્તન્તભાજનીયન્તિ વેદિતબ્બં. અથ વા એકદેસેન સમુદાયં નિદસ્સેતિ પબ્બતસમુદ્દાદિનિદસ્સકો વિય. તત્થ નિબ્બાનવજ્જાનં સબ્બધમ્માનં સઙ્ગાહકત્તા સબ્બસઙ્ગાહકેહિ ચ આયતનાદીહિ અપ્પકતરપદત્તા ખન્ધાનં ખન્ધવિભઙ્ગો આદિમ્હિ વુત્તો.

ન તતો હેટ્ઠાતિ રૂપાદીનં વેદયિતાદિસભાવત્તાભાવા યસ્મિં સભાવે અતીતાદયો રાસી કત્વા વત્તબ્બા, તસ્સ રુપ્પનાદિતો અઞ્ઞસ્સાભાવા ચ હેટ્ઠા ગણનેસુ સઙ્ખતધમ્માનં અનિટ્ઠાનં સાવસેસભાવં, ન હેટ્ઠા ગણનમત્તાભાવં સન્ધાય વુત્તં. છટ્ઠસ્સ પન ખન્ધસ્સ અભાવા ‘‘ન ઉદ્ધ’’ન્તિ આહ. ન હિ સવિભાગધમ્મેહિ નિસ્સટસ્સ અતીતાદિભાવરહિતસ્સ એકસ્સ નિબ્બાનસ્સ રાસટ્ઠો અત્થીતિ. ‘‘રાસિમ્હી’’તિ સદ્દત્થસહિતં ખન્ધ-સદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતિ. ‘‘ગુણે પણ્ણત્તિયં રુળ્હિય’’ન્તિ વિસયમેવ ખન્ધ-સદ્દસ્સ દસ્સેતિ, ન સદ્દત્થં. લોકિયલોકુત્તરભેદઞ્હિ સીલાદિગુણં નિપ્પદેસેન ગહેત્વા પવત્તમાનો ખન્ધ-સદ્દો સીલાદિગુણવિસિટ્ઠં રાસટ્ઠં દીપેતીતિ. કેચિ પન ‘‘ગુણટ્ઠો એત્થ ખન્ધટ્ઠો’’તિ વદન્તિ. દારુક્ખન્ધોતિ એત્થ પન ન ખન્ધ-સદ્દો પઞ્ઞત્તિ-સદ્દસ્સ અત્થે વત્તતિ, તાદિસે પન પુથુલાયતે દારુમ્હિ દારુક્ખન્ધોતિ પઞ્ઞત્તિ હોતીતિ પઞ્ઞત્તિયં નિપતતીતિ વુત્તં. તથા એકસ્મિમ્પિ વિઞ્ઞાણે પવત્તો વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ ખન્ધ-સદ્દો ન રુળ્હી-સદ્દસ્સ અત્થં વદતિ, સમુદાયે પન નિરુળ્હો ખન્ધ-સદ્દો તદેકદેસે પવત્તમાનો તાય એવ રુળ્હિયા પવત્તતીતિ ખન્ધ-સદ્દો રુળ્હિયં નિપતતીતિ વુત્તં.

રાસિતો ગુણતોતિ સબ્બત્થ નિસ્સક્કવચનં વિસયસ્સેવ ખન્ધ-સદ્દપ્પવત્તિયા કારણભાવં સન્ધાય કતન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘રાસિતો’’તિ ઇમમત્થં સદ્દત્થવસેનપિ નિયમેત્વા દસ્સેતું ‘‘અયઞ્હિ ખન્ધટ્ઠો નામ પિણ્ડટ્ઠો’’તિઆદિમાહ. કોટ્ઠાસટ્ઠે ખન્ધટ્ઠે છટ્ઠેનપિ ખન્ધેન ભવિતબ્બં. નિબ્બાનમ્પિ હિ છટ્ઠો કોટ્ઠાસોતિ. તસ્મા ‘‘ખન્ધટ્ઠો નામ રાસટ્ઠો’’તિ યુત્તં. યેસં વા અતીતાદિવસેન ભેદો અત્થિ, તેસં રુપ્પનાદિલક્ખણવસેન તંતંકોટ્ઠાસતા વુચ્ચતીતિ ભેદરહિતસ્સ નિબ્બાનસ્સ કોટ્ઠાસટ્ઠેન ચ ખન્ધભાવો ન વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

એત્તાવતાતિ ઉદ્દેસમત્તેનાતિ અત્થો. ચત્તારો ચ મહાભૂતા…પે… રૂપન્તિ એવં વિભત્તો. કત્થાતિ ચે? એકાદસસુ ઓકાસેસુ. ઇતિ-સદ્દેન નિદસ્સનત્થેન સબ્બો વિભજનનયો દસ્સિતો. ઇદઞ્ચ વિભજનં ઓળારિકાદીસુ ચક્ખાયતનન્તિઆદિવિભજનઞ્ચ યથાસમ્ભવં એકાદસસુ ઓકાસેસુ યોજેતબ્બં, એવં વેદનાક્ખન્ધાદીસુપિ. વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો પન એકાદસોકાસેસુ પુરિમે ઓકાસપઞ્ચકે ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણં…પે… મનોવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ છવિઞ્ઞાણકાયવિસેસેન વિભત્તો, ન તત્થ મનોધાતુ મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ વિભજનં અત્થિ. તં પન દ્વયં મનોવિઞ્ઞાણન્તિ વુત્તન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતું અટ્ઠકથાયં ‘‘મનોધાતુ મનોવિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

એવં પાળિનયેન પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ ધમ્મપરિચ્છેદં દસ્સેત્વા પુન અઞ્ઞેન પકારેન દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. એત્થાતિ એતસ્મિં ખન્ધનિદ્દેસે.

૧. રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

૨. યં કિઞ્ચીતિ એત્થ યન્તિ સામઞ્ઞેન અનિયમનિદસ્સનં, કિઞ્ચીતિ પકારન્તરભેદં આમસિત્વા અનિયમનિદસ્સનં. ઉભયેનપિ અતીતં વા…પે… સન્તિકે વા અપ્પં વા બહું વા યાદિસં વા તાદિસં વા યં કિઞ્ચીતિ નપુંસકનિદ્દેસારહં સબ્બં બ્યાપેત્વા સઙ્ગણ્હાતીતિ અઞ્ઞેસુપિ નપુંસકનિદ્દેસારહેસુ પસઙ્ગં દિસ્વા તસ્સ અધિપ્પેતત્થં અતિચ્ચ પવત્તિતો અતિપ્પસઙ્ગસ્સ નિયમનત્થં ‘‘રૂપ’’ન્તિ આહ. યંકિઞ્ચીતિ સનિપાતં યં-સદ્દં કિં-સદ્દઞ્ચ અનિયમેકત્થદીપનવસેન એકં પદન્તિ ગહેત્વા ‘‘પદદ્વયેનપી’’તિ વુત્તં.

કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, રૂપં વદેથાતિ તુમ્હેપિ રૂપં રૂપન્તિ વદેથ, તં કેન કારણેન વદેથાતિ અત્થો, અથ વા કેન કારણેન રૂપં, તં કારણં વદેથાતિ અત્થો. અથેતેસુ ભિક્ખૂસુ તુણ્હીભૂતેસુ ભગવા આહ ‘‘રુપ્પતીતિ ખો’’તિઆદિ.

ભિજ્જતીતિ સીતાદિસન્નિપાતે વિસદિસસન્તાનુપ્પત્તિદસ્સનતો પુરિમસન્તાનસ્સ ભેદં સન્ધાયાહ. ભેદો ચ વિસદિસતાવિકારાપત્તીતિ ભિજ્જતીતિ વિકારં આપજ્જતીતિ અત્થો. વિકારાપત્તિ ચ સીતાદિસન્નિપાતે વિસદિસરૂપુપ્પત્તિયેવ. અરૂપક્ખન્ધાનં પન અતિલહુપરિવત્તિતો યથા રૂપધમ્માનં ઠિતિક્ખણે સીતાદીહિ સમાગમો હોતિ, યેન તત્થ ઉતુનો ઠિતિપ્પત્તસ્સ પુરિમસદિસસન્તાનુપ્પાદનસમત્થતા ન હોતિ આહારાદિકસ્સ વા, એવં અઞ્ઞેહિ સમાગમો નત્થિ. સઙ્ઘટ્ટનેન ચ વિકારાપત્તિયં રુપ્પન-સદ્દો નિરુળ્હો, તસ્મા અરૂપધમ્માનં સઙ્ઘટ્ટનવિરહિતત્તા રૂપધમ્માનં વિય પાકટસ્સ વિકારસ્સ અભાવતો ચ ‘‘રુપ્પન્તી’’તિ ‘‘રુપ્પનલક્ખણા’’તિ ચ ન વુચ્ચન્તિ. જિઘચ્છાપિપાસાહિ રુપ્પનઞ્ચ ઉદરગ્ગિસન્નિપાતેન હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ કુપ્પતીતિ એતેન કત્તુઅત્થે રૂપપદસિદ્ધિં દસ્સેતિ, ઘટ્ટીયતિ પીળીયતીતિ એતેહિ કમ્મત્થે. કોપાદિકિરિયાયેવ હિ રુપ્પનકિરિયાતિ. સો પન કત્તુભૂતો કમ્મભૂતો ચ અત્થો ભિજ્જમાનો હોતીતિ ઇમસ્સત્થસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘ભિજ્જતીતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. અથ વા રુપ્પતીતિ રૂપન્તિ કમ્મકત્તુત્થે રૂપપદસિદ્ધિ વુત્તા. વિકારો હિ રુપ્પનન્તિ. તેનેવ ‘‘ભિજ્જતીતિ અત્થો’’તિ કમ્મકત્તુત્થેન ભિજ્જતિ-સદ્દેન અત્થં દસ્સેતિ. યં પન રુપ્પતિ ભિજ્જતિ, તં યસ્મા કુપ્પતિ ઘટ્ટીયતિ પીળીયતિ, તસ્મા એતેહિ ચ પદેહિ પદત્થો પાકટો કતોતિ. ‘‘કેનટ્ઠેના’’તિ પુચ્છાસભાગવસેન ‘‘રુપ્પનટ્ઠેના’’તિ વુત્તં. ન કેવલં સદ્દત્થોયેવ રુપ્પનં, તસ્સ પનત્થસ્સ લક્ખણઞ્ચ હોતીતિ અત્થલક્ખણવસેન ‘‘રુપ્પનલક્ખણેન રૂપન્તિપિ વત્તું વટ્ટતી’’તિ આહ.

છિજ્જિત્વાતિ મુચ્છાપત્તિયા મુચ્ચિત્વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં છેદનવસેન વા છિજ્જિત્વા. અચ્ચન્તખારેન સીતોદકેનાતિ અતિસીતભાવમેવ સન્ધાય અચ્ચન્તખારતા વુત્તા સિયા. ન હિ તં કપ્પસણ્ઠાનં ઉદકં સમ્પત્તિકરં પથવીસન્ધારકં કપ્પવિનાસઉદકં વિય ખારં ભવિતું અરહતિ. તથા હિ સતિ પથવી વિલીયેય્યાતિ. અવીચિમહાનિરયેતિ સઉસ્સદં અવીચિનિરયં વુત્તં. તેનેવ ‘‘તત્થ હી’’તિઆદિ વુત્તં. પેત્તિ…પે… ન હોન્તીતિ એવંવિધાપિ સત્તા અત્થીતિ અધિપ્પાયો એવંવિધાયેવ હોન્તીતિ નિયમાભાવતો. એવં કાલકઞ્જિકાદીસુપીતિ. સરન્તા ગચ્છન્તીતિ સરીસપ-સદ્દસ્સ અત્થં વદતિ.

અભિસઞ્ઞૂહિત્વાતિ એત્થ સમૂહં કત્વાતિપિ અત્થો. એતેન સબ્બં રૂપં…પે… દસ્સિતં હોતીતિ એતેન રૂપક્ખન્ધ-સદ્દસ્સ સમાનાધિકરણસમાસભાવં દસ્સેતિ. તેનેવાહ ‘‘ન હિ રૂપતો…પે… અત્થી’’તિ.

૩. પક્ખિપિત્વાતિ એત્થ એકાદસોકાસેસુ રૂપં પક્ખિપિત્વાતિ અત્થો. ન હિ તત્થ માતિકંયેવ પક્ખિપિત્વા માતિકા ઠપિતા, અથ ખો પકરણપ્પત્તં રૂપન્તિ.

અપરો નયો…પે… એત્થેવ ગણનં ગતન્તિ એતેન અતીતંસેનાતિ ભુમ્મત્થે કરણવચનન્તિ દસ્સેતિ. યેન પકારેન ગણનં ગતં, તં દસ્સેતું ‘‘ચત્તારો ચ મહાભૂતા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ ઇમસ્મિં અત્થે સતિ મહાભૂતુપાદાયરૂપભાવો અતીતકોટ્ઠાસે ગણનસ્સ કારણન્તિ આપજ્જતિ. ન હિ અતીતંસાનં વેદનાદીનં નિવત્તનત્થં ઇદં વચનં ‘‘યં રૂપ’’ન્તિ એતેનેવ તેસં નિવત્તિતત્તા, નાપિ રૂપસ્સ અઞ્ઞપ્પકારનિવત્તનત્થં સબ્બપ્પકારસ્સ તત્થ ગણિતત્તા, ન ચ અનાગતપચ્ચુપ્પન્નાકારનિવત્તનત્થં અતીતંસવચનેન તંનિવત્તનતોતિ. અથ પન યં અતીતંસેન ગણિતં, તં ચત્તારો ચ…પે… રૂપન્તિ એવં ગણિતન્તિ અયમત્થો અધિપ્પેતો, એવં સતિ ગણનન્તરદસ્સનં ઇદં સિયા, ન અતીતંસેન ગણિતપ્પકારદસ્સનં, તંદસ્સને પન સતિ ભૂતુપાદાયરૂપપ્પકારેન અતીતંસે ગણિતં તંસભાવત્તાતિ આપન્નમેવ હોતિ, ન ચ એવંસભાવતા અતીતંસે ગણિતતાય કારણં ભવિતું અરહતિ એવંસભાવસ્સેવ પચ્ચુપ્પન્નાનાગતેસુ ગણિતત્તા સુખાદિસભાવસ્સ ચ અતીતંસે ગણિતત્તા, તસ્મા પુરિમનયો એવ યુત્તો. અજ્ઝત્તબહિદ્ધાનિદ્દેસેસુપિ તાદિસો એવત્થો લબ્ભતીતિ.

સુત્તન્તપરિયાયતોતિ પરિયાયદેસનત્તા સુત્તસ્સ વુત્તં. અભિધમ્મનિદ્દેસતોતિ નિપ્પરિયાયદેસનત્તા અભિધમ્મસ્સ નિચ્છયેન દેસો નિદ્દેસોતિ કત્વા વુત્તં. કિઞ્ચાપીતિઆદીસુ અયમધિપ્પાયો – સુત્તન્તભાજનીયત્તા યથા ‘‘અતીતં નન્વાગમેય્યા’’તિઆદીસુ અદ્ધાનવસેન અતીતાદિભાવોવ વુત્તો, તથા ઇધાપિ નિદ્દિસિતબ્બો (મ. નિ. ૩.૨૭૨, ૨૭૫; અપ. થેર ૨.૫૫.૨૪૪) સિયા. એવં સન્તેપિ સુત્તન્તભાજનીયમ્પિ અભિધમ્મદેસનાયેવ સુત્તન્તે વુત્તધમ્મે વિચિનિત્વા વિભજનવસેન પવત્તાતિ અભિધમ્મનિદ્દેસેનેવ અતીતાદિભાવો નિદ્દિટ્ઠોતિ.

અદ્ધાસન્તતિસમયખણવસેનાતિ એત્થ ચુતિપટિસન્ધિપરિચ્છિન્ને કાલે અદ્ધા-સદ્દો વત્તતીતિ ‘‘અહોસિં નુ ખો અહમતીતમદ્ધાન’’ન્તિઆદિસુત્તવસેન (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦) વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, અદ્ધા. કતમે તયો? અતીતો અદ્ધા, અનાગતો અદ્ધા, પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા’’તિ (ઇતિવુ. ૬૩; દી. નિ. ૩.૩૦૫) એત્થ પન પરમત્થતો પરિચ્છિજ્જમાનો અદ્ધા નિરુત્તિપથસુત્તવસેન (સં. નિ. ૩.૬૨) ખણપરિચ્છિન્નો યુત્તો. તત્થ હિ ‘‘યં, ભિક્ખવે, રૂપં જાતં પાતુભૂતં, ‘અત્થી’તિ તસ્સ સઙ્ખા’’તિ (સં. નિ. ૩.૬૨) વિજ્જમાનસ્સ પચ્ચુપ્પન્નતા તતો પુબ્બે પચ્છા ચ અતીતાનાગતતા વુત્તાતિ. યેભુય્યેન પન ચુતિપટિસન્ધિપરિચ્છિન્નો (દી. નિ. ૩.૩૦૫; ઇતિવુ. ૬૩) સુત્તેસુ અતીતાદિકો અદ્ધા વુત્તોતિ સો એવ ઇધાપિ ‘‘અદ્ધાવસેના’’તિ વુત્તો. સીતં સીતસ્સ સભાગો, તથા ઉણ્હં ઉણ્હસ્સ. યં પન સીતં ઉણ્હં વા સરીરે સન્નિપતિતં સન્તાનવસેન પવત્તમાનં અનૂનં અનધિકં એકાકારં, તં એકો ઉતૂતિ વુચ્ચતિ. સભાગઉતુનો અનેકન્તસભાવતો એકગહણં કતં, એવં આહારેપિ. એકવીથિએકજવનસમુટ્ઠાનન્તિ પઞ્ચછટ્ઠદ્વારવસેન વુત્તં. સન્તતિસમયકથા વિપસ્સકાનં ઉપકારત્થાય અટ્ઠકથાસુ કથિતા.

નિટ્ઠિતહેતુપચ્ચયકિચ્ચં, નિટ્ઠિતહેતુકિચ્ચમનિટ્ઠિતપચ્ચયકિચ્ચં, ઉભયકિચ્ચમસમ્પત્તં, સકિચ્ચક્ખણે પચ્ચુપ્પન્નં. જનકો હેતુ, ઉપત્થમ્ભકો પચ્ચયો, તેસં ઉપ્પાદનં ઉપત્થમ્ભનઞ્ચ કિચ્ચં. યથા બીજસ્સ અઙ્કુરુપ્પાદનં પથવીઆદીનઞ્ચ તદુપત્થમ્ભનં કમ્મસ્સ કટત્તારૂપવિપાકુપ્પાદનં આહારાદીનં તદુપત્થમ્ભનં, એવં એકેકસ્સ કલાપસ્સ ચિત્તુપ્પાદસ્સ ચ જનકાનં કમ્માનન્તરાદિપચ્ચયભૂતાનં ઉપત્થમ્ભકાનઞ્ચ સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતાનં કિચ્ચં યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બં. તત્થ ઉપ્પાદક્ખણે હેતુકિચ્ચં દટ્ઠબ્બં, તીસુપિ ખણેસુ પચ્ચયકિચ્ચં. પથવીઆદીનં સન્ધારણાદિકં ફસ્સાદીનં ફુસનાદિકઞ્ચ અત્તનો અત્તનો કિચ્ચં સકિચ્ચં, તસ્સ કરણક્ખણો સકિચ્ચક્ખણો. સહ વા કિચ્ચેન સકિચ્ચં, યસ્મિં ખણે સકિચ્ચં રૂપં વા અરૂપં વા હોતિ, સો સકિચ્ચક્ખણો, તસ્મિં ખણે પચ્ચુપ્પન્નં.

૬. એત્તકમેવાતિ ‘‘તેસં તેસ’’ન્તિ ઇમિના આમેડિતવચનેન અભિબ્યાપનત્થેન વુત્તત્થમેવ. ‘‘અપરસ્સ અપરસ્સા’’તિ દીપનં અપરદીપનં. પરિયેસતૂતિ એતેન પરિયેસનાય અનિટ્ઠનામનિવત્તનસ્સ અકારણભાવં દસ્સેતિ. કમ્મદોસેન હિ ચિત્તવિપલ્લાસદોસેન ચ ગૂથભક્ખપાણાદયો ઉમ્મત્તકાદયો ચ પરિયેસેય્યું દિટ્ઠિવિપલ્લાસેન ચ યોનકાદયો ન આરમ્મણસ્સ પરિયેસિતબ્બસભાવત્તા, અપરિયેસિતબ્બસભાવત્તા પન એતસ્સ અનિટ્ઠમિચ્ચેવ નામન્તિ અત્થો.

સમ્પત્તિવિરહતોતિ રૂપાદીનં દેવમનુસ્સસમ્પત્તિભવે કુસલકમ્મફલતા સમિદ્ધસોભનતા ચ સમ્પત્તિ, તબ્બિરહતોતિ અત્થો. તતો એવ તં ન પરિયેસિતબ્બન્તિ. સોભનાનિ ચ કાનિચિ હત્થિરૂપાદીનિ અકુસલકમ્મનિબ્બત્તાનિ ન તેસંયેવ હત્થિઆદીનં સુખસ્સ હેતુભાવં ગચ્છન્તીતિ તેસં સઙ્ગણ્હનત્થં ‘‘અકન્ત’’ન્તિ વુત્તં. તસ્સ તસ્સેવ હિ સત્તસ્સ અત્તના કતેન કુસલેન નિબ્બત્તં સુખસ્સ પચ્ચયો હોતિ, અકુસલેન નિબ્બત્તં દુક્ખસ્સ. તસ્મા કમ્મજાનં ઇટ્ઠાનિટ્ઠતા કમ્મકારકસત્તસ્સ વસેન યોજનારહા સિયા. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘કુસલકમ્મજં અનિટ્ઠં નામ નત્થી’’તિ ઇદમેવ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘અકુસલકમ્મજં ઇટ્ઠં નામ નત્થી’’તિ. તેન અકુસલકમ્મજમ્પિ સોભનં પરસત્તાનં ઇટ્ઠન્તિ અનુઞ્ઞાતં ભવિસ્સતિ. કુસલકમ્મજં પન સબ્બેસં ઇટ્ઠમેવાતિ વદન્તિ. તિરચ્છાનગતાનં પન કેસઞ્ચિ મનુસ્સરૂપં અમનાપં, યતો તે દિસ્વાવ પલાયન્તિ. મનુસ્સા ચ દેવતારૂપં દિસ્વા ભાયન્તિ, તેસમ્પિ વિપાકવિઞ્ઞાણં તં રૂપં આરબ્ભ કુસલવિપાકં ઉપ્પજ્જતિ, તાદિસસ્સ પન પુઞ્ઞસ્સ અભાવા ન તેસં તત્થ અભિરતિ હોતીતિ અધિપ્પાયો. કુસલકમ્મજસ્સ પન અનિટ્ઠસ્સાભાવો વિય અકુસલકમ્મજસ્સ સોભનસ્સ ઇટ્ઠસ્સ અભાવો વત્તબ્બો. હત્થિઆદીનમ્પિ હિ અકુસલકમ્મજં મનુસ્સાનં અકુસલવિપાકસ્સેવ આરમ્મણં, કુસલકમ્મજં પન પવત્તે સમુટ્ઠિતં કુસલવિપાકસ્સ. ઇટ્ઠારમ્મણેન પન વોમિસ્સકત્તા અપ્પકં અકુસલકમ્મજં બહુલં અકુસલવિપાકુપ્પત્તિયા કારણં ન ભવિસ્સતીતિ સક્કા વત્તુન્તિ. વિપાકં પન કત્થચિ ન સક્કા વઞ્ચેતુન્તિ વિપાકવસેન ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણવવત્થાનં સુટ્ઠુ વુત્તં. તસ્મા તં અનુગન્ત્વા સબ્બત્થ ઇટ્ઠાનિટ્ઠતા યોજેતબ્બા.

અનિટ્ઠા પઞ્ચ કામગુણાતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનિ રૂપાનિ ઇટ્ઠાની’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૬૬; ૨.૧૫૫; ૩.૧૯૦; સં. નિ. ૫.૩૦) એવમાદિના ઇટ્ઠાનેવ રૂપાદીનિ ‘‘કામગુણા’’તિ વુત્તાનીતિ? કામગુણસદિસેસુ કામગુણવોહારતો, સદિસતા ચ રૂપાદિભાવોયેવ, ન ઇટ્ઠતા. ‘‘અનિટ્ઠા’’તિ વા વચનેન અકામગુણતા દસ્સિતાતિ કામગુણવિસભાગા રૂપાદયો ‘‘કામગુણા’’તિ વુત્તા અસિવે ‘‘સિવા’’તિ વોહારો વિય. સબ્બાનિ વા ઇટ્ઠાનિટ્ઠાનિ રૂપાદીનિ તણ્હાવત્થુભાવતો કામગુણાયેવ. વુત્તઞ્હિ ‘‘રૂપા લોકે પિયરૂપં સાતરૂપ’’ન્તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૪૦૦; મ. નિ. ૧.૧૩૩; વિભ. ૨૦૩). અતિસયેન પન કામનીયત્તા સુત્તેસુ ‘‘કામગુણા’’તિ ઇટ્ઠાનિ રૂપાદીનિ વુત્તાનીતિ.

દ્વીસુપિ હીનપણીતપદેસુ ‘‘અકુસલકમ્મજવસેન કુસલકમ્મજવસેના’’તિ વચનં ‘‘તેસં તેસં સત્તાન’’ન્તિ સત્તવસેન નિયમેત્વા વિભજિતત્તા, અયઞ્ચત્થો ‘‘તેસં તેસ’’ન્તિ અવયવયોગે સામિવચનં કત્વા વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. સત્તસન્તાનપરિયાપન્નેસુ કમ્મજં વિસિટ્ઠન્તિ ‘‘કમ્મજવસેના’’તિ વુત્તં. યદિ પન તેહિ તેહીતિ એતસ્મિં અત્થે તેસં તેસન્તિ સામિવચનં, વિસયવિસયીસમ્બન્ધે વા, ન કમ્મજવસેનેવ રૂપાદીનિ વિભત્તાનિ, સબ્બેસં પન ઇન્દ્રિયબદ્ધાનં વસેન વિભત્તાનીતિ વિઞ્ઞાયન્તિ. એત્થ ચ પાકટેહિ રૂપાદીહિ નયો દસ્સિતોતિ ચક્ખાદીસુપિ હીનપણીતતા યોજેતબ્બા.

મનાપપરિયન્તન્તિ મનાપં પરિયન્તં મરિયાદાભૂતં પઞ્ચસુ કામગુણેસુ વદામીતિ અત્થો. કિં કારણન્તિ? યસ્મા તે એકચ્ચસ્સ મનાપા હોન્તિ, એકચ્ચસ્સ અમનાપા, યસ્સ યેવ મનાપા, તસ્સ તેવ પરમા, તસ્મા તસ્સ તસ્સ અજ્ઝાસયવસેન કામગુણાનં પરમતા હોતિ, ન તેસંયેવ સભાવતો.

એવન્તિ ઇમસ્મિં સુત્તે વુત્તનયેન. એકસ્મિંયેવ અસ્સાદનકુજ્ઝનતો આરમ્મણસભાવસ્સેવ ઇટ્ઠાનિટ્ઠાભાવતો અનિટ્ઠં ‘‘ઇટ્ઠ’’ન્તિ ગહણતો ચ, ઇટ્ઠં ‘‘અનિટ્ઠ’’ન્તિ ગહણતો ચ ઇટ્ઠાનિટ્ઠં નામ પાટિયેક્કં પટિવિભત્તં નત્થીતિ અત્થો. સઞ્ઞાવિપલ્લાસેન ચાતિઆદિના નિબ્બાને વિય અઞ્ઞેસુ આરમ્મણેસુ સઞ્ઞાવિપલ્લાસેન ઇટ્ઠાનિટ્ઠગ્ગહણં હોતિ. પિત્તુમ્મત્તાદીનં ખીરસક્કરાદીસુ દોસુસ્સદસમુટ્ઠિતસઞ્ઞાવિપલ્લાસવસેન તિત્તગ્ગહણં વિયાતિ ઇમમત્થં સન્ધાય મનાપપરિયન્તતા વુત્તાતિ દસ્સેતિ.

વિભત્તં અત્થીતિ ચ વવત્થિતં અત્થીતિ અત્થો, અટ્ઠકથાચરિયેહિ વિભત્તં પકાસિતન્તિ વા. તઞ્ચ મજ્ઝિમકસત્તસ્સ વસેન વવત્થિતં પકાસિતઞ્ચ, અઞ્ઞેસઞ્ચ વિપલ્લાસવસેન ઇદં ઇટ્ઠં અનિટ્ઠઞ્ચ હોતીતિ અધિપ્પાયો. એવં વવત્થિતસ્સ પનિટ્ઠાનિટ્ઠસ્સ અનિટ્ઠં ઇટ્ઠન્તિ ચ ગહણે ન કેવલં સઞ્ઞાવિપલ્લાસોવ કારણં, ધાતુક્ખોભવસેન ઇન્દ્રિયવિકારાપત્તિઆદિના કુસલાકુસલવિપાકુપ્પત્તિહેતુભાવોપીતિ સક્કા વત્તું. તથા હિ સીતુદકં ઘમ્માભિતત્તાનં કુસલવિપાકસ્સ કાયવિઞ્ઞાણસ્સ હેતુ હોતિ, સીતાભિભૂતાનં અકુસલવિપાકસ્સ. તૂલપિચુસમ્ફસ્સો વણે દુક્ખો નિવણે સુખો, મુદુતરુણહત્થસમ્બાહનઞ્ચ સુખં ઉપ્પાદેતિ, તેનેવ હત્થેન પહરણં દુક્ખં, તસ્મા વિપાકવસેન આરમ્મણવવત્થાનં યુત્તં.

કિઞ્ચાપીતિઆદિના સતિપિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસે બુદ્ધરૂપદસ્સનાદીસુ કુસલવિપાકસ્સેવ ગૂથદસ્સનાદીસુ ચ અકુસલવિપાકસ્સ ઉપ્પત્તિં દસ્સેન્તો તેન વિપાકેન આરમ્મણસ્સ ઇટ્ઠાનિટ્ઠતં દસ્સેતિ. વિજ્જમાનેપિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસે આરમ્મણેન વિપાકનિયમદસ્સનં આરમ્મણનિયમદસ્સનત્થમેવ કતન્તિ.

અપિચ દ્વારવસેનપીતિઆદિના દ્વારન્તરે દુક્ખસ્સ સુખસ્સ ચ પચ્ચયભૂતસ્સ દ્વારન્તરે સુખદુક્ખવિપાકુપ્પાદનતો વિપાકેન આરમ્મણનિયમદસ્સનેન એકસ્મિંયેવ ચ દ્વારે સમાનસ્સેવ મણિરતનાદિફોટ્ઠબ્બસ્સ સણિકં ફુસને પોથને ચ સુખદુક્ખુપ્પાદનતો વિપાકવસેન ઇટ્ઠાનિટ્ઠતા દસ્સિતાતિ વિઞ્ઞાયતિ.

હેટ્ઠિમનયોતિ મજ્ઝિમકસત્તસ્સ વિપાકસ્સ ચ વસેન વવત્થિતં આરમ્મણં ગહેત્વા ‘‘તેસં તેસં સત્તાનં ઉઞ્ઞાત’’ન્તિ (વિભ. ૬) ચ આદિના વુત્તનયો. સમ્મુતિમનાપન્તિ મજ્ઝિમકસત્તસ્સ વિપાકસ્સ ચ વસેન સમ્મતં વવત્થિતં મનાપં, તં પન સભાવેનેવ વવત્થિતન્તિ અભિન્દિતબ્બતોવ ન ભિન્દતીતિ અધિપ્પાયો. સઞ્ઞાવિપલ્લાસેન નેરયિકાદીહિપિ પુગ્ગલેહિ મનાપન્તિ ગહિતં પુગ્ગલમનાપં ‘‘તં તં વા પના’’તિઆદિના ભિન્દતિ. વેમાનિકપેતરૂપમ્પિ અકુસલકમ્મજત્તા કમ્મકારણાદિદુક્ખવત્થુભાવતો ચ ‘‘મનુસ્સરૂપતો હીન’’ન્તિ વુત્તં.

૭. ઓળારિકરૂપાનં વત્થારમ્મણપટિઘાતવસેન સુપરિગ્ગહિતતા, સુખુમાનં તથા અભાવતો દુપ્પરિગ્ગહિતતા ચ યોજેતબ્બા. દુપ્પરિગ્ગહટ્ઠેનેવ લક્ખણદુપ્પટિવિજ્ઝનતા દટ્ઠબ્બા. દસવિધન્તિ ‘‘દૂરે’’તિ અવુત્તસ્સ દસ્સનત્થં વુત્તં. વુત્તમ્પિ પન ઓકાસતો દૂરે હોતિયેવ.

હેટ્ઠિમનયોતિ ‘‘ઇત્થિન્દ્રિયં…પે… ઇદં વુચ્ચતિ રૂપં સન્તિકે’’તિ (વિભ. ૭) એવં લક્ખણતો દ્વાદસહત્થવસેન વવત્થિતઓકાસતો ચ દસ્સેત્વા નિય્યાતિતનયો. સો લક્ખણોકાસવસેન દૂરસન્તિકેન સહ ગહેત્વા નિય્યાતિતત્તા ભિન્દમાનો મિસ્સકં કરોન્તો ગતો. અથ વા ભિન્દમાનોતિ સરૂપદસ્સનેન લક્ખણતો યેવાપનકેન ઓકાસતોતિ એવં લક્ખણતો ઓકાસતો ચ વિસું કરોન્તો ગતોતિ અત્થો. અથ વા લક્ખણતો સન્તિકદૂરાનં ઓકાસતો દૂરસન્તિકભાવકરણેન સન્તિકભાવં ભિન્દિત્વા દૂરભાવં, દૂરભાવઞ્ચ ભિન્દિત્વા સન્તિકભાવં કરોન્તો પવત્તોતિ ‘‘ભિન્દમાનો ગતો’’તિ વુત્તં. ઇધ પનાતિ ‘‘તં તં વા પન રૂપં ઉપાદાય ઉપાદાયા’’તિ ઇધ પુરિમનયેન લક્ખણતો દૂરં ઓકાસતો સન્તિકભાવકરણેન ન ભિન્દતિ ભગવા, ન ચ ઓકાસદૂરતો વિસું કરણેન, નાપિ ઓકાસદૂરેન વોમિસ્સકકરણેનાતિ અત્થો. કિં પન કરોતીતિ? ઓકાસતો દૂરમેવ ભિન્દતિ. એત્થ પન ન પુબ્બે વુત્તનયેન તિધા અત્થો દટ્ઠબ્બો. ન હિ ઓકાસતો દૂરં લક્ખણતો સન્તિકં કરોતિ, લક્ખણતો વા વિસું તેન વા વોમિસ્સકન્તિ. ઓકાસતો દૂરસ્સ પન ઓકાસતોવ સન્તિકભાવકરણં ઇધ ‘‘ભેદન’’ન્તિ વેદિતબ્બં. ઇધ પન ન લક્ખણતો દૂરં ભિન્દતીતિ એત્થાપિ વા ન પુબ્બે વુત્તનયેન તિધા ભેદસ્સ અકરણં વુત્તં, લક્ખણતો સન્તિકદૂરાનં પન લક્ખણતો ઉપાદાયુપાદાય દૂરસન્તિકભાવો નત્થીતિ લક્ખણતો દૂરસ્સ લક્ખણતોવ સન્તિકભાવાકરણં લક્ખણતો દૂરસ્સ અભેદનન્તિ દટ્ઠબ્બં. પુરિમનયો વિય અયં નયો ન હોતીતિ એત્તકમેવ હિ એત્થ દસ્સેતીતિ ભિન્દમાનોતિ એત્થ ચ અઞ્ઞથા ભેદનં વુત્તં, ભેદનં ઇધ ચ અઞ્ઞથા વુત્તન્તિ.

રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. વેદનાક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

૮. ચક્ખાદયો પસાદા ઓળારિકમનોમયત્તભાવપરિયાપન્ના કાયવોહારં અરહન્તીતિ તબ્બત્થુકા અદુક્ખમસુખા ‘‘કાયિકા’’તિ પરિયાયેન વુત્તા, ન કાયપસાદવત્થુકત્તા. ન હિ ચક્ખાદયો કાયપસાદા હોન્તીતિ. સન્તતિવસેન ખણાદિવસેન ચાતિ એત્થ અદ્ધાસમયવસેન અતીતાદિભાવસ્સ અવચનં સુખાદિવસેન ભિન્નાય અતીતાદિભાવવચનતો. ન હિ સુખાયેવ અદ્ધાવસેન સમયવસેન ચ અતીતાદિકા હોતિ, તથા દુક્ખા અદુક્ખમસુખા ચ કાયિકચેતસિકાદિભાવેન ભિન્ના. તેન વેદનાસમુદયો અદ્ધાસમયવસેન અતીતાદિભાવેન વત્તબ્બતં અરહતિ સમુદાયસ્સ તેહિ પરિચ્છિન્દિતબ્બત્તા, વેદનેકદેસા પન એત્થ ગહિતાતિ તે સન્તતિખણેહિ પરિચ્છેદં અરહન્તિ તત્થ તથાપરિચ્છિન્દિતબ્બાનં ગહિતત્તાતિ. એકસન્તતિયં પન સુખાદિઅનેકભેદસબ્ભાવેન તેસુ યો ભેદો પરિચ્છિન્દિતબ્બભાવેન ગહિતો, તસ્સ એકપ્પકારસ્સ પાકટસ્સ પરિચ્છેદિકા તંસહિતદ્વારાલમ્બનપ્પવત્તા, અવિચ્છેદેન તદુપ્પાદકેકવિધવિસયસમાયોગપ્પવત્તા ચ સન્તતિ ભવિતું અરહતીતિ તસ્સ ભેદન્તરં અનામસિત્વા પરિચ્છેદકભાવેન ગહણં કતં. લહુપરિવત્તિનો વા ધમ્મા પરિવત્તનેનેવ પરિચ્છેદં અરહન્તીતિ સન્તતિખણવસેન પરિચ્છેદો વુત્તો. પુબ્બન્તાપરન્તમજ્ઝગતાતિ એતેન હેતુપચ્ચયકિચ્ચવસેન વુત્તનયં દસ્સેતિ.

૧૧. કિલેસગ્ગિસમ્પયોગતો સદરથા. એતેન સભાવતો ઓળારિકતં દસ્સેતિ, દુક્ખવિપાકટ્ઠેનાતિ એતેન ઓળારિકવિપાકનિપ્ફાદનેન કિચ્ચતો. કમ્મવેગક્ખિત્તા કમ્મપટિબદ્ધભૂતા ચ કાયકમ્માદિબ્યાપારવિરહતો નિરુસ્સાહા વિપાકા, સઉસ્સાહા ચ કિરિયા અવિપાકા. સવિપાકા ચ સગબ્ભા વિય ઓળારિકાતિ તબ્બિપક્ખતો અવિપાકા સુખુમાતિ વુત્તા.

અસાતટ્ઠેનાતિ અમધુરટ્ઠેન. તેન સાતપટિપક્ખં અનિટ્ઠસભાવં દસ્સેતિ. દુક્ખટ્ઠેનાતિ દુક્ખમટ્ઠેન. તેન દુક્ખાનં સન્તાપનકિચ્ચં દસ્સેતિ. ‘‘યાયં, ભન્તે, અદુક્ખમસુખા વેદના, સન્તસ્મિં એસા પણીતે સુખે વુત્તા ભગવતા’’તિ (મ. નિ. ૨.૮૮; સં. નિ. ૪.૨૬૭) વચનતો અદુક્ખમસુખા ફરણસભાવવિરહતો અસન્તાનં કામરાગપટિઘાનુસયાનં અનુસયનસ્સ અટ્ઠાનત્તા સન્તા, સુખે નિકન્તિં પરિયાદાય અધિગન્તબ્બત્તા પધાનભાવં નીતાતિ પણીતાતિ. તથા અનધિગન્તબ્બા ચ કામાવચરજાતિઆદિસઙ્કરં અકત્વા સમાનજાતિયં ઞાણસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તાદિકે સમાનભેદે સુખતો પણીતાતિ યોજેતબ્બા. ઉપબ્રૂહિતાનં ધાતૂનં પચ્ચયભાવેન સુખા ખોભેતિ વિબાધિતાનં પચ્ચયભાવેન દુક્ખા ચ. ઉભયમ્પિ કાયં બ્યાપેન્તં વિય ઉપ્પજ્જતીતિ ફરતિ. મદયમાનન્તિ મદં કરોન્તં. છાદયમાનન્તિ ઇચ્છં ઉપ્પાદેન્તં, અવત્થરમાનં વા. ઘમ્માભિતત્તસ્સ સીતોદકઘટેન આસિત્તસ્સ યથા કાયો ઉપબ્રૂહિતો હોતિ, એવં સુખસમઙ્ગિનોપીતિ કત્વા ‘‘આસિઞ્ચમાનં વિયા’’તિ વુત્તં. એકત્તનિમિત્તેયેવાતિ પથવીકસિણાદિકે એકસભાવે એવ નિમિત્તે. ચરતીતિ નાનાવજ્જને જવને વેદના વિય વિપ્ફન્દનરહિતત્તા સુખુમા.

અધિપ્પાયે અકુસલતાય અકોવિદો. કુસલત્તિકે…પે… આગતત્તાતિ ‘‘કુસલાકુસલા વેદના ઓળારિકા, અબ્યાકતા વેદના સુખુમા’’તિ એવં આગતત્તા. ભૂમન્તરભેદે દસ્સેતું ‘‘યમ્પી’’તિઆદિ આરદ્ધં. ઇમિના નીહારેનાતિ એતેન ‘‘કામાવચરસુખતો કામાવચરુપેક્ખા સુખુમા’’તિઆદિના સભાવાદિભેદેન ચ ઓળારિકસુખુમભાવં તત્ર તત્રેવ કથેન્તો ન ભિન્દતીતિ નયં દસ્સેતિ.

લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા કથિતા, તસ્મા એકન્તપણીતે હીનપણીતાનં ઉદ્ધટત્તા એવમેવ એકન્તહીને ચ યથાસમ્ભવં હીનપણીતતા ઉદ્ધરિતબ્બાતિ અનુઞ્ઞાતં હોતીતિ ઉભયત્થ તદુદ્ધરણે ન કુક્કુચ્ચાયિતબ્બન્તિ અત્થો.

અકુસલાનં કુસલાદીહિ સુખુમત્તાભાવતો પાળિયા આગતસ્સ અપરિવત્તનીયભાવેન ‘‘હેટ્ઠિમનયો ન ઓલોકેતબ્બો’’તિ વુત્તન્તિ વદન્તિ, તંતંવાપનવસેન કથનેપિ પરિવત્તનં નત્થીતિ ન પરિવત્તનં સન્ધાય ‘‘હેટ્ઠિમનયો ન ઓલોકેતબ્બો’’તિ વુત્તં, હેટ્ઠિમનયસ્સ પન વુત્તત્તા અવુત્તનયં ગહેત્વા ‘‘તં તં વા પના’’તિ વત્તું યુત્તન્તિ ‘‘હેટ્ઠિમનયો ન ઓલોકેતબ્બો’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બો. બહુવિપાકા અકુસલા દોસુસ્સન્નતાય ઓળારિકા, તથા અપ્પવિપાકા કુસલા. મન્દદોસત્તા અપ્પવિપાકા અકુસલા સુખુમા, તથા બહુવિપાકા કુસલા ચ. ઓળારિકસુખુમનિકન્તિવત્થુભાવતો કામાવચરાદીનં ઓળારિકસુખુમતા. સાપીતિ ભાવનામયાય ભેદનેન દાનમયસીલમયાનઞ્ચ પચ્ચેકં ભેદનં નયતો દસ્સિતન્તિ વેદિતબ્બં. સાપીતિ વા તિવિધાપીતિ યોજેતબ્બં.

૧૩. જાતિઆદિવસેન અસમાનકોટ્ઠાસતા વિસભાગટ્ઠો. દુક્ખવિપાકતાદિવસેન અસદિસકિચ્ચતા, અસદિસસભાવતા વા વિસંસટ્ઠો, ન અસમ્પયોગો. યદિ સિયા, દૂરવિપરિયાયેન સન્તિકં હોતીતિ સંસટ્ઠટ્ઠેન સન્તિકતા આપજ્જતિ, ન ચ વેદનાય વેદનાસમ્પયોગો અત્થિ. સન્તિકપદવણ્ણનાય ચ ‘‘સભાગટ્ઠેન સરિક્ખટ્ઠેન ચા’’તિ વક્ખતીતિ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

ન દૂરતો સન્તિકં ઉદ્ધરિતબ્બન્તિ કસ્મા વુત્તં, કિં યથા સન્તિકતો અકુસલતો અકુસલા દૂરેતિ ઉદ્ધરીયતિ, તથા તતો દૂરતો કુસલતો કુસલા સન્તિકેતિ ઉદ્ધરિતું ન સક્કાતિ? ન સક્કા. તથા હિ સતિ કુસલા કુસલાય સન્તિકેતિ કત્વા સન્તિકતો સન્તિકતા એવ ઉદ્ધરિતા સિયા, તથા ચ સતિ સન્તિકસન્તિકતરતાવચનમેવ આપજ્જતિ, ઉપાદાયુપાદાય દૂરસન્તિકતાવ ઇધ વુચ્ચતિ, તસ્મા દૂરતો દૂરુદ્ધરણં વિય સન્તિકતો સન્તિકુદ્ધરણઞ્ચ ન સક્કા કાતું દૂરદૂરતરતાય વિય સન્તિકસન્તિકતરતાય ચ અનધિપ્પેતત્તા. અથ પન વદેય્ય ‘‘ન કુસલા કુસલાય એવ સન્તિકેતિ ઉદ્ધરિતબ્બા, અથ ખો યતો સા દૂરે, તસ્સા અકુસલાયા’’તિ, તઞ્ચ નત્થિ. ન હિ અકુસલાય કુસલા કદાચિ સન્તિકે અત્થીતિ. અથાપિ વદેય્ય ‘‘યા અકુસલા કુસલાય સન્તિકે, સા તતો દૂરતો કુસલતો ઉદ્ધરિતબ્બા’’તિ, તદપિ નત્થિ. ન હિ કુસલે અકુસલા અત્થિ, યા તતો સન્તિકેતિ ઉદ્ધરિયેય્ય, તસ્મા ઇધ વુત્તસ્સ દૂરસ્સ દૂરતો અચ્ચન્તવિસભાગત્તા દૂરે સન્તિકં નત્થીતિ ન સક્કા દૂરતો સન્તિકં ઉદ્ધરિતું, સન્તિકે પનિધ વુત્તે ભિન્ને તત્થેવ દૂરં લબ્ભતીતિ આહ ‘‘સન્તિકતો પન દૂરં ઉદ્ધરિતબ્બ’’ન્તિ.

ઉપાદાયુપાદાય દૂરતો ચ સન્તિકં ન સક્કા ઉદ્ધરિતું. લોભસહગતાય દોસસહગતા દૂરે લોભસહગતા સન્તિકેતિ હિ વુચ્ચમાને સન્તિકતોવ સન્તિકં ઉદ્ધરિતં હોતિ. તથા દોસસહગતાય લોભસહગતા દૂરે દોસસહગતા સન્તિકેતિ એત્થાપિ સભાગતો સભાગન્તરસ્સ ઉદ્ધટત્તા, ન ચ સક્કા ‘‘લોભસહગતાય દોસસહગતા દૂરે સા એવ ચ સન્તિકે’’તિ વત્તું દોસસહગતાય સન્તિકભાવસ્સ અકારણત્તા, તસ્મા વિસભાગતા ભેદં અગ્ગહેત્વા ન પવત્તતીતિ સભાગાબ્યાપકત્તા દૂરતાય દૂરતો સન્તિકુદ્ધરણં ન સક્કા કાતું. ન હિ દોસસહગતા અકુસલસભાગં સબ્બં બ્યાપેત્વા પવત્તતીતિ. સભાગતા પન ભેદં અન્તોગધં કત્વા પવત્તતીતિ વિસભાગબ્યાપકત્તા સન્તિકતાય સન્તિકતો દૂરુદ્ધરણં સક્કા કાતું. અકુસલતા હિ લોભસહગતાદિસબ્બવિસભાગબ્યાપિકાતિ. તેનાહ ‘‘ન દૂરતો સન્તિકં ઉદ્ધરિતબ્બ’’ન્તિઆદિ.

વેદનાક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સઞ્ઞાક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

૧૭. ચક્ખુસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞાતિ એત્થ યદિપિ વત્થુતો ફસ્સસ્સ નામં ફસ્સતો ચ સઞ્ઞાય, વત્થુવિસિટ્ઠફસ્સેન પન વિસિટ્ઠસઞ્ઞા વત્થુના ચ વિસિટ્ઠા હોતિ ફસ્સસ્સ વિય તસ્સાપિ તબ્બત્થુકત્તાતિ ‘‘વત્થુતો નામ’’ન્તિ વુત્તં. પટિઘસમ્ફસ્સજા સઞ્ઞાતિ એત્થાપિ યથા ફસ્સો વત્થારમ્મણપટિઘટ્ટનેન ઉપ્પન્નો, તથા તતો જાતસઞ્ઞાપીતિ ‘‘વત્થારમ્મણતો નામ’’ન્તિ વુત્તં. એત્થ ચ પટિઘજો સમ્ફસ્સો, પટિઘવિઞ્ઞેય્યો વા સમ્ફસ્સો પટિઘસમ્ફસ્સોતિ ઉત્તરપદલોપં કત્વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

વિઞ્ઞેય્યભાવે વચનં અધિકિચ્ચ પવત્તા, વચનાધીના વા અરૂપક્ખન્ધા, અધિવચનં વા એતેસં પકાસનં અત્થીતિ ‘‘અધિવચના’’તિ વુચ્ચન્તિ, તતોજો સમ્ફસ્સો અધિવચનસમ્ફસ્સો, સમ્ફસ્સોયેવ વા યથાવુત્તેહિ અત્થેહિ અધિવચનો ચ સમ્ફસ્સો ચાતિ અધિવચનસમ્ફસ્સો, અધિવચનવિઞ્ઞેય્યો વા સમ્ફસ્સો અધિવચનસમ્ફસ્સો, તતો તસ્મિં વા જાતા અધિવચનસમ્ફસ્સજા. પઞ્ચદ્વારિકસમ્ફસ્સેપિ યથાવુત્તો અત્થો સમ્ભવતીતિ તેન પરિયાયેન તતોજાપિ સઞ્ઞા ‘‘અધિવચનસમ્ફસ્સજા’’તિ વુત્તા. યથા પન અઞ્ઞપ્પકારાસમ્ભવતો મનોસમ્ફસ્સજા નિપ્પરિયાયેન ‘‘અધિવચનસમ્ફસ્સજા’’તિ વુચ્ચતિ, ન એવં અયં પટિઘસમ્ફસ્સજા આવેણિકપ્પકારન્તરસમ્ભવતોતિ અધિપ્પાયો.

યદિ એવં ચત્તારો ખન્ધાપિ યથાવુત્તસમ્ફસ્સતો જાતત્તા ‘‘અધિવચનસમ્ફસ્સજા’’તિ વત્તું યુત્તા, સઞ્ઞાવ કસ્મા એવં વુત્તાતિ? તિણ્ણં ખન્ધાનં અત્થવસેન અત્તનો પત્તમ્પિ નામં યત્થ પવત્તમાનો અધિવચનસમ્ફસ્સજ-સદ્દો નિરુળ્હતાય ધમ્માભિલાપો હોતિ, તસ્સા સઞ્ઞાય એવ આરોપેત્વા સયં નિવત્તનં હોતિ. તેનાહ ‘‘તયો હિ અરૂપિનો ખન્ધા’’તિઆદિ. અથ વા સઞ્ઞાય પટિઘસમ્ફસ્સજાતિ અઞ્ઞમ્પિ વિસિટ્ઠં નામં અત્થીતિ અધિવચનસમ્ફસ્સજાનામં તિણ્ણંયેવ ખન્ધાનં ભવિતું અરહતિ. તે પન અત્તનો નામં સઞ્ઞાય દત્વા નિવત્તાતિ ઇમમત્થં સન્ધાયાહ ‘‘તયો હિ અરૂપિનો ખન્ધા’’તિઆદિ. પઞ્ચદ્વારિકસઞ્ઞા ઓલોકેત્વાપિ જાનિતું સક્કાતિ ઇદં તેન તેનાધિપ્પાયેન હત્થવિકારાદિકરણે તદધિપ્પાયવિજાનનનિમિત્તભૂતા વિઞ્ઞત્તિ વિય રજ્જિત્વા ઓલોકનાદીસુ રત્તતાદિવિજાનનનિમિત્તં ઓલોકનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિસયસમાગમે પાકટં હોતીતિ તંસમ્પયુત્તાય સઞ્ઞાયપિ તથાપાકટભાવં સન્ધાય વુત્તં.

રજ્જિત્વા ઓલોકનાદિવસેન પાકટા જવનપ્પવત્તા ભવિતું અરહતીતિ એતિસ્સા આસઙ્કાય નિવત્તનત્થં ‘‘પસાદવત્થુકા એવા’’તિ આહ. અઞ્ઞં ચિન્તેન્તન્તિ યં પુબ્બે તેન ચિન્તિતં ઞાતં, તતો અઞ્ઞં ચિન્તેન્તન્તિ અત્થો.

સઞ્ઞાક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સઙ્ખારક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

૨૦. હેટ્ઠિમકોટિયાતિ એત્થ ભુમ્મનિદ્દેસોવ. તત્થ હિ પધાનં દસ્સિતન્તિ. યદિ એવં ઉપરિમકોટિયા તં ન દસ્સિતન્તિ આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ, ઉપરિમકોટિગતભાવેન વિના હેટ્ઠિમકોટિગતભાવાભાવતો. હેટ્ઠિમકોટિ હિ સબ્બબ્યાપિકાતિ. દુતિયે કરણનિદ્દેસો, હેટ્ઠિમકોટિયા આગતાતિ સમ્બન્ધો. પુરિમેપિ વા ‘‘હેટ્ઠિમકોટિયા’’તિ યં વુત્તં, તઞ્ચ પધાનસઙ્ખારદસ્સનવસેનાતિ સમ્બન્ધકરણેન કરણનિદ્દેસોવ. તંસમ્પયુત્તા સઙ્ખારાતિ એકૂનપઞ્ઞાસપ્પભેદે સઙ્ખારે આહ. ગહિતાવ હોન્તિ તપ્પટિબદ્ધત્તા.

સઙ્ખારક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના

સમુગ્ગમ-સદ્દો સઞ્જાતિયં આદિઉપ્પત્તિયં નિરુળ્હો. તંતંપચ્ચયસમાયોગે હિ પુરિમભવસઙ્ખાતા પુરિમન્તતો ઉદ્ધઙ્ગમનં સમુગ્ગમો, સન્ધિયં વા પટિસન્ધિયં ઉગ્ગમો સમુગ્ગમો. સો પન યત્થ પઞ્ચક્ખન્ધા પરિપુણ્ણા સમુગ્ગચ્છન્તિ, તત્થેવ દસ્સિતો. એતેન નયેન અપરિપુણ્ણખન્ધસમુગ્ગમો એકવોકારચતુવોકારેસુ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ. અથ વા યથાધિગતાનં પઞ્ચન્નમ્પિ ખન્ધાનં સહ ઉગ્ગમો ઉપ્પત્તિ સમુગ્ગમો. એતસ્મિં અત્થે વિકલુપ્પત્તિ અસઙ્ગહિતા હોતિ. હિમવન્તપ્પદેસે જાતિમન્તએળકલોમં જાતિઉણ્ણા. સપ્પિમણ્ડબિન્દૂતિ એવં એત્થાપિ બિન્દુ-સદ્દો યોજેતબ્બો. એવંવણ્ણપ્પટિભાગન્તિ એવંવણ્ણં એવંસણ્ઠાનઞ્ચ. પટિભજનં વા પટિભાગો, સદિસતાભજનં સદિસતાપત્તીતિ અત્થો. એવંવિધો વણ્ણપ્પટિભાગો એતસ્સાતિ એવંવણ્ણપ્પટિભાગં.

સન્તતિસીસાનીતિ સન્તતિમૂલાનિ, સન્તતિકોટ્ઠાસા વા. અનેકિન્દ્રિયસમાહારભાવતો હિ પધાનઙ્ગં ‘‘સીસ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવં વત્થુદસકાદિકોટ્ઠાસા અનેકરૂપસમુદાયભૂતા ‘‘સીસાની’’તિ વુત્તાનીતિ.

પઞ્ચક્ખન્ધા પરિપુણ્ણા હોન્તીતિ ગણનાપારિપૂરિં સન્ધાય વુત્તં, ન તસ્સ તસ્સ ખન્ધસ્સ પરિપુણ્ણતં. કમ્મસમુટ્ઠાનપવેણિયા વુત્તત્તા ‘‘ઉતુચિત્તાહારજપવેણી ચ એત્તકં કાલં અતિક્કમિત્વા હોતી’’તિઆદિના વત્તબ્બા સિયા, તં પન ‘‘પુબ્બાપરતો’’તિ એત્થ વક્ખતીતિ અકથેત્વા કમ્મજપવેણી ચ ન સબ્બા વુત્તાતિ અવુત્તં દસ્સેતું ઓપપાતિકસમુગ્ગમો નામ દસ્સિતો. એવં…પે… પઞ્ચક્ખન્ધા પરિપુણ્ણા હોન્તીતિ પરિપુણ્ણાયતનાનં વસેન નયો દસ્સિતો, અપરિપુણ્ણાયતનાનં પન કામાવચરાનં રૂપાવચરાનં પરિહીનાયતનસ્સ વસેન સન્તતિસીસહાનિ વેદિતબ્બા.

પુબ્બાપરતોતિ અયં વિચારણા ન પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ઉપ્પત્તિયં, અથ ખો તેસં રૂપસમુટ્ઠાપનેતિ દટ્ઠબ્બા. તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘એવં પના’’તિઆદિ. અપચ્છાઅપુરે ઉપ્પન્નેસૂતિ એતેન સંસયકારણં દસ્સેતિ. સહુપ્પન્નેસુ હિ ઇદમેવ પઠમં રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ, ઇદં પચ્છાતિ અદસ્સિતં ન સક્કા વિઞ્ઞાતું. એત્થ ચ ‘‘પુબ્બાપરતો’’તિ એતિસ્સા વિચારણાય વત્થુભાવેન પટિસન્ધિયં ઉપ્પન્ના પવત્તા પઞ્ચક્ખન્ધા ગહિતા. તત્થ ચ નિદ્ધારણે ભુમ્મનિદ્દેસોતિ ‘‘રૂપં પઠમં રૂપં સમુટ્ઠાપેતી’’તિ આહ. અઞ્ઞથા ભાવેનભાવલક્ખણત્થે ભુમ્મનિદ્દેસે સતિ રૂપસ્સ રૂપસમુટ્ઠાપનક્ખણે કમ્મસ્સપિ રૂપસમુટ્ઠાનં વદન્તીતિ ઉભયન્તિ વત્તબ્બં સિયાતિ. રૂપારૂપસન્તતિઞ્ચ ગહેત્વા અયં વિચારણા પવત્તાતિ ‘‘રૂપં પઠમં રૂપં સમુટ્ઠાપેતી’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞથા પટિસન્ધિક્ખણે એવ વિજ્જમાને ગહેત્વા વિચારણાય કરિયમાનાય અરૂપસ્સ રૂપસમુટ્ઠાપનમેવ નત્થીતિ પુબ્બાપરસમુટ્ઠાપનવિચારણાવ ઇધ ન ઉપપજ્જતીતિ વત્તબ્બં સિયાતિ. વત્થુ ઉપ્પાદક્ખણે દુબ્બલં હોતીતિ સબ્બરૂપાનં ઉપ્પાદક્ખણે દુબ્બલતં સન્ધાય વુત્તં. તદા હિ તં પચ્છાજાતપચ્ચયરહિતં આહારાદીહિ ચ અનુપત્થદ્ધન્તિ ‘‘દુબ્બલ’’ન્તિ વુત્તં. કમ્મવેગક્ખિત્તત્તાતિ ઇદં સતિપિ ભવઙ્ગસ્સ કમ્મજભાવે સાયં વિપાકસન્તતિ પટિસન્ધિક્ખણે પુરિમભવઙ્ગસમુટ્ઠાપકતો અઞ્ઞેન કમ્મુના ખિત્તા વિય અપ્પતિટ્ઠિતા, તતો પરઞ્ચ સમાનસન્તતિયં અનન્તરપચ્ચયં પુરેજાતપચ્ચયઞ્ચ લભિત્વા પતિટ્ઠિતાતિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તં.

પવેણી ઘટિયતીતિ ચક્ખાદિવત્થુસન્તતિ એકસ્મિં વિજ્જમાને એવ અઞ્ઞસ્સ નિરોધુપ્પત્તિવસેન ઘટિયતિ, ન ચુતિપટિસન્ધિનિસ્સયવત્થૂનં વિય વિચ્છેદપ્પવત્તીતિ અત્થો. અઙ્ગતોતિ ઝાનઙ્ગતો. ઝાનઙ્ગાનિ હિ ચિત્તેન સહ રૂપસમુટ્ઠાપકાનિ, તેસં અનુબલદાયકાનિ મગ્ગઙ્ગાદીનિ તેસુ વિજ્જમાનેસુ વિસેસરૂપપ્પવત્તિદસ્સનતો. અથ વા યાનિ ચિત્તઙ્ગાનિ ચેતનાદીનિ ચિત્તસ્સ રૂપસમુટ્ઠાપને અઙ્ગભાવં સહાયભાવં ગચ્છન્તિ, તેસં બલદાયકેહિ ઝાનઙ્ગાદીહિ અપરિહીનન્તિ અત્થો. તતો પરિહીનત્તા હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ રૂપં ન સમુટ્ઠાપેન્તીતિ. યો પન વદેય્ય ‘‘પટિસન્ધિચિત્તેન સહજાતવત્થુ તસ્સ ઠિતિક્ખણે ચ ભઙ્ગક્ખણે ચ પુરેજાતન્તિ કત્વા પચ્ચયવેકલ્લાભાવતો તસ્મિં ખણદ્વયે રૂપં સમુટ્ઠાપેતૂ’’તિ, તં નિવારેન્તો આહ ‘‘યદિ હિ ચિત્ત’’ન્તિઆદિ. તત્થ ઠિતિભઙ્ગક્ખણેસુપિ તેસં ધમ્માનં વત્થુ પુરેજાતં ન હોતીતિ ન વત્તબ્બમેવેતન્તિ અનુજાનિ, તત્થાપિ દોસં દસ્સેતિ. યદિ તદા રૂપં સમુટ્ઠાપેય્ય, તવ મતેન પટિસન્ધિચિત્તમ્પિ સમુટ્ઠાપેય્ય, તદા પન રૂપુપ્પાદનમેવ નત્થિ. યદા ચ રૂપુપ્પાદનં, તદા ઉપ્પાદક્ખણે તવ મતેનપિ પચ્ચયવેકલ્લમેવ પટિસન્ધિક્ખણે પુરેજાતનિસ્સયાભાવતો, તસ્મા પટિસન્ધિચિત્તં રૂપં ન સમુટ્ઠાપેતીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. ઉપ્પાદક્ખણે અટ્ઠ રૂપાનિ ગહેત્વા ઉટ્ઠહતિ. કસ્મા? અરૂપધમ્માનં અનન્તરાદિપચ્ચયવસેન સવેગાનં પરિપુણ્ણબલાનમેવ ઉપ્પત્તિતો.

અવિસયતાયાતિ અગતપુબ્બસ્સ ગામસ્સ આગન્તુકસ્સ અવિસયભાવતો. અપ્પહુતતાયાતિ તત્થ તસ્સ અનિસ્સરભાવતો. ચિત્તસમુટ્ઠાન…પે… ઠિતાનીતિ ઇદં યેહાકારેહિ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાનં ચિત્તચેતસિકા પચ્ચયા હોન્તિ, તેહિ સબ્બેહિ પટિસન્ધિયં ચિત્તચેતસિકા સમતિંસકમ્મજરૂપાનં યથાસમ્ભવં પચ્ચયા હોન્તીતિ કત્વા વુત્તં.

વટ્ટમૂલન્તિ તણ્હા અવિજ્જા વુચ્ચતિ. ચુતિચિત્તેન ઉપ્પજ્જમાનં રૂપં તતો પુરિમતરેહિ ઉપ્પજ્જમાનં વિય ન ભવન્તરે ઉપ્પજ્જતીતિ વટ્ટમૂલસ્સ વૂપસન્તત્તા અનુપ્પત્તિ વિચારેતબ્બા.

રૂપસ્સ નત્થિતાયાતિ રૂપાનં નિસ્સરણત્તા અરૂપસ્સ, વિરાગવસેન પહીનત્તા ઉપ્પાદેતબ્બસ્સ અભાવં સન્ધાય વુત્તં. રૂપોકાસે વા રૂપં અત્થીતિ કત્વા રૂપપચ્ચયાનં રૂપુપ્પાદનં હોતિ, અરૂપં પન રૂપસ્સ ઓકાસો ન હોતીતિ યસ્મિં રૂપે સતિ ચિત્તં અઞ્ઞં રૂપં ઉપ્પાદેય્ય, તદેવ તત્થ નત્થીતિ અત્થો. પુરિમરૂપસ્સપિ હિ પચ્ચયભાવો અત્થિ પુત્તસ્સ પિતિસદિસતાદસ્સનતોતિ.

ઉતુ પન પઠમં રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણે સમુટ્ઠાપનતોતિ અધિપ્પાયો. ઉતુ નામ ચેસ દન્ધનિરોધોતિઆદિ ઉતુસ્સ ઠાનક્ખણે ઉપ્પાદને કારણદસ્સનત્થં અરૂપાનં ઉપ્પાદકાલદસ્સનત્થઞ્ચ વુત્તં. દન્ધનિરોધત્તા હિ સો ઠિતિક્ખણે બલવાતિ તદા રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ, તસ્મિં ધરન્તે એવ ખિપ્પનિરોધત્તા સોળસસુ ચિત્તેસુ ઉપ્પન્નેસુ પટિસન્ધિઅનન્તરં ચિત્તં ઉતુના સમુટ્ઠિતે રૂપે પુન સમુટ્ઠાપેતીતિ અધિપ્પાયો. તસ્મિં ધરન્તે એવ સોળસ ચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝન્તીતિ એતેન પન વચનેન યદિ ઉપ્પાદનિરોધક્ખણા ધરમાનક્ખણે એવ ગહિતા, ‘‘સોળસચિત્તક્ખણાયુકં રૂપ’’ન્તિ વુત્તં હોતિ, અથુપ્પાદક્ખણં અગ્ગહેત્વા નિરોધક્ખણોવ ગહિતો, ‘‘સત્તરસચિત્તક્ખણાયુક’’ન્તિ, સચે નિરોધક્ખણં અગ્ગહેત્વા ઉપ્પાદક્ખણો ગહિતો, ‘‘અધિકસોળસચિત્તક્ખણાયુક’’ન્તિ, યદિ પન ઉપ્પાદનિરોધક્ખણા ધરમાનક્ખણે ન ગહિતા, ‘‘અધિકસત્તરસચિત્તક્ખણાયુક’’ન્તિ. યસ્મા પન ‘‘તેસુ પટિસન્ધિઅનન્તર’’ન્તિ પટિસન્ધિપિ તસ્સ ધરમાનક્ખણે ઉપ્પન્નેસુ ગહિતા, તસ્મા ઉપ્પાદક્ખણો ધરમાનક્ખણે ગહિતોતિ નિરોધક્ખણે અગ્ગહિતે અધિકસોળસચિત્તક્ખણાયુકતા વક્ખમાના, ગહિતે વા સોળસચિત્તક્ખણાયુકતા અધિપ્પેતાતિ વેદિતબ્બા.

ઓજા ખરાતિ સવત્થુકં ઓજં સન્ધાયાહ. સભાવતો સુખુમાય હિ ઓજાય વત્થુવસેન અત્થિ ઓળારિકસુખુમતાતિ.

ચિત્તઞ્ચેવાતિ ચિત્તસ્સ પુબ્બઙ્ગમતાય વુત્તં, તંસમ્પયુત્તકાપિ પન રૂપસમુટ્ઠાપકા હોન્તીતિ. યથાહ ‘‘હેતૂ હેતુસમ્પયુત્તકાનં ધમ્માનં તંસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ રૂપાનં હેતુપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧). ચિત્તન્તિ વા ચિત્તુપ્પાદં ગણ્હાતિ, ન કમ્મચેતનં વિય એકધમ્મમેવ અવિજ્જમાનં. કમ્મસમુટ્ઠાનઞ્ચ તંસમ્પયુત્તેહિપિ સમુટ્ઠિતં હોતૂતિ ચે? ન, તેહિ સમુટ્ઠિતભાવસ્સ અવુત્તત્તા, અવચનઞ્ચ તેસં કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયભાવાભાવતો.

અદ્ધાનપરિચ્છેદતોતિ કાલપરિચ્છેદતો. તત્થ ‘‘સત્તરસ ચિત્તક્ખણા રૂપસ્સ અદ્ધા, રૂપસ્સ સત્તરસમો ભાગો અરૂપસ્સા’’તિ એસો અદ્ધાનપરિચ્છેદો અધિપ્પેતો. પટિસન્ધિક્ખણેતિ ઇદં નયદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં તતો પરમ્પિ રૂપારૂપાનં સહુપ્પત્તિસબ્ભાવતો, ન પનેતં પટિસન્ધિક્ખણે અસહુપ્પત્તિઅભાવં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં, પટિસન્ધિચિત્તસ્સ ઠિતિભઙ્ગક્ખણેસુપિ રૂપુપ્પત્તિં સયમેવ વક્ખતીતિ. ફલપ્પત્તનિદસ્સનેન ચ રૂપારૂપાનં અસમાનકાલતં નિદસ્સેતિ, ન સહુપ્પાદં તદત્થં અનારદ્ધત્તા. સહુપ્પાદેન પન અસમાનકાલતા સુખદીપના હોતીતિ તંદીપનત્થમેવ સહુપ્પાદગ્ગહણં.

યદિ એવં રૂપારૂપાનં અસમાનદ્ધત્તા અરૂપં ઓહાય રૂપસ્સ પવત્તિ આપજ્જતીતિ એતસ્સા નિવારણત્થમાહ ‘‘તત્થ કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. એકપ્પમાણાવાતિ નિરન્તરં પવત્તમાનેસુ રૂપારૂપધમ્મેસુ નિચ્છિદ્દેસુ અરૂપરહિતં રૂપં, રૂપરહિતં વા અરૂપં નત્થીતિ કત્વા વુત્તં. અયઞ્ચ કથા પઞ્ચવોકારે કમ્મજરૂપપ્પવત્તિં નિબ્બાનપટિભાગનિરોધસમાપત્તિરહિતં સન્ધાય કતાતિ દટ્ઠબ્બા. પદે પદન્તિ અત્તનો પદે એવ પદં નિક્ખિપન્તો વિય લહું લહું અક્કમિત્વાતિ અત્થો. અનોહાયાતિ યાવ ચુતિ, તાવ અવિજહિત્વા, ચુતિક્ખણે પન સહેવ નિરુજ્ઝન્તીતિ. યસ્મિઞ્ચદ્ધાને અઞ્ઞમઞ્ઞં અનોહાય પવત્તિ, સો ચ પટિસન્ધિચુતિપરિચ્છિન્નો ઉક્કંસતો એતેસં અદ્ધાતિ. એવન્તિ એતેન પુબ્બે વુત્તં અવકંસતો અદ્ધાપકારં ઇમઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતીતિ દટ્ઠબ્બં.

એકુપ્પાદનાનાનિરોધતોતિ એતં દ્વયમપિ સહ ગહેત્વા રૂપારૂપાનં ‘‘એકુપ્પાદનાનાનિરોધતો’’તિ એકો દટ્ઠબ્બાકારો વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. એવં ઇતો પરેસુપિ. પચ્છિમકમ્મજં ઠપેત્વાતિ તસ્સ ચુતિચિત્તેન સહ નિરુજ્ઝનતો નાનાનિરોધો નત્થીતિ કત્વા વુત્તન્તિ વદન્તિ. તસ્સ પન એકુપ્પાદોપિ નત્થિ હેટ્ઠા સોળસકે પચ્છિમસ્સ ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પત્તિવચનતો. યદિ પન યસ્સ એકુપ્પાદનાનાનિરોધા દ્વેપિ ન સન્તિ, તં ઠપેતબ્બં. સબ્બમ્પિ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નં ઠપેતબ્બં સિયા, પચ્છિમકમ્મજસ્સ પન ઉપ્પત્તિતો પરતો ચિત્તેસુ પવત્તમાનેસુ કમ્મજરૂપસ્સ અનુપ્પત્તિતો વજ્જેતબ્બં ગહેતબ્બઞ્ચ તદા નત્થીતિ ‘‘પચ્છિમકમ્મજં ઠપેત્વા’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તતો પુબ્બે પન અટ્ઠચત્તાલીસકમ્મજરૂપપવેણી અત્થીતિ તત્થ યં ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં, તં અઞ્ઞસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે નિરુજ્ઝતીતિ ‘‘એકુપ્પાદનાનાનિરોધ’’ન્તિ ગહેત્વા ઠિતિભઙ્ગક્ખણેસુ ઉપ્પન્નરૂપાનિ વજ્જેત્વા એવં એકુપ્પાદનાનાનિરોધતો વેદિતબ્બાતિ યોજના કતાતિ દટ્ઠબ્બા. તઞ્હિ રૂપં અરૂપેન, અરૂપઞ્ચ તેન એકુપ્પાદનાનાનિરોધન્તિ. તત્થ સઙ્ખલિકસ્સ વિય સમ્બન્ધો પવેણીતિ કત્વા અટ્ઠચત્તાલીસકમ્મજિયવચનં કતં, અઞ્ઞથા એકૂનપઞ્ઞાસકમ્મજિયવચનં કત્તબ્બં સિયા.

નાનુપ્પાદ…પે… પચ્છિમકમ્મજેન દીપેતબ્બાતિ તેન સુદીપનત્તા વુત્તં. એતેન હિ નયેન સક્કા તતો પુબ્બેપિ એકસ્સ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નરૂપં અઞ્ઞસ્સપિ ભઙ્ગક્ખણે એવ નિરુજ્ઝતીતિ તં અરૂપેન, અરૂપઞ્ચ તેન નાનુપ્પાદં એકનિરોધન્તિ વિઞ્ઞાતુન્તિ. ઉભયત્થાપિ પન અઞ્ઞસ્સ ચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નં રૂપં અઞ્ઞસ્સ ઠિતિક્ખણે, તસ્સ ઠિતિક્ખણે ઉપ્પજ્જિત્વા ઠિતિક્ખણે એવ નિરુજ્ઝનકં અરૂપઞ્ચ ન સઙ્ગહિતં, તં ‘‘નાનુપ્પાદતો નાનાનિરોધતો’’તિ એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ વેદિતબ્બં. ચતુસન્તતિકરૂપેન હિ નાનુપ્પાદનાનાનિરોધતાદીપના એત્થ ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નસ્સ દસ્સિતત્તા અદસ્સિતસ્સ વસેન નયદસ્સનં હોતીતિ. સમતિંસકમ્મજરૂપેસુ એવ ઠિતસ્સપિ ગબ્ભે ગતસ્સ મરણં અત્થીતિ તેસં એવ વસેન પચ્છિમકમ્પિ યોજિતં. અમરા નામ ભવેય્યું, કસ્મા? યથા છન્નં વત્થૂનં પવત્તિ, એવં તદુપ્પાદકકમ્મેનેવ ભવઙ્ગાદીનઞ્ચ તબ્બત્થુકાનં પવત્તિયા ભવિતબ્બન્તિ. ન હિ તં કારણં અત્થિ, યેન તં કમ્મજેસુ એકચ્ચં પવત્તેય્ય, એકચ્ચં ન પવત્તેય્યાતિ. તસ્મા આયુઉસ્માવિઞ્ઞાણાદીનં જીવિતસઙ્ખારાનં અનૂનત્તા વુત્તં ‘‘અમરા નામ ભવેય્યુ’’ન્તિ.

‘‘ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં અઞ્ઞસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે નિરુજ્ઝતિ, ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નં અઞ્ઞસ્સ ઠિતિક્ખણે, ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નં અઞ્ઞસ્સ ભઙ્ગક્ખણે નિરુજ્ઝતી’’તિ ઇદં અટ્ઠકથાયં આગતત્તા વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. અત્તનો પનાધિપ્પાયં ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં નિરોધક્ખણે, ઠિતિક્ખણે ઉપ્પન્નઞ્ચ ઉપ્પાદક્ખણે, ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નં ઠિતિક્ખણે નિરુજ્ઝતીતિ દીપેતિયેવ. એવઞ્ચ કત્વા અદ્ધાનપરિચ્છેદે ‘‘તં પન સત્તરસમેન ચિત્તેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝતી’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૬ પકિણ્ણકકથા) વુત્તં. ઇમાય પાળિયા વિરુજ્ઝતિ, કસ્મા? ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપસ્સપિ સમાનાયુકતાય ભવિતબ્બત્તાતિ અધિપ્પાયો. યથા પન એતેહિ યોજિતં, તથા રૂપસ્સ એકુપ્પાદનાનાનિરોધતા નાનુપ્પાદેકનિરોધતા ચ નત્થિયેવ.

યા પન એતેહિ રૂપસ્સ સત્તરસચિત્તક્ખણાયુકતા વુત્તા, યા ચ અટ્ઠકથાયં તતિયભાગાધિકસોળસચિત્તક્ખણાયુકતા, સા પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગટ્ઠકથાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭) અતીતારમ્મણાય ચુતિયા અનન્તરા પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણં પટિસન્ધિં દસ્સેતું ‘‘એત્તાવતા એકાદસ ચિત્તક્ખણા અતીતા હોન્તિ, તથા પઞ્ચદસ ચિત્તક્ખણા અતીતા હોન્તિ, અથાવસેસપઞ્ચચિત્તએકચિત્તક્ખણાયુકે તસ્મિં યેવારમ્મણે પટિસન્ધિચિત્તં ઉપ્પજ્જતી’’તિ દસ્સિતેન સોળસચિત્તક્ખણાયુકભાવેન વિરુજ્ઝતિ. ન હિ સક્કા ‘‘ઠિતિક્ખણે એવ રૂપં આપાથમાગચ્છતી’’તિ વત્તું. તથા હિ સતિ ન રૂપસ્સ એકાદસ વા પઞ્ચદસેવ વા ચિત્તક્ખણા અતીતા, અથ ખો અતિરેકએકાદસપઞ્ચદસચિત્તક્ખણા. તસ્મા યદિપિ પઞ્ચદ્વારે ઠિતિપ્પત્તમેવ રૂપં પસાદં ઘટ્ટેતીતિ યુજ્જેય્ય, મનોદ્વારે પન ઉપ્પાદક્ખણેપિ આપાથમાગચ્છતીતિ ઇચ્છિતબ્બમેતં. ન હિ મનોદ્વારે અતીતાદીસુ કિઞ્ચિ આપાથં નાગચ્છતીતિ. મનોદ્વારે ચ એવં વુત્તં ‘‘એકાદસ ચિત્તક્ખણા અતીતા, અથાવસેસપઞ્ચચિત્તક્ખણાયુકે’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૭).

યો ચેત્થ ચિત્તસ્સ ઠિતિક્ખણો વુત્તો, સો ચ અત્થિ નત્થીતિ વિચારેતબ્બો. ચિત્તયમકે (યમ. ૨.ચિત્તયમક.૧૦૨) હિ ‘‘ઉપ્પન્નં ઉપ્પજ્જમાનન્તિ? ભઙ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નં, નો ચ ઉપ્પજ્જમાન’’ન્તિ એત્તકમેવ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘ઠિતિક્ખણે ભઙ્ગક્ખણે ચા’’તિ. તથા ‘‘નુપ્પજ્જમાનં નુપ્પન્નન્તિ? ભઙ્ગક્ખણે નુપ્પજ્જમાનં, નો ચ નુપ્પન્ન’’ન્તિ એત્તકમેવ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘ઠિતિક્ખણે ભઙ્ગક્ખણે ચા’’તિ. એવં ‘‘ન નિરુદ્ધં ન નિરુજ્ઝમાનં, ન નિરુજ્ઝમાનં ન નિરુદ્ધ’’ન્તિ એતેસં પરિપુણ્ણવિસ્સજ્જને ‘‘ઉપ્પાદક્ખણે અનાગતઞ્ચા’’તિ વત્વા ‘‘ઠિતિક્ખણે’’તિ અવચનં, અતિક્કન્તકાલવારે ચ ‘‘ભઙ્ગક્ખણે ચિત્તં ઉપ્પાદક્ખણં વીતિક્કન્ત’’ન્તિ વત્વા ‘‘ઠિતિક્ખણે’’તિ અવચનં ઠિતિક્ખણાભાવં ચિત્તસ્સ દીપેતિ. સુત્તેસુપિ હિ ‘‘ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતી’’તિ તસ્સેવ (સં. નિ. ૩.૩૮; અ. નિ. ૩.૪૭) એકસ્સ અઞ્ઞથત્તાભાવતો ‘‘યસ્સા અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતિ, સા સન્તતિઠિતી’’તિ ન ન સક્કા વત્તુન્તિ, વિજ્જમાનં વા ખણદ્વયસમઙ્ગિં ઠિતન્તિ.

યો ચેત્થ ચિત્તનિરોધક્ખણે રૂપુપ્પાદો વુત્તો, સો ચ વિચારેતબ્બો ‘‘યસ્સ વા પન સમુદયસચ્ચં નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતીતિ? નોતિ વુત્ત’’ન્તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૧૩૬). યો ચ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે રૂપનિરોધો વુત્તો, સો ચ વિચારેતબ્બો ‘‘યસ્સ કુસલા ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્સ અબ્યાકતા ધમ્મા નિરુજ્ઝન્તીતિ? નોતિઆદિ (યમ. ૩.ધમ્મયમક.૧૬૩) વુત્ત’’ન્તિ. ન ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપમેવ સન્ધાય પટિક્ખેપો કતોતિ સક્કા વત્તું ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપાધિકારસ્સ અભાવા, અબ્યાકતસદ્દસ્સ ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપેસ્વેવ અપ્પવત્તિતો. યદિ સઙ્ખારયમકે કાયસઙ્ખારસ્સ ચિત્તસઙ્ખારેન સહુપ્પાદેકનિરોધવચનતો અબ્યાકત-સદ્દેન ચિત્તસમુટ્ઠાનમેવેત્થ ગહિતન્તિ કારણં વદેય્ય, તમ્પિ અકારણં. ન હિ તેન વચનેન અઞ્ઞરૂપાનં ચિત્તેન સહુપ્પાદસહનિરોધપટિક્ખેપો કતો, નાપિ નાનુપ્પાદનાનાનિરોધાનુજાનનં, નેવ ચિત્તસમુટ્ઠાનતો અઞ્ઞસ્સ અબ્યાકતભાવનિવારણઞ્ચ કતં, તસ્મા તથા અપ્પટિક્ખિત્તાનાનુઞ્ઞાતાનિવારિતાબ્યાકતભાવાનં સહુપ્પાદસહનિરોધાદિકાનં કમ્મજાદીનં એતેન ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે નિરોધો પટિક્ખિત્તોતિ ન સક્કા કમ્મજાદીનં ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે નિરોધં વત્તું. યમકપાળિઅનુસ્સરણે ચ સતિ ઉપ્પાદાનન્તરં ચિત્તસ્સ ભિજ્જમાનતાતિ તસ્મિં ખણે ચિત્તં ન ચ રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ વિનસ્સમાનત્તા, નાપિ ચ અઞ્ઞસ્સ રૂપસમુટ્ઠાપકસ્સ સહાયભાવં ગચ્છતીતિ પટિસન્ધિચિત્તેન સહુપ્પન્નો ઉતુ તદનન્તરસ્સ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે રૂપં સમુટ્ઠાપેય્ય. એવઞ્ચ સતિ રૂપારૂપાનં આદિમ્હિ સહ રૂપસમુટ્ઠાપનતો પુબ્બાપરતોતિ ઇદમ્પિ નત્થિ, અતિલહુપરિવત્તઞ્ચ ચિત્તન્તિ યેન સહુપ્પજ્જતિ, તં ચિત્તક્ખણે રૂપં ઉપ્પજ્જમાનમેવાતિ સક્કા વત્તું. તેનેવ હિ તં પટિસન્ધિતો ઉદ્ધં અચિત્તસમુટ્ઠાનાનં અત્તના સહ ઉપ્પજ્જમાનાનં ન કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયો હોતિ, તદનન્તરઞ્ચ તં ઠિતિપ્પત્તન્તિ તદનન્તરં ચિત્તં તસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયો હોતિ, ન સહજાતપચ્ચયોતિ. યદિ એવં ‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ વચીસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતીતિ? નો’’તિ (યમ. ૨.સઙ્ખારયમક.૧૨૮), વત્તબ્બન્તિ ચે? ન, ચિત્તનિરોધક્ખણે રૂપુપ્પાદારમ્ભાભાવતોતિ. નિપ્પરિયાયેન હિ ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે એવ રૂપં ઉપ્પજ્જમાનં હોતિ, ચિત્તક્ખણે પન અવીતિવત્તે તં અત્તનો રૂપસમુટ્ઠાપનપુરેજાતપચ્ચયકિચ્ચં ન કરોતિ, અરૂપઞ્ચ તસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયો ન હોતીતિ ઠિતિપ્પત્તિવિસેસાલાભં સન્ધાય પરિયાયેન ઇદં વુત્તન્તિ.

તતો પરં પનાતિ એતસ્સ ‘‘એત્થ પન યદેત’’ન્તિઆદિકાયપિ સઙ્ગહકથાય નિટ્ઠિતાય પુરિમકથાય સન્નિટ્ઠાનતો ‘‘તતો પટ્ઠાય કમ્મજરૂપપવેણી ન પવત્તતી’’તિ એતેન સહ સમ્બન્ધોતિ ચુતિતો પરન્તિ અત્થો.

રૂપં પન રૂપેન સહાતિઆદિના યથા અટ્ઠકથાયં વુત્તં, તથા એકુપ્પાદેકનિરોધતા રૂપાનં અરૂપેહિ, અરૂપાનં રૂપેહિ ચ નત્થીતિ કત્વા રૂપાનં રૂપેહેવ, અરૂપાનઞ્ચ અરૂપેહિ યોજિતા.

સરીરસ્સ રૂપં અવયવભૂતન્તિ અત્થો, ઘનભૂતો પુઞ્જભાવો ઘનપુઞ્જભાવો, ન તિલમુગ્ગાદિપુઞ્જા વિય સિથિલસમ્બન્ધનાનં પુઞ્જોતિ અત્થો. એકુપ્પાદાદિતાતિ યથાવુત્તે તયો પકારે આહ.

હેટ્ઠાતિ રૂપકણ્ડવણ્ણનાયં. પરિનિપ્ફન્નાવ હોન્તીતિ વિકારરૂપાદીનઞ્ચ રૂપકણ્ડવણ્ણનાયં પરિનિપ્ફન્નતાપરિયાયો વુત્તોતિ કત્વા વુત્તં. પરિનિપ્ફન્નનિપ્ફન્નાનં કો વિસેસોતિ? પુબ્બન્તાપરન્તપરિચ્છિન્નો પચ્ચયેહિ નિપ્ફાદિતો તિલક્ખણાહતો સભાવધમ્મો પરિનિપ્ફન્નો, નિપ્ફન્નો પન અસભાવધમ્મોપિ હોતિ નામગ્ગહણસમાપજ્જનાદિવસેન નિપ્ફાદિયમાનોતિ. નિરોધસમાપત્તિ પનાતિ એતેન સબ્બમ્પિ ઉપાદાપઞ્ઞત્તિં તદેકદેસેન દસ્સેતીતિ વેદિતબ્બં.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કમાદિવિનિચ્છયકથાવણ્ણના

દસ્સનેન પહાતબ્બાતિઆદિના પઠમં પહાતબ્બા પઠમં વુત્તા, દુતિયં પહાતબ્બા દુતિયન્તિ અયં પહાનક્કમો. અનુપુબ્બપણીતા ભૂમિયો અનુપુબ્બેન વવત્થિતાતિ તાસં વસેન દેસનાય ભૂમિક્કમો. ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિકો (સં. નિ. ૫.૩૭૨, ૩૮૨, ૩૮૩; વિભ. ૩૫૫) એકક્ખણેપિ સતિપટ્ઠાનાદિસમ્ભવતો દેસનાક્કમોવ. દાનકથાદયો અનુપુબ્બુક્કંસતો કથિતા, ઉપ્પત્તિઆદિવવત્થાનાભાવતો પન દાનાદીનં ઇધ દેસનાક્કમવચનં. દેસનાક્કમોતિ ચ યથાવુત્તવવત્થાનાભાવતો અનેકેસં વચનાનં સહ પવત્તિયા અસમ્ભવતો યેન કેનચિ પુબ્બાપરિયેન દેસેતબ્બત્તા તેન તેનાધિપ્પાયેન દેસનામત્તસ્સેવ કમો વુચ્ચતિ. અભેદેન હીતિ રૂપાદીનં ભેદં અકત્વા પિણ્ડગ્ગહણેનાતિ અત્થો. ચક્ખુઆદીનમ્પિ વિસયભૂતન્તિ એકદેસેન રૂપક્ખન્ધં સમુદાયભૂતં વદતિ. એવન્તિ એત્થ વુત્તનયેનાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘છદ્વારાધિપતિ રાજા’’તિ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.એરકપત્તનાગરાજવત્થુ) ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ (ધ. પ. ૧-૨) ચ વચનતો વિઞ્ઞાણં અધિપતિ.

રૂપક્ખન્ધે ‘‘સાસવં ઉપાદાનિય’’ન્તિ વચનં અનાસવાનં ધમ્માનં સબ્ભાવતો રૂપક્ખન્ધસ્સ તંસભાવતાનિવત્તનત્થં, ન અનાસવરૂપનિવત્તનત્થન્તિ. અનાસવાવ ખન્ધેસુ વુત્તાતિ એત્થ અટ્ઠાનપ્પયુત્તો એવ-સદ્દો દટ્ઠબ્બો, અનાસવા ખન્ધેસ્વેવ વુત્તાતિ અત્થો.

સબ્બસઙ્ખતાનં સભાગેન એકજ્ઝં સઙ્ગહો સબ્બસઙ્ખતસભાગેકસઙ્ગહો. સભાગસભાગેન હિ સઙ્ગય્હમાના સબ્બસઙ્ખતા ફસ્સાદયો પઞ્ચક્ખન્ધા હોન્તિ. તત્થ રુપ્પનાદિસામઞ્ઞેન સમાનકોટ્ઠાસા ‘‘સભાગા’’તિ વેદિતબ્બા. તેસુ સઙ્ખતાભિસઙ્ખરણકિચ્ચં આયૂહનરસાય ચેતનાય બલવન્તિ સા ‘‘સઙ્ખારક્ખન્ધો’’તિ વુત્તા, અઞ્ઞે ચ રુપ્પનાદિવિસેસલક્ખણરહિતા ફસ્સાદયો સઙ્ખતાભિસઙ્ખરણસામઞ્ઞેનાતિ દટ્ઠબ્બા. ફુસનાદયો પન સભાવા વિસું ખન્ધ-સદ્દવચનીયા ન હોન્તીતિ ધમ્મસભાવવિઞ્ઞુના તથાગતેન ફસ્સખન્ધાદયો ન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બાતિ. ‘‘યે કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા સસ્સતવાદા સસ્સતં લોકઞ્ચ પઞ્ઞપેન્તિ અત્તાનઞ્ચ, સબ્બે તે ઇમેયેવ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે નિસ્સાય પટિચ્ચ, એતેસં વા અઞ્ઞતર’’ન્તિઆદીનઞ્ચ સુત્તાનં વસેન અત્તત્તનિયગાહવત્થુસ્સ એતપરમતા દટ્ઠબ્બા, એતેન ચ વક્ખમાનસુત્તવસેન ચ ખન્ધે એવ નિસ્સાય પરિત્તારમ્મણાદિવસેન ન વત્તબ્બા ચ દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, ખન્ધનિબ્બાનવજ્જસ્સ સભાવધમ્મસ્સ અભાવતોતિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞેસઞ્ચ ખન્ધ-સદ્દવચનીયાનં સીલક્ખન્ધાદીનં સબ્ભાવતો ન પઞ્ચેવાતિ એતં ચોદનં નિવત્તેતુમાહ ‘‘અઞ્ઞેસઞ્ચ તદવરોધતો’’તિ.

દુક્ખદુક્ખવિપરિણામદુક્ખસઙ્ખારદુક્ખતાવસેન વેદનાય આબાધકત્તં દટ્ઠબ્બં. રાગાદિસમ્પયુત્તસ્સ વિપરિણામાદિદુક્ખસ્સ ઇત્થિપુરિસાદિઆકારગ્ગાહિકા તંતંસઙ્કપ્પમૂલભૂતા સઞ્ઞા સમુટ્ઠાનં. રોગસ્સ પિત્તાદીનિ વિય આસન્નકારણં સમુટ્ઠાનં, ઉતુભોજનવેસમાદીનિ વિય મૂલકારણં નિદાનં. ‘‘ચિત્તસ્સઙ્ગભૂતા ચેતસિકા’’તિ ચિત્તં ગિલાનૂપમં વુત્તં, સુખસઞ્ઞાદિવસેન વેદનાકારણાય હેતુભાવતો વેદનાભોજનસ્સ છાદાપનતો ચ સઞ્ઞા અપરાધૂપમા બ્યઞ્જનૂપમા ચ, ‘‘પઞ્ચ વધકા પચ્ચત્થિકાતિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અધિવચન’’ન્તિ આસિવિસૂપમે (સં. નિ. ૪.૨૩૮) વધકાતિ વુત્તા, ‘‘ભારોતિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અધિવચન’’ન્તિ ભારસુત્તે (સં. નિ. ૩.૨૨) ભારાતિ, ‘‘અતીતંપાહં અદ્ધાનં રૂપેન ખજ્જિં, સેય્યથાપાહં એતરહિ પચ્ચુપ્પન્નેન રૂપેન ખજ્જામિ, અહઞ્ચેવ ખો પન અનાગતં રૂપં અભિનન્દેય્યં, અનાગતેનપાહં રૂપેન ખજ્જેય્યં. સેય્યથાપેતરહિ ખજ્જામી’’તિઆદિના ખજ્જનીયપરિયાયેન (સં. નિ. ૩.૭૯) ખાદકાતિ, ‘‘સો અનિચ્ચં રૂપં ‘અનિચ્ચં રૂપ’ન્તિ યથાભૂતં નપ્પજાનાતી’’તિઆદિના યમકસુત્તે (સં. નિ. ૩.૮૫) અનિચ્ચાદિકાતિ. યદિપિ ઇમસ્મિં વિભઙ્ગે અવિસેસેન ખન્ધા વુત્તા, બાહુલ્લેન પન ઉપાદાનક્ખન્ધાનં તદન્તોગધાનં દટ્ઠબ્બતા વુત્તાતિ વેદિતબ્બાતિ.

દેસિતાદિચ્ચબન્ધુનાતિ દેસિતં આદિચ્ચબન્ધુના, દેસિતાનિ વા. ગાથાસુખત્થં અનુનાસિકલોપો, નિકારલોપો વા કતો.

ગહેતું ન સક્કાતિ નિચ્ચાદિવસેન ગહેતું ન યુત્તન્તિ અત્થો.

રૂપેન સણ્ઠાનેન ફલકસદિસો દિસ્સમાનો ખરભાવાભાવા ફલકકિચ્ચં ન કરોતીતિ ‘‘ન સક્કા તં ગહેત્વા ફલકં વા આસનં વા કાતુ’’ન્તિ આહ. ન તથા તિટ્ઠતીતિ નિચ્ચાદિકા ન હોતીતિ અત્થો, તણ્હાદિટ્ઠીહિ વા નિચ્ચાદિગ્ગહણવસેન ઉપ્પાદાદિઅનન્તરં ભિજ્જનતો ગહિતાકારા હુત્વા ન તિટ્ઠતીતિ અત્થો. કોટિસતસહસ્સસઙ્ખ્યાતિ ઇદં ન ગણનપરિચ્છેદદસ્સનં, બહુભાવદસ્સનમેવ પનેતં દટ્ઠબ્બં. ઉદકજલ્લકન્તિ ઉદકલસિકં. યથા ઉદકતલે બિન્દુનિપાતજનિતો વાતો ઉદકજલ્લકં સઙ્કડ્ઢિત્વા પુટં કત્વા પુપ્ફુળં નામ કરોતિ, એવં વત્થુમ્હિ આરમ્મણાપાથગમનજનિતો ફસ્સો અનુપચ્છિન્નં કિલેસજલ્લં સહકારીપચ્ચયન્તરભાવેન સઙ્કડ્ઢિત્વા વેદનં નામ કરોતિ. ઇદઞ્ચ કિલેસેહિ મૂલકારણભૂતેહિ આરમ્મણસ્સાદનભૂતેહિ ચ નિબ્બત્તં વટ્ટગતવેદનં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન વા ચત્તારો પચ્ચયા વુત્તા, ઊનેહિપિ પન ઉપ્પજ્જતેવ.

નાનાલક્ખણોતિ વણ્ણગન્ધરસફસ્સાદીહિ નાનાસભાવો. માયાય દસ્સિતં રૂપં ‘‘માયા’’તિ આહ. પઞ્ચપિ ઉપાદાનક્ખન્ધા અસુભાદિસભાવા એવ કિલેસાસુચિવત્થુભાવાદિતોતિ અસુભાદિતો દટ્ઠબ્બા એવ. તથાપિ કત્થચિ કોચિ વિસેસો સુખગ્ગહણીયો હોતીતિ આહ ‘‘વિસેસતો ચા’’તિઆદિ. તત્થ ચત્તારો સતિપટ્ઠાના ચતુવિપલ્લાસપ્પહાનકરાતિ તેસં ગોચરભાવેન રૂપક્ખન્ધાદીસુ અસુભાદિવસેન દટ્ઠબ્બતા વુત્તા.

ખન્ધેહિ ન વિહઞ્ઞતિ પરિવિદિતસભાવત્તા. વિપસ્સકોપિ હિ તેસં વિપત્તિયં ન દુક્ખમાપજ્જતિ, ખીણાસવેસુ પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તે હિ આયતિમ્પિ ખન્ધેહિ ન બાધીયન્તીતિ. કબળીકારાહારં પરિજાનાતીતિ ‘‘આહારસમુદયા રૂપસમુદયો’’તિ (સં. નિ. ૩.૫૬-૫૭) વુત્તત્તા અજ્ઝત્તિકરૂપે છન્દરાગં પજહન્તો તસ્સ સમુદયભૂતે કબળીકારાહારેપિ છન્દરાગં પજહતીતિ અત્થો, અયં પહાનપરિઞ્ઞા. અજ્ઝત્તિકરૂપં પન પરિગ્ગણ્હન્તો તસ્સ પચ્ચયભૂતં કબળીકારાહારમ્પિ પરિગ્ગણ્હાતીતિ ઞાતપરિઞ્ઞા. તસ્સ ચ ઉદયવયાનુપસ્સી હોતીતિ તીરણપરિઞ્ઞા ચ યોજેતબ્બા. કામરાગભૂતં અભિજ્ઝં સન્ધાય ‘‘અભિજ્ઝાકાયગન્થ’’ન્તિ આહ. અસુભાનુપસ્સનાય હિ કામરાગપ્પહાનં હોતીતિ. કામરાગમુખેન વા સબ્બલોભપ્પહાનં વદતિ. ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિ વુત્તત્તા આહારપરિજાનને વુત્તનયેન ફસ્સપરિજાનનઞ્ચ યોજેતબ્બં.

સુખત્થમેવ ભવપત્થના હોતીતિ વેદનાય તણ્હં પજહન્તો ભવોઘં ઉત્તરતિ. સબ્બં વેદનં દુક્ખતો પસ્સન્તો અત્તનો પરેન અપુબ્બં દુક્ખં ઉપ્પાદિતં, સુખં વા વિનાસિતં ન પસ્સતિ, તતો ‘‘અનત્થં મે અચરી’’તિઆદિઆઘાતવત્થુપ્પહાનતો બ્યાપાદકાયગન્થં ભિન્દતિ. ‘‘સુખબહુલે સુગતિભવે સુદ્ધી’’તિ ગહેત્વા ગોસીલગોવતાદીહિ સુદ્ધિં પરામસન્તો સુખપત્થનાવસેનેવ પરામસતીતિ વેદનાય તણ્હં પજહન્તો સીલબ્બતુપાદાનં ન ઉપાદિયતિ. મનોસઞ્ચેતના સઙ્ખારક્ખન્ધોવ, સઞ્ઞા પન તંસમ્પયુત્તાતિ સઞ્ઞાસઙ્ખારે અનત્તતો પસ્સન્તો મનોસઞ્ચેતનાય છન્દરાગં પજહતિ એવ, તઞ્ચ પરિગ્ગણ્હાતિ તીરેતિ ચાતિ ‘‘સઞ્ઞં સઙ્ખારે…પે… પરિજાનાતી’’તિ વુત્તં.

અવિજ્જાય વિઞ્ઞાણે ઘનગ્ગહણં હોતીતિ ઘનવિનિબ્ભોગં કત્વા તં અનિચ્ચતો પસ્સન્તો અવિજ્જોઘં ઉત્તરતિ. મોહબલેનેવ સીલબ્બતપરામાસં હોતીતિ તં પજહન્તો સીલબ્બતપરામાસકાયગન્થં ભિન્દતિ.

‘‘યઞ્ચ ખો એતં, ભિક્ખવે, વુચ્ચતિ ચિત્તં ઇતિપિ મનો ઇતિપિ વિઞ્ઞાણં ઇતિપિ, તત્રાસ્સુતવા પુથુજ્જનો નાલં નિબ્બિન્દિતું, નાલં વિરજ્જિતું, નાલં વિમુચ્ચિતું. તં કિસ્સ હેતુ? દીઘરત્તંહેતં, ભિક્ખવે, અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ અજ્ઝોસિતં મમાયિતં પરામટ્ઠં ‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિ (સં. નિ. ૨.૬૧) –

વચનતો વિઞ્ઞાણં નિચ્ચતો પસ્સન્તો દિટ્ઠુપાદાનં ઉપાદિયતીતિ અનિચ્ચતો પસ્સન્તો તં ન ઉપાદિયતીતિ.

કમાદિવિનિચ્છયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૩૪. એવં યા એકવિધાદિના વુત્તવેદનાનં ભૂમિવસેન જાનિતબ્બતા, તં વત્વા પુન સમ્પયુત્તતો દસ્સિતતાદિજાનિતબ્બપ્પકારં વત્તુમાહ ‘‘અપિચા’’તિઆદિ. અટ્ઠવિધેન તત્થાતિ તત્થ-સદ્દસ્સ સત્તવિધભેદેનેવ યોજના છબ્બિધભેદેન યોજનાય સતિ અટ્ઠવિધત્તાભાવતો.

પૂરણત્થમેવ વુત્તોતિ દસવિધતાપૂરણત્થમેવ વુત્તો, ન નવવિધભેદે વિય નયદાનત્થં. કસ્મા? તત્થ નયસ્સ દિન્નત્તા. ભિન્દિતબ્બસ્સ હિ ભેદનં નયદાનં, તઞ્ચ તત્થ કતન્તિ. યથા ચ કુસલત્તિકો, એવં ‘‘કાયસમ્ફસ્સજા વેદના અત્થિ સુખા, અત્થિ દુક્ખા’’તિ ઇદમ્પિ પૂરણત્થમેવાતિ દીપિતં હોતિ અટ્ઠવિધભેદે નયસ્સ દિન્નત્તા.

પુબ્બે ગહિતતો અઞ્ઞસ્સ ગહણં વડ્ઢનં ગહણવડ્ઢનવસેન, ન પુરિમગહિતે ઠિતે અઞ્ઞુપચયવસેન. વડ્ઢન-સદ્દો વા છેદનત્થો કેસવડ્ઢનાદીસુ વિયાતિ પુબ્બે ગહિતસ્સ અગ્ગહણં છિન્દનં વડ્ઢનં, દુકતિકાનં ઉભયેસં વડ્ઢનં ઉભયવડ્ઢનં, ઉભયતો વા પવત્તં વડ્ઢનં ઉભયવડ્ઢનં, તદેવ ઉભતોવડ્ઢનકં, તેન નયનીહરણં ઉભતોવડ્ઢનકનીહારો. વડ્ઢનકનયો વા વડ્ઢનકનીહારો, ઉભયતો પવત્તો વડ્ઢનકનીહારો ઉભતોવડ્ઢનકનીહારો. તત્થ દુકમૂલકતિકમૂલકઉભતોવડ્ઢનકેસુ દુવિધતિવિધભેદાનંયેવ હિ વિસેસો. અઞ્ઞે ભેદા અવિસિટ્ઠા, તથાપિ પઞ્ઞાપ્પભેદજનનત્થં ધમ્મવિતક્કેન ઞાતિવિતક્કાદિનિરત્થકવિતક્કનિવારણત્થં ઇમઞ્ચ પાળિં વિતક્કેન્તસ્સ ધમ્મુપસંહિતપામોજ્જજનનત્થં એકેકસ્સ વારસ્સ ગહિતસ્સ નિય્યાનમુખભાવતો ચ દુવિધતિવિધભેદનાનત્તવસેન ઇતરેપિ ભેદા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખેસુ એકસ્સ વિસેસેન ઇતરેસમ્પિ વિસિટ્ઠભાવતો. ન કેવલં એકવિધોવ, અથ ખો દુવિધો ચ. ન ચ એકદુવિધોવ, અથ ખો તિવિધોપિ. નાપિ એક…પે… નવવિધોવ, અથ ખો દસવિધોપીતિ હિ એવઞ્ચ તે ભેદા અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખા, તસ્મા એકો ભેદો વિસિટ્ઠો અત્તના અપેક્ખિયમાને, અત્તાનઞ્ચ અપેક્ખમાને અઞ્ઞભેદે વિસેસેતીતિ તસ્સ વસેન તેપિ વત્તબ્બતં અરહન્તીતિ વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા.

સત્તવિધેનાતિઆદયો અઞ્ઞપ્પભેદનિરપેક્ખા કેવલં બહુપ્પકારતાદસ્સનત્થં વુત્તાતિ સબ્બેહિ તેહિ પકારેહિ ‘‘બહુવિધેન વેદનાક્ખન્ધં દસ્સેસી’’તિ વુત્તં. મહાવિસયો રાજા વિય સવિસયે ભગવાપિ મહાવિસયતાય અપ્પટિહતો યથા યથા ઇચ્છતિ, તથા તથા દેસેતું સક્કોતિ સબ્બઞ્ઞુતાનાવરણઞાણયોગતોતિ અત્થો. દુકે વત્વા તિકા વુત્તાતિ તિકા દુકેસુ પક્ખિત્તાતિ યુત્તં, દુકા પન કથં તિકેસુ પક્ખિત્તાતિ? પરતો વુત્તેપિ તસ્મિં તસ્મિં તિકે અપેક્ખકાપેક્ખિતબ્બવસેન દુકાનં યોજિતત્તા.

કિરિયમનોધાતુ આવજ્જનવસેન લબ્ભતીતિ વુત્તં, આવજ્જના પન ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ન હોતિ. ન હિ સમાનવીથિયં પચ્છિમો ધમ્મો પુરિમસ્સ કોચિ પચ્ચયો હોતિ. યે ચ વદન્તિ ‘‘આવજ્જનવેદનાવ ચક્ખુસઙ્ઘટ્ટનાય ઉપ્પન્નત્તા એવં વુત્તા’’તિ, તઞ્ચ ન યુત્તં. ન હિ ‘‘ચક્ખુરૂપપટિઘાતો ચક્ખુસમ્ફસ્સો’’તિ કત્થચિ સુત્તે વા અટ્ઠકથાયં વા વુત્તં. યદિ સો ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સો સિયા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસહજાતાપિ વેદના ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયાતિ સા ઇધ અટ્ઠકથાયં ન વજ્જેતબ્બા સિયા. પાળિયઞ્ચ ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા વેદના અત્થિ અબ્યાકતા’’તિ એત્થ સઙ્ગહિતત્તા પુન ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના’’તિ ન વત્તબ્બં સિયાતિ. અયં પનેત્થાધિપ્પાયો – આવજ્જનવેદનં વિના ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ ઉપ્પત્તિ નત્થીતિ તદુપ્પાદિકા સા તપ્પયોજનત્તા પરિયાયેન ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયાતિ વત્તું યુત્તાતિ, નિપ્પરિયાયેન પન ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ પરતોવ વેદના લબ્ભન્તિ.

ચતુત્તિંસચિત્તુપ્પાદવસેનાતિ એત્થ રૂપારૂપાવચરાનં અગ્ગહણં તેસં સયમેવ મનોદ્વારભૂતત્તા. સબ્બભવઙ્ગમનો હિ મનોદ્વારં, ચુતિપટિસન્ધિયો ચ તતો અનઞ્ઞાતિ. ઇમસ્મિં પન ચતુવીસતિવિધભેદે ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયાદિકુસલાદીનં સમાનવીથિયં લબ્ભમાનતા અટ્ઠકથાયં વુત્તા, પાળિયં પન એકૂનવીસતિચતુવીસતિકા સઙ્ખિપિત્વા આગતાતિ ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા વેદનાક્ખન્ધો અત્થિ અનુપાદિન્નઅનુપાદાનિયો અસંકિલિટ્ઠઅસંકિલેસિકો અવિતક્કઅવિચારો’’તિઆદિના નાનાવીથિગતાનં લબ્ભમાનતાય વુત્તત્તા કુસલત્તિકસ્સપિ નાનાવીથિયં લબ્ભમાનતા યોજેતબ્બા. અટ્ઠકથાયં પન સમાનવીથિયં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયાદિકતા એકન્તિકાતિ કત્વા એત્થ લબ્ભમાનતા દસ્સિતા, ન પન અસમાનવીથિયં લબ્ભમાનતા પટિક્ખિત્તા. તેનેવ ‘‘તાનિ સત્તવિધાદીસુ યત્થ કત્થચિ ઠત્વા કથેતું વટ્ટન્તી’’તિ આહ. ન હિ સમાનવીથિયંયેવ ઉપનિસ્સયકોટિસમતિક્કમભાવનાહિ લબ્ભમાનતા હોતિ. તિધાપિ ચ લબ્ભમાનતં સન્ધાય ‘‘યત્થ કત્થચિ ઠત્વા કથેતું વટ્ટન્તી’’તિ વુચ્ચતિ.

એતાનીતિ યથાદસ્સિતાનિ કુસલાદીનિ ચિત્તાનિ વદતિ, વેદનાનિદ્દેસેપિ ચ એતસ્મિં પુબ્બઙ્ગમસ્સ ચિત્તસ્સ વસેન કથેતું સુખન્તિ ચિત્તસમ્બન્ધો કતો. તેનેવ પન ચિત્તાનિ સત્તવિધભેદે તિકભૂમિવસેન, ચતુવીસતિવિધભેદે દ્વારતિકવસેન, તિંસવિધભેદે દ્વારભૂમિવસેન, બહુવિધભેદે દ્વારતિકભૂમિવસેન દીપિતાનીતિ ‘‘તેસુ યત્થ કત્થચિ ઠત્વા કથેતું વટ્ટન્તી’’તિ વુત્તં. કુસલાદીનં દીપના કામાવચરાદિભૂમિવસેન કાતબ્બા, તા ચ ભૂમિયો તિંસવિધભેદે સયમેવાગતા, ન ચ સત્તવિધભેદે વિય દ્વારં અનામટ્ઠં, અતિબ્યત્તા ચ એત્થ સમાનાસમાનવીથીસુ લબ્ભમાનતાતિ તિંસવિધે…પે… સુખદીપનાનિ હોન્તી’’તિ વુત્તં. કસ્મા પન તિંસવિધસ્મિંયેવ ઠત્વા દીપયિંસુ, નનુ દ્વારતિકભૂમીનં આમટ્ઠત્તા બહુવિધભેદે ઠત્વા દીપેતબ્બાનીતિ? ન, દીપેતબ્બટ્ઠાનાતિક્કમતો. સત્તવિધભેદો હિ દ્વારસ્સ અનામટ્ઠત્તા દીપનાય અટ્ઠાનં, ચતુવીસતિવિધભેદે આમટ્ઠદ્વારતિકા ન ભૂમિયો અપેક્ખિત્વા ઠપિતા, તિંસવિધભેદે આમટ્ઠદ્વારભૂમિયો વુત્તા. યે ચ ઠપિતા, તે ચેત્થ તિકા અપેક્ખિતબ્બરહિતા કેવલં ભૂમીહિ સહ દીપેતબ્બાવ. તેનેદં દીપનાય ઠાનં, તદતિક્કમે પન ઠાનાતિક્કમો હોતીતિ.

ઉપનિસ્સયકોટિયાતિ એત્થ ‘‘સદ્ધં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતી’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩) નાનાવીથિયં પકતૂપનિસ્સયો વુત્તોતિ એકવીથિયં કુસલાદીનં ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો તદભાવે અભાવતો જાતિ વિય જરામરણસ્સ ઉપનિસ્સયલેસેન પચ્ચયોતિ વત્તું યુજ્જેય્ય, ઇધ પન ‘‘કસિણરૂપદસ્સનહેતુઉપ્પન્ના પરિકમ્માદિવેદના ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા’’તિ વક્ખતિ, તસ્મા નાનાવીથિયં ગતાનિ એતાનિ ચિત્તાનિ ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા લબ્ભમાનાનીતિ ન ઉપનિસ્સયલેસો ઉપનિસ્સયકોટિ, બલવબલવાનં પન પરિકમ્માદીનં ઉપનિસ્સયાનં સબ્બેસં આદિભૂતો ઉપનિસ્સયો ઉપનિસ્સયકોટિ. ‘‘વાલકોટિ ન પઞ્ઞાયતી’’તિઆદીસુ વિય હિ આદિ, અવયવો વા કોટિ. કસિણરૂપદસ્સનતો પભુતિ ચ કામાવચરકુસલાદીનં વેદનાનં ઉપનિસ્સયો પવત્તોતિ તં દસ્સનં ઉપનિસ્સયકોટિ. પરિકમ્માદીનિ વિય વા ન બલવઉપનિસ્સયો દસ્સનન્તિ તસ્સ ઉપનિસ્સયન્તભાવેન ઉપનિસ્સયકોટિતા વુત્તા. ઘાનાદિદ્વારેસુ તીસુ ઉપનિસ્સયકોટિયા લબ્ભમાનત્તાભાવં વદન્તો ઇધ સમાનવીથિ ન ગહિતાતિ દીપેતિ. દસ્સનસવનાનિ વિય હિ કસિણપરિકમ્માદીનં ઘાયનાદીનિ ઉપનિસ્સયા ન હોન્તીતિ તદલાભો દીપિતોતિ. યદિપિ વાયોકસિણં ફુસિત્વાપિ ગહેતબ્બં, પુરિમેન પન સવનેન વિના તં ફુસનં સયમેવ મૂલુપનિસ્સયો યેભુય્યેન ન હોતીતિ તસ્સ ઉપનિસ્સયકોટિતા ન વુત્તા.

અજ્ઝાસયેન સમ્પત્તિગતો અજ્ઝાસયસમ્પન્નો, સમ્પન્નજ્ઝાસયોતિ વુત્તં હોતિ. વત્તપ્પટિવત્તન્તિ ખુદ્દકઞ્ચેવ મહન્તઞ્ચ વત્તં, પુબ્બે વા કતં વત્તં, પચ્છા કતં પટિવત્તં. એવં ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિ આદિમ્હિ ઉપ્પન્નં આહ, તતો પરં ઉપ્પન્નાનિપિ પન કસિણરૂપદસ્સનકલ્યાણમિત્તદસ્સનસંવેગવત્થુદસ્સનાદીનિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયા હોન્તિયેવાતિ. તેન તદુપનિસ્સયં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દસ્સેતીતિ વેદિતબ્બં.

યથાભૂતસભાવાદસ્સનં અસમપેક્ખના. ‘‘અસ્મી’’તિ રૂપાદીસુ વિનિબન્ધસ્સ. સભાવન્તરામસનવસેન પરામટ્ઠસ્સ, પરામટ્ઠવતોતિ અત્થો. આરમ્મણાધિગહણવસેન અનુ અનુ ઉપ્પજ્જનધમ્મતાય થિરભાવકિલેસસ્સ થામગતસ્સ, અપ્પહીનકામરાગાદિકસ્સ વા. પરિગ્ગહે ઠિતોતિ વીમંસાય ઠિતો. એત્થ ચ અસમપેક્ખનાયાતિઆદિના મોહાદીનં કિચ્ચેન પાકટેન તેસં ઉપ્પત્તિવસેન વિચારણા દટ્ઠબ્બા. રૂપદસ્સનેન ઉપ્પન્નકિલેસસમતિક્કમવસેન પવત્તા રૂપદસ્સનહેતુકા હોતીતિ ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા નામ જાતા’’તિ આહ. એત્થ ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ ચતુભૂમિકવેદનાય ઉપનિસ્સયભાવો એવ પકારન્તરેન કથિતો, તથા ‘‘ભાવનાવસેના’’તિ એત્થ ચ.

કલાપસમ્મસનેન તીણિ લક્ખણાનિ આરોપેત્વા ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાદિકાય વિપસ્સનાપટિપાટિયા આદિમ્હિ રૂપારમ્મણપરિગ્ગહેન રૂપારમ્મણં સમ્મસિત્વા, તંમૂલકં વા સબ્બં સમ્મસનં આદિભૂતે રૂપારમ્મણે પવત્તતીતિ કત્વા આહ ‘‘રૂપારમ્મણં સમ્મસિત્વા’’તિ. એત્થ ચ નામરૂપપરિગ્ગહાદિ સબ્બં સમ્મસનં ભાવનાતિ વેદિતબ્બા. રૂપારમ્મણં સમ્મસિત્વાતિ ચ યથાવુત્તચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણભૂતં રૂપારમ્મણં વુત્તં, ન યં કિઞ્ચિ. આરમ્મણેન હિ ચક્ખુસમ્ફસ્સં દસ્સેતીતિ. એવં ‘‘રૂપારમ્મણે ઉપ્પન્નં કિલેસ’’ન્તિ એત્થાપિ વેદિતબ્બં.

ઇદં ફોટ્ઠબ્બં કિંનિસ્સિતન્તિ ચક્ખુદ્વારે વિય યોજનાય યથાસમ્ભવં આપોધાતુયા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ચ વસેન મહાભૂતનિસ્સિતતા યોજેતબ્બા.

જાતિ…પે… બલવપચ્ચયો હોતીતિ યથાવુત્તાનં ભયતો દિસ્સમાનાનં જાતિઆદીનં બલવપચ્ચયભાવેન તેસં ભયતો દસ્સનેન સહજાતસ્સ મનોસમ્ફસ્સસ્સ, તસ્સ વા દસ્સનસ્સ દ્વારભૂતસ્સ ભવઙ્ગમનોસમ્ફસ્સસ્સ બલવપચ્ચયભાવં દસ્સેતિ.

ધમ્મારમ્મણેતિ ન પુબ્બે વુત્તે જાતિઆદિઆરમ્મણેવ, અથ ખો સબ્બસ્મિં રાગાદિવત્થુભૂતે ધમ્મારમ્મણે. વત્થુનિસ્સિતન્તિ એત્થ વેદનાદિસઙ્ખાતસ્સ ધમ્મારમ્મણેકદેસસ્સ પરિગ્ગહમુખેન ધમ્મારમ્મણપરિગ્ગહં દસ્સેતિ.

મનોસમ્ફસ્સોતિ વિઞ્ઞાણં સમ્ફસ્સસ્સ કારણભાવેન ગહિતં, તદેવ અત્તનો ફલસ્સેવ ફલભાવેન વત્તું ન યુત્તં કારણફલસઙ્કરભાવેન સોતૂનં સમ્મોહજનકત્તાતિ આહ ‘‘ન હિ સક્કા વિઞ્ઞાણં મનોસમ્ફસ્સજન્તિ નિદ્દિસિતુ’’ન્તિ, ન પન વિઞ્ઞાણસ્સ મનોસમ્ફસ્સેન સહજાતભાવસ્સ અભાવા. યસ્મા વા યથા ‘‘તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪; ૩.૪૨૦, ૪૨૫-૪૨૬; સં. નિ. ૪.૬૦) વચનતો ઇન્દ્રિયવિસયા વિય વિઞ્ઞાણમ્પિ ફસ્સસ્સ વિસેસપચ્ચયો, ન તથા ફસ્સો વિઞ્ઞાણસ્સ, તસ્મા ઇન્દ્રિયવિસયા વિય વિઞ્ઞાણમ્પિ ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદિવચનં ન અરહતીતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદિભાવો ન કતોતિ વેદિતબ્બો.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના

૧૫૦. ચિત્તુપ્પાદરૂપવસેન તં તં સમુદાયં એકેકં ધમ્મં કત્વા ‘‘પઞ્ચપણ્ણાસ કામાવચરધમ્મે’’તિ આહ. રજ્જન્તસ્સાતિઆદીસુ રાગાદયો છસુ દ્વારેસુ સીલાદયો ચ પઞ્ચ સંવરા યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બા, સમ્મસનં પન મનોદ્વારે એવ. રૂપારૂપાવચરધમ્મેસુ અભિજ્ઝાદોમનસ્સાદિઉપ્પત્તિ અત્થીતિ તતો સતિસંવરો ઞાણવીરિયસંવરા ચ યથાયોગં યોજેતબ્બા. પરિગ્ગહવચનેન સમ્મસનપચ્ચવેક્ખણાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. તેયેવાતિ ચત્તારો ખન્ધા વુત્તા.

સમાને દેસિતબ્બે દેસનામત્તસ્સ પરિવટ્ટનં પરિવટ્ટો. તીસુપિ પરિવટ્ટેસુ કત્થચિ કિઞ્ચિ ઊનં અધિકં વા નત્થીતિ કત્વા આહ ‘‘એકોવ પરિચ્છેદો’’તિ.

પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ખન્ધવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.