૨. આયતનવિભઙ્ગો

૧. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના

૧૫૨. વિસેસતોતિ આયતન-સદ્દત્થો વિય અસાધારણતો ચક્ખાદિસદ્દત્થતોતિ અત્થો. અસ્સાદેતીતિ ચક્ખતિ-સદ્દો ‘‘મધું ચક્ખતિ બ્યઞ્જનં ચક્ખતી’’તિ રસસાયનત્થો અત્થીતિ તસ્સ વસેન અત્થં વદતિ. ‘‘ચક્ખું ખો, માગણ્ડિય, રૂપારામં રૂપરતં રૂપસમ્મુદિત’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૨૦૯) વચનતો ચક્ખુ રૂપં અસ્સાદેતિ. સતિપિ સોતાદીનં સદ્દારમ્મણાદિરતિભાવે નિરુળ્હત્તા ચક્ખુમ્હિયેવ ચક્ખુ-સદ્દો પવત્તતિ પદુમાદીસુ પઙ્કજાદિસદ્દા વિયાતિ દટ્ઠબ્બં. વિભાવેતિ ચાતિ સદ્દલક્ખણસિદ્ધસ્સ ચક્ખતિ-સદ્દસ્સ વસેન અત્થં વદતિ. ચક્ખતીતિ હિ આચિક્ખતિ, અભિબ્યત્તં વદતીતિ અત્થો. નયનસ્સ ચ વદન્તસ્સ વિય સમવિસમવિભાવનમેવ આચિક્ખનન્તિ કત્વા આહ ‘‘વિભાવેતિ ચાતિ અત્થો’’તિ. અનેકત્થત્તા વા ધાતૂનં વિભાવનત્થતા ચક્ખુ-સદ્દસ્સ દટ્ઠબ્બા. રત્તદુટ્ઠાદિકાલેસુ કકણ્ટકરૂપં વિય ઉદ્દરૂપં વિય ચ વણ્ણવિકારં આપજ્જમાનં રૂપં હદયઙ્ગતભાવં રૂપયતિ રૂપમિવ પકાસં કરોતિ, સવિગ્ગહમિવ કત્વા દસ્સેતીતિ અત્થો. વિત્થારણં વા રૂપ-સદ્દસ્સ અત્થો, વિત્થારણઞ્ચ પકાસનમેવાતિ આહ ‘‘પકાસેતી’’તિ. અનેકત્થત્તા વા ધાતૂનં પકાસનત્થોયેવ રૂપ-સદ્દો દટ્ઠબ્બો, વણ્ણવાચકસ્સ રૂપ-સદ્દસ્સ રૂપયતીતિ નિબ્બચનં, રૂપવાચકસ્સ રુપ્પતીતિ અયં વિસેસો.

ઉદાહરીયતીતિ વુચ્ચતીતિ-અત્થે વચનમેવ ગહિતં સિયા, ન ચ વચન-સદ્દોયેવ એત્થ સદ્દો, અથ ખો સબ્બોપિ સોતવિઞ્ઞેય્યોતિ સપ્પતીતિ સકેહિ પચ્ચયેહિ સપ્પીયતિ સોતવિઞ્ઞેય્યભાવં ગમીયતીતિ અત્થો. સૂચયતીતિ અત્તનો વત્થું ગન્ધવસેન અપાકટં ‘‘ઇદં સુગન્ધં દુગ્ગન્ધ’’ન્તિ પકાસેતિ, પટિચ્છન્નં વા પુપ્ફાદિવત્થું ‘‘એત્થ પુપ્ફં અત્થિ ચમ્પકાદિ, ફલમત્થિ અમ્બાદી’’તિ પેસુઞ્ઞં કરોન્તં વિય હોતીતિ અત્થો. રસગ્ગહણમૂલકત્તા આહારજ્ઝોહરણસ્સ જીવિતહેતુમ્હિ આહારરસે નિન્નતાય જીવિતં અવ્હાયતીતિ જિવ્હા વુત્તા નિરુત્તિલક્ખણેન. કુચ્છિતાનં સાસવધમ્માનં આયોતિ વિસેસેન કાયો વુત્તો અનુત્તરિયહેતુભાવં અનાગચ્છન્તેસુ કામરાગનિદાનકમ્મજનિતેસુ કામરાગસ્સ ચ વિસેસપચ્ચયેસુ ઘાનજિવ્હાકાયેસુ કાયસ્સ વિસેસતરસાસવપચ્ચયત્તા. તેન હિ ફોટ્ઠબ્બં અસ્સાદેન્તા સત્તા મેથુનમ્પિ સેવન્તિ. ઉપ્પત્તિદેસોતિ ઉપ્પત્તિકારણન્તિ અત્થો. કાયિન્દ્રિયવત્થુકા વા ચત્તારો ખન્ધા બલવકામાસવાદિહેતુભાવતો વિસેસેન ‘‘સાસવા’’તિ વુત્તા, તેસં ઉપ્પજ્જનટ્ઠાનન્તિ અત્થો. અત્તનો લક્ખણં ધારયન્તીતિ યે વિસેસલક્ખણેન આયતનસદ્દપરા વત્તબ્બા, તે ચક્ખાદયો તથા વુત્તાતિ અઞ્ઞે મનોગોચરભૂતા ધમ્મા સામઞ્ઞલક્ખણેનેવ એકાયતનત્તં ઉપનેત્વા વુત્તા. ઓળારિકવત્થારમ્મણમનનસઙ્ખાતેહિ વિસયવિસયિભાવેહિ પુરિમાનિ પાકટાનીતિ તથા અપાકટા ચ અઞ્ઞે મનોગોચરા ન અત્તનો સભાવં ન ધારેન્તીતિ ઇમસ્સત્થસ્સ દીપનત્થો ધમ્મ-સદ્દોતિ.

વાયમન્તીતિ અત્તનો કિચ્ચં કરોન્તિચ્ચેવ અત્થો. ઇમસ્મિઞ્ચ અત્થે આયતન્તિ એત્થાતિ આયતનન્તિ અધિકરણત્થો આયતન-સદ્દો, દુતિયતતિયેસુ કત્તુઅત્થો. તે ચાતિ ચિત્તચેતસિકધમ્મે. તે હિ તંતંદ્વારારમ્મણેસુ આયન્તિ આગચ્છન્તિ પવત્તન્તીતિ આયાતિ. વિત્થારેન્તીતિ પુબ્બે અનુપ્પન્નત્તા લીનાનિ અપાકટાનિ પુબ્બન્તતો ઉદ્ધં પસારેન્તિ પાકટાનિ કરોન્તિ ઉપ્પાદેન્તીતિ અત્થો.

રુળ્હીવસેન આયતન-સદ્દસ્સત્થં વત્તું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તં નિસ્સિતત્તાતિ એત્થ મનો મનોવિઞ્ઞાણાદીનં ચિત્તચેતસિકાનં નિસ્સયપચ્ચયો ન હોતીતિ તસ્સ નેસં દ્વારભાવો નિસ્સયભાવોતિ દટ્ઠબ્બો. અત્થતોતિ વચનત્થતો, ન વચનીયત્થતો. વચનત્થો હેત્થ વુત્તો ‘‘ચક્ખતી’’તિઆદિના, ન વચનીયત્થો ‘‘યં ચક્ખુ ચતુન્નં મહાભૂતાનં ઉપાદાય પસાદો’’તિઆદિના (ધ. સ. ૫૯૭) વિયાતિ.

તાવત્વતોતિ અનૂનાધિકભાવં દસ્સેતિ. તત્થ દ્વાદસાયતનવિનિમુત્તસ્સ કસ્સચિ ધમ્મસ્સ અભાવા અધિકભાવતો ચોદના નત્થિ, સલક્ખણધારણં પન સબ્બેસં સામઞ્ઞલક્ખણન્તિ ઊનચોદના સમ્ભવતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ચક્ખાદયોપિ હી’’તિઆદિ. અસાધારણન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં અસાધારણં. સતિપિ અસાધારણારમ્મણભાવે ચક્ખાદીનં દ્વારભાવેન ગહિતત્તા ધમ્માયતને અગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં. દ્વારારમ્મણભાવેહિ વા અસાધારણતં સન્ધાય ‘‘અસાધારણ’’ન્તિ વુત્તં.

યેભુય્યસહુપ્પત્તિઆદીહિ ઉપ્પત્તિક્કમાદિઅયુત્તિ યોજેતબ્બા. અજ્ઝત્તિકેસુ હીતિ એતેન અજ્ઝત્તિકભાવેન વિસયિભાવેન ચ અજ્ઝત્તિકાનં પઠમં દેસેતબ્બતં દસ્સેતિ. તેસુ હિ પઠમં દેસેતબ્બેસુ પાકટત્તા પઠમતરં ચક્ખાયતનં દેસિતન્તિ. તતો ઘાનાયતનાદીનીતિ એત્થ બહૂપકારત્તાભાવેન ચક્ખુસોતેહિ પુરિમતરં અદેસેતબ્બાનિ સહ વત્તું અસક્કુણેય્યત્તા એકેન કમેન દેસેતબ્બાનીતિ ઘાનાદિક્કમેન દેસિતાનીતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞથાપિ હિ દેસિતેસુ ન ન સક્કા ચોદેતું, ન ચ સક્કા સોધેતબ્બાનિ ન દેસેતુન્તિ. ગોચરો વિસયો એતસ્સાતિ ગોચરવિસયો, મનો. કસ્સ પન ગોચરો એતસ્સ વિસયોતિ? ચક્ખાદીનં પઞ્ચન્નમ્પિ. વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિકારણવવત્થાનતોતિ એતેન ચ ચક્ખાદિઅનન્તરં રૂપાદિવચનસ્સ કારણમાહ.

પચ્ચયભેદો કમ્માદિભેદો. નિરયાદિકો અપદાદિગતિનાનાકરણઞ્ચ ગતિભેદો. હત્થિઅસ્સાદિકો ખત્તિયાદિકો ચ નિકાયભેદો. તંતંસત્તસન્તાનભેદો પુગ્ગલભેદો. યા ચ ચક્ખાદીનં વત્થૂનં અનન્તભેદતા વુત્તા, સોયેવ હદયવત્થુસ્સ ચ ભેદો હોતિ. તતો મનાયતનસ્સ અનન્તપ્પભેદતા યોજેતબ્બા દુક્ખાપટિપદાદિતો આરમ્મણાધિપતિઆદિભેદતો ચ. ઇમસ્મિં સુત્તન્તભાજનીયે વિપસ્સના વુત્તાતિ વિપસ્સનુપગમનઞ્ચ વિઞ્ઞાણં ગહેત્વા એકાસીતિભેદતા મનાયતનસ્સ વુત્તા નિદ્દેસવસેન. નીલં નીલસ્સેવ સભાગં, અઞ્ઞં વિસભાગં, એવં કુસલસમુટ્ઠાનાદિભેદેસુ યોજેતબ્બં. તેભૂમકધમ્મારમ્મણવસેનાતિ પુબ્બે વુત્તં ચક્ખાદિવજ્જં ધમ્મારમ્મણં સન્ધાય વુત્તં.

સપરિપ્ફન્દકિરિયાવસેન ઈહનં ઈહા. ચિન્તનવસેન બ્યાપારકરણં બ્યાપારો. તત્થ બ્યાપારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન હિ ચક્ખુ રૂપાદીનં એવં હોતી’’તિ. ઈહં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન ચ તાની’’તિઆદિ. ઉભયમ્પિ પન ઈહા ચ હોતિ બ્યાપારો ચાતિ ઉપ્પટિપાટિવચનં. ધમ્મતાવાતિ સભાવોવ, કારણસમત્થતા વા. ઈહાબ્યાપારરહિતાનં દ્વારાદિભાવો ધમ્મતા. ઇમસ્મિઞ્ચ અત્થે યન્તિ એતસ્સ યસ્માતિ અત્થો. પુરિમસ્મિં સમ્ભવનવિસેસનં યં-સદ્દો. ‘‘સુઞ્ઞો ગામોતિ ખો, ભિક્ખવે, છન્નેતં અજ્ઝત્તિકાનં આયતનાનં અધિવચન’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૨૩૮) વચનતો સુઞ્ઞગામો વિય દટ્ઠબ્બાનિ. અન્નપાનસમોહિતન્તિ ગહિતે સુઞ્ઞગામે યઞ્ઞદેવ ભાજનં પરામસીયતિ, તં તં રિત્તકંયેવ પરામસીયતિ, એવં ધુવાદિભાવેન ગહિતાનિ ઉપપરિક્ખિયમાનાનિ રિત્તકાનેવ એતાનિ દિસ્સન્તીતિ. ચક્ખાદિદ્વારેસુ અભિજ્ઝાદોમનસ્સુપ્પાદકભાવેન રૂપાદીનિ ચક્ખાદીનં અભિઘાતકાનીતિ વુત્તાનિ. અહિસુસુમારપક્ખિકુક્કુરસિઙ્ગાલમક્કટા છ પાણકા. વિસમબિલાકાસગામસુસાનવનાનિ તેસં ગોચરા. તત્થ વિસમાદિઅજ્ઝાસયેહિ ચક્ખાદીહિ વિસમભાવબિલાકાસગામસુસાનસન્નિસ્સિતસદિસુપાદિન્નધમ્મવનભાવેહિ અભિરમિતત્તા રૂપાદીનમ્પિ વિસમાદિસદિસતા યોજેતબ્બા.

હુત્વા અભાવટ્ઠેનાતિ ઇદં ઇતરેસં ચતુન્નં આકારાનં સઙ્ગહકત્તા વિસું વુત્તં. હુત્વા અભાવાકારો એવ હિ ઉપ્પાદવયત્તાકારાદયોતિ. તત્થ હુત્વાતિ એતેન પુરિમન્તવિવિત્તતાપુબ્બકં મજ્ઝે વિજ્જમાનતં દસ્સેતિ, તં વત્વા અભાવવચનેન મજ્ઝે વિજ્જમાનતાપુબ્બકં, અપરન્તે અવિજ્જમાનતં, ઉભયેનપિ સદા અભાવો અનિચ્ચલક્ખણન્તિ દસ્સેતિ. સભાવવિજહનં વિપરિણામો, જરાભઙ્ગેહિ વા પરિવત્તનં, સન્તાનવિકારાપત્તિ વા. સદા અભાવેપિ ચિરટ્ઠાનં સિયાતિ તંનિવારણત્થં ‘‘તાવકાલિકતો’’તિ આહ. ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તરહિતં નિચ્ચં, ન ઇતરથાતિ નિચ્ચપટિક્ખેપતો અનિચ્ચં, નિચ્ચપટિપક્ખતોતિ અધિપ્પાયો.

જાતિધમ્મતાદીહિ અનિટ્ઠતા પટિપીળનં. પટિપીળનટ્ઠેનાતિ ચ યસ્સ તં પવત્તતિ, તં પુગ્ગલં પટિપીળનતો, સયં વા જરાદીહિ પટિપીળનત્તાતિ અત્થો. પરિત્તટ્ઠિતિકસ્સપિ અત્તનો વિજ્જમાનક્ખણે ઉપ્પાદાદીહિ અભિણ્હં સમ્પટિપીળનત્તા ‘‘અભિણ્હસમ્પટિપીળનતો’’તિ પુરિમં સામઞ્ઞલક્ખણં વિસેસેત્વા વદતિ, પુગ્ગલસ્સ પીળનતો દુક્ખમં. સુખપટિપક્ખભાવતો દુક્ખં સુખં પટિક્ખિપતિ નિવારેતિ, દુક્ખવચનં વા અત્થતો સુખં પટિક્ખિપતીતિ આહ ‘‘સુખપટિક્ખેપતો’’તિ.

નત્થિ એતસ્સ વસવત્તનકો, નાપિ ઇદં વસવત્તનકન્તિ અવસવત્તનકં, અત્તનો પરસ્મિં પરસ્સ ચ અત્તનિ વસવત્તનભાવો વા વસવત્તનકં, તં એતસ્સ નત્થીતિ અવસવત્તનકં, અવસવત્તનકસ્સ અવસવત્તનકો વા અત્થો સભાવો અવસવત્તનકટ્ઠો, ઇદઞ્ચ સામઞ્ઞલક્ખણં. તેનાતિ પરસ્સ અત્તનિ વસવત્તનાકારેન સુઞ્ઞં. ઇમસ્મિઞ્ચ અત્થે સુઞ્ઞતોતિ એતસ્સેવ વિસેસનં ‘‘અસ્સામિકતો’’તિ. અથ વા ‘‘યસ્મા વા એતં…પે… મા પાપુણાતૂ’’તિ એવં ચિન્તયમાનસ્સ કસ્સચિ તીસુ ઠાનેસુ વસવત્તનભાવો નત્થિ, સુઞ્ઞં તં તેન અત્તનોયેવ વસવત્તનાકારેનાતિ અત્થો. ન ઇદં કસ્સચિ કામકારિયં, નાપિ એતસ્સ કિઞ્ચિ કામકારિયં અત્થીતિ અકામકારિયં. એતેન અવસવત્તનત્થં વિસેસેત્વા દસ્સેતિ.

વિભવગતિ વિનાસગમનં. સન્તતિયં ભવન્તરુપ્પત્તિયેવ ભવસઙ્કન્તિગમનં. સન્તતિયા યથાપવત્તાકારવિજહનં પકતિભાવવિજહનં. ‘‘ચક્ખુ અનિચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે ચક્ખુઅનિચ્ચ-સદ્દાનં એકત્થત્તા અનિચ્ચાનં સેસધમ્માનમ્પિ ચક્ખુભાવો આપજ્જતીતિ એતિસ્સા ચોદનાય નિવારણત્થં વિસેસસામઞ્ઞલક્ખણવાચકાનઞ્ચ સદ્દાનં એકદેસસમુદાયબોધનવિસેસં દીપેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ.

કિં દસ્સિતન્તિ વિપસ્સનાચારં કથેન્તેન કિં લક્ખણં દસ્સિતન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘કતમા ચાનન્દ, અનત્તસઞ્ઞા? ઇધાનન્દ, ભિક્ખુ અરઞ્ઞગતો વા રુક્ખમૂલગતો વા સુઞ્ઞાગારગતો વા ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખતિ ‘ચક્ખુ અનત્તા’તિ…પે… ‘ધમ્મા અનત્તા’તિ. ઇતિ ઇમેસુ છસુ અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ આયતનેસુ અનત્તાનુપસ્સી વિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૦) અવિસેસેસુ આયતનેસુ અનત્તાનુપસ્સના વુત્તાતિ કારણભૂતાનં ચક્ખાદીનં, ફલભૂતાનઞ્ચ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં કારણફલમત્તતાય અનત્તતાય અનત્તલક્ખણવિભાવનત્થાય આયતનદેસનાતિ આહ ‘‘દ્વાદસન્નં…પે… અનત્તલક્ખણ’’ન્તિ. યદિપિ અનિચ્ચદુક્ખલક્ખણાનિ એત્થ દસ્સિતાનિ, તેહિ ચ અનત્તલક્ખણમેવ વિસેસેન દસ્સિતન્તિ અધિપ્પાયો. વેતિ ચાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો સમાપનત્થો. ઇચ્ચસ્સાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો યથાસમાપિતસ્સ આરોપેતબ્બદોસસ્સ નિદસ્સનત્થો. એવન્તિ ‘‘ચક્ખુ અત્તા’’તિ એવં વાદે સતીતિ અત્થો. ઇચ્ચસ્સાતિ વા ઇતિ-સદ્દો ‘‘ઇતિ વદન્તસ્સા’’તિ પરવાદિસ્સ દોસલક્ખણાકારનિદસ્સનત્થો. એવન્તિ દોસગમનપ્પકારનિદસ્સનત્થો. રૂપે અત્તનિ ‘‘એવં મે રૂપં હોતૂ’’તિ અત્તનિયે વિય સામિનિદ્દેસાપત્તીતિ ચે? ન, ‘‘મમ અત્તા’’તિ ગહિતત્તા. ‘‘મમ અત્તા’’તિ હિ ગહિતં રૂપં વસવત્તિતાય ‘‘એવં મે હોતૂ’’તિ ઇચ્છિયમાનઞ્ચ તથેવ ભવેય્ય, ઇચ્છતોપિ હિ તસ્સ રૂપસઙ્ખાતો અત્તા અવસવત્તિ ચાતિ. આબાધાયાતિ એવં દુક્ખેન. પઞ્ઞાપનન્તિ પરેસં ઞાપનં. અનત્તલક્ખણપઞ્ઞાપનસ્સ અઞ્ઞેસં અવિસયત્તા અનત્તલક્ખણદીપકાનં અનિચ્ચદુક્ખલક્ખણાનઞ્ચ પઞ્ઞાપનસ્સ અવિસયતા દસ્સિતા હોતિ.

એવં પન દુપ્પઞ્ઞાપનતા એતેસં દુરૂપટ્ઠાનતાય હોતીતિ તેસં અનુપટ્ઠહનકારણં પુચ્છન્તો આહ ‘‘ઇમાનિ પના’’તિઆદિ. ઠાનાદીસુ નિરન્તરં પવત્તમાનસ્સ હેટ્ઠા વુત્તસ્સ અભિણ્હસમ્પટિપીળનસ્સ. ધાતુમત્તતાય ચક્ખાદીનં સમૂહતો વિનિબ્ભુજ્જનં નાનાધાતુવિનિબ્ભોગો. ઘનેનાતિ ચત્તારિપિ ઘનાનિ ઘનભાવેન એકત્તં ઉપનેત્વા વદતિ. પઞ્ઞાયેવ સન્તતિવિકોપનાતિ દટ્ઠબ્બં. યાથાવસરસતોતિ અવિપરીતસભાવતો. સભાવો હિ રસિયમાનો અવિરદ્ધપટિવેધેન અસ્સાદિયમાનો ‘‘રસો’’તિ વુચ્ચતિ. અનિચ્ચાદીહિ અનિચ્ચલક્ખણાદીનં અઞ્ઞત્થ વચનં રુપ્પનાદિવસેન પવત્તરૂપાદિગ્ગહણતો વિસિટ્ઠસ્સ અનિચ્ચાદિગ્ગહણસ્સ સબ્ભાવા. ન હિ નામરૂપપરિચ્છેદમત્તેન કિચ્ચસિદ્ધિ હોતિ, અનિચ્ચાદયો ચ રૂપાદીનં આકારા દટ્ઠબ્બા. તે પનાકારા પરમત્થતો અવિજ્જમાના રૂપાદીનં આકારમત્તાયેવાતિ કત્વા અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૩૫૦) લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાય ખન્ધારમ્મણતા વુત્તાતિ અધિપ્પાયમત્તે ઠાતું યુત્તં, નાતિધાવિતું. ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ ચ ગણ્હન્તો ‘‘દુક્ખં અનત્તા’’તિ ન ગણ્હાતિ, તથા દુક્ખાદિગ્ગહણે ઇતરસ્સાગહણં. અનિચ્ચાદિગ્ગહણાનિ ચ નિચ્ચસઞ્ઞાદિનિવત્તનકાનિ સદ્ધાસમાધિપઞ્ઞિન્દ્રિયાધિકાનિ તિવિધવિમોક્ખમુખભૂતાનિ. તસ્મા એતેસં આકારાનં પરિગ્ગય્હમાનાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસેસો ચ અત્થીતિ તીણિ લક્ખણાનિ વુત્તાનિ.

સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૧૬૭. નામરૂપપરિચ્છેદકથા અભિધમ્મકથાતિ સુત્તન્તે વિય પચ્ચયયુગળવસેન અકથેત્વા અજ્ઝત્તિકબાહિરવસેન અભિઞ્ઞેય્યાનિ આયતનાનિ અબ્બોકારતો અભિધમ્મભાજનીયે કથિતાનિ. આગમ્માતિ સબ્બસઙ્ખારેહિ નિબ્બિન્દસ્સ વિસઙ્ખારનિન્નસ્સ ગોત્રભુના વિવટ્ટિતમાનસસ્સ મગ્ગેન સચ્છિકરણેનાતિ અત્થો. સચ્છિકિરિયમાનઞ્હિ તં અધિગન્ત્વા આરમ્મણપચ્ચયભૂતઞ્ચ પટિચ્ચ અધિપતિપચ્ચયભૂતે ચ તમ્હિ પરમસ્સાસભાવેન વિનિમુત્તસઙ્ખારસ્સ ચ ગતિભાવેન પતિટ્ઠાનભૂતે પતિટ્ઠાય ખયસઙ્ખાતો મગ્ગો રાગાદયો ખેપેતીતિ તંસચ્છિકરણાભાવે રાગાદીનં અનુપ્પત્તિનિરોધગમનાભાવા ‘‘તં આગમ્મ રાગાદયો ખીયન્તી’’તિ વુત્તં. સુત્તતો મુઞ્ચિત્વાતિ સુત્તપદાનિ મુઞ્ચિત્વા. અઞ્ઞો સુત્તસ્સ અત્થો ‘‘માતરં પિતરં હન્ત્વા’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૨૯૪-૨૯૫) વિય આહરિતબ્બો, નત્થિ સુત્તપદેહેવ નીતો અત્થોતિ અત્થો.

એકં નાનન્તિ ચુણ્ણિતં ખુદ્દકં વા કરણં, ચુણ્ણીકરણન્તિ અબહુમાનેન વદતિ. ન ત્વં એકં નાનં જાનાસીતિ કિં એત્તકં ત્વમેવ ન જાનાસીતિ અત્થો. નનુ ઞાતેતિ ‘‘યદિપિ પુબ્બે ન ઞાતં, અધુનાપિ ઞાતે નનુ સાધુ હોતી’’તિ અત્તનો જાનનં પટિચ્છાદેત્વા વિક્ખેપં કરોન્તં નિબન્ધતિ. વિભજિત્વાતિ અક્ખરત્થમત્તે અટ્ઠત્વા લીનં અત્થં વિભજિત્વા ઉદ્ધરિત્વા નીહરિત્વા કથિતન્તિ અત્થો. રાગાદીનં ખયો નામ અભાવમત્તો, ન ચ અભાવસ્સ બહુભાવો અત્થિ અત્તનો અભાવત્તાતિ વદન્તસ્સ વચનપચ્છિન્દનત્થં પુચ્છતિ ‘‘રાગક્ખયો નામ રાગસ્સેવ ખયો’’તિઆદિ. યદિ હિ રાગક્ખયો દોસાદીનં ખયો ન હોતિ, દોસક્ખયાદયો ચ રાગાદીનં ખયા, અઞ્ઞમઞ્ઞવિસિટ્ઠા ભિન્ના આપન્ના હોન્તીતિ બહુનિબ્બાનતા આપન્ના એવ હોતિ, અઞ્ઞમઞ્ઞવિસેસો ચ નામ નિસ્સભાવસ્સ નત્થીતિ સસભાવતા ચ નિબ્બાનસ્સ. નવ તણ્હામૂલકા ‘‘તણ્હં પટિચ્ચ પરિયેસના’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૦૩; ૩.૩૫૯; અ. નિ. ૯.૨૩; વિભ. ૯૬૩) આદયો, તેસુ પરિયેસનાદયો ચ પરિયેસનાદિકરકિલેસા દટ્ઠબ્બા. દિયડ્ઢકિલેસસહસ્સં નિદાનકથાયં વુત્તં.

ઓળારિકતાય કારેતબ્બોતિ અતિસુખુમસ્સ નિબ્બાનસ્સ ઓળારિકભાવદોસાપત્તિયા બોધેતબ્બો, નિગ્ગહેતબ્બો વા. વત્થુન્તિ ઉપાદિન્નકફોટ્ઠબ્બં મેથુનં. અચ્છાદીનમ્પિ નિબ્બાનપ્પત્તિ કસ્મા વુત્તા, નનુ ‘‘કિલેસાનં અચ્ચન્તં અનુપ્પત્તિનિરોધો નિબ્બાન’’ન્તિ ઇચ્છન્તસ્સ કિલેસાનં વિનાસો કઞ્ચિ કાલં અપ્પવત્તિ નિબ્બાનં ન હોતીતિ? ન, અભાવસામઞ્ઞતો. અચ્ચન્તાપવત્તિ હિ કઞ્ચિ કાલઞ્ચ અપ્પવત્તિ અભાવોયેવાતિ નત્થિ વિસેસો. સવિસેસં વા વદન્તસ્સ અભાવતા આપજ્જતીતિ. તિરચ્છાનગતેહિપિ પાપુણિતબ્બત્તા તેસમ્પિ પાકટં પિળન્ધનં વિય ઓળારિકં થૂલં. કેવલં પન કણ્ણે પિળન્ધિતું ન સક્કોતિ, પિળન્ધનતોપિ વા થૂલત્તા ન સક્કાતિ ઉપ્પણ્ડેન્તો વિય નિગ્ગણ્હાતિ.

નિબ્બાનારમ્મણકરણેન ગોત્રભુક્ખણે કિલેસક્ખયપ્પત્તિ પનસ્સ આપન્નાતિ મઞ્ઞમાનો આહ ‘‘ત્વં અખીણેસુયેવા’’તિઆદિ. નનુ આરમ્મણકરણમત્તેન કિલેસક્ખયો અનુપ્પત્તોતિ ન સક્કા વત્તું. ચિત્તઞ્હિ અતીતાનાગતાદિસબ્બં આલમ્બેતિ, ન નિપ્ફન્નમેવાતિ ગોત્રભુપિ મગ્ગેન કિલેસાનં યા અનુપ્પત્તિધમ્મતા કાતબ્બા, તં આરબ્ભ પવત્તિસ્સતીતિ? ન, અપ્પત્તનિબ્બાનસ્સ નિબ્બાનારમ્મણઞાણાભાવતો. ન હિ અઞ્ઞધમ્મા વિય નિબ્બાનં, તં પન અતિગમ્ભીરત્તા અપ્પત્તેન આલમ્બિતું ન સક્કા. તસ્મા તેન ગોત્રભુના પત્તબ્બેન તિકાલિકસભાવાતિક્કન્તગમ્ભીરભાવેન ભવિતબ્બં, કિલેસક્ખયમત્તતં વા ઇચ્છતો ગોત્રભુતો પુરેતરં નિપ્ફન્નેન કિલેસક્ખયેન. તેનાહ ‘‘ત્વં અખીણેસુયેવ કિલેસેસુ કિલેસક્ખયં નિબ્બાનં પઞ્ઞપેસી’’તિ. અપ્પત્તકિલેસક્ખયારમ્મણકરણે હિ સતિ ગોત્રભુતો પુરેતરચિત્તાનિપિ આલમ્બેય્યુન્તિ.

મગ્ગસ્સ કિલેસક્ખયં નિબ્બાનન્તિ મગ્ગસ્સ આરમ્મણભૂતં નિબ્બાનં કતમન્તિ અત્થો. મગ્ગોતિઆદિના પુરિમપુચ્છાદ્વયમેવ વિવરતિ.

ન ચ કિઞ્ચીતિ રૂપાદીસુ નિબ્બાનં કિઞ્ચિ ન હોતિ, ન ચ કદાચિ હોતિ, અતીતાદિભાવેન ન વત્તબ્બન્તિ વદન્તિ, તં આગમ્મ અવિજ્જાતણ્હાનં કિઞ્ચિ એકદેસમત્તમ્પિ ન હોતિ, તદેવ તં આગમ્મ કદાચિ ન ચ હોતીતિ અત્થો યુત્તો.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના

૧૬૮. ન…પે… નવત્તબ્બધમ્મારમ્મણત્તાતિ યથા સારમ્મણા પરિત્તાદિભાવેન નવત્તબ્બં કિઞ્ચિ આરમ્મણં કરોન્તિ, એવં કિઞ્ચિ આલમ્બનતો ન નવત્તબ્બકોટ્ઠાસં ભજતીતિ અત્થો.

પઞ્હપુચ્છકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આયતનવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.