૨. અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના

૩૪. એવં યા એકવિધાદિના વુત્તવેદનાનં ભૂમિવસેન જાનિતબ્બતા, તં વત્વા પુન સમ્પયુત્તતો દસ્સિતતાદિજાનિતબ્બપ્પકારં વત્તુમાહ ‘‘અપિચા’’તિઆદિ. અટ્ઠવિધેન તત્થાતિ તત્થ-સદ્દસ્સ સત્તવિધભેદેનેવ યોજના છબ્બિધભેદેન યોજનાય સતિ અટ્ઠવિધત્તાભાવતો.

પૂરણત્થમેવ વુત્તોતિ દસવિધતાપૂરણત્થમેવ વુત્તો, ન નવવિધભેદે વિય નયદાનત્થં. કસ્મા? તત્થ નયસ્સ દિન્નત્તા. ભિન્દિતબ્બસ્સ હિ ભેદનં નયદાનં, તઞ્ચ તત્થ કતન્તિ. યથા ચ કુસલત્તિકો, એવં ‘‘કાયસમ્ફસ્સજા વેદના અત્થિ સુખા, અત્થિ દુક્ખા’’તિ ઇદમ્પિ પૂરણત્થમેવાતિ દીપિતં હોતિ અટ્ઠવિધભેદે નયસ્સ દિન્નત્તા.

પુબ્બે ગહિતતો અઞ્ઞસ્સ ગહણં વડ્ઢનં ગહણવડ્ઢનવસેન, ન પુરિમગહિતે ઠિતે અઞ્ઞુપચયવસેન. વડ્ઢન-સદ્દો વા છેદનત્થો કેસવડ્ઢનાદીસુ વિયાતિ પુબ્બે ગહિતસ્સ અગ્ગહણં છિન્દનં વડ્ઢનં, દુકતિકાનં ઉભયેસં વડ્ઢનં ઉભયવડ્ઢનં, ઉભયતો વા પવત્તં વડ્ઢનં ઉભયવડ્ઢનં, તદેવ ઉભતોવડ્ઢનકં, તેન નયનીહરણં ઉભતોવડ્ઢનકનીહારો. વડ્ઢનકનયો વા વડ્ઢનકનીહારો, ઉભયતો પવત્તો વડ્ઢનકનીહારો ઉભતોવડ્ઢનકનીહારો. તત્થ દુકમૂલકતિકમૂલકઉભતોવડ્ઢનકેસુ દુવિધતિવિધભેદાનંયેવ હિ વિસેસો. અઞ્ઞે ભેદા અવિસિટ્ઠા, તથાપિ પઞ્ઞાપ્પભેદજનનત્થં ધમ્મવિતક્કેન ઞાતિવિતક્કાદિનિરત્થકવિતક્કનિવારણત્થં ઇમઞ્ચ પાળિં વિતક્કેન્તસ્સ ધમ્મુપસંહિતપામોજ્જજનનત્થં એકેકસ્સ વારસ્સ ગહિતસ્સ નિય્યાનમુખભાવતો ચ દુવિધતિવિધભેદનાનત્તવસેન ઇતરેપિ ભેદા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખેસુ એકસ્સ વિસેસેન ઇતરેસમ્પિ વિસિટ્ઠભાવતો. ન કેવલં એકવિધોવ, અથ ખો દુવિધો ચ. ન ચ એકદુવિધોવ, અથ ખો તિવિધોપિ. નાપિ એક…પે… નવવિધોવ, અથ ખો દસવિધોપીતિ હિ એવઞ્ચ તે ભેદા અઞ્ઞમઞ્ઞાપેક્ખા, તસ્મા એકો ભેદો વિસિટ્ઠો અત્તના અપેક્ખિયમાને, અત્તાનઞ્ચ અપેક્ખમાને અઞ્ઞભેદે વિસેસેતીતિ તસ્સ વસેન તેપિ વત્તબ્બતં અરહન્તીતિ વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા.

સત્તવિધેનાતિઆદયો અઞ્ઞપ્પભેદનિરપેક્ખા કેવલં બહુપ્પકારતાદસ્સનત્થં વુત્તાતિ સબ્બેહિ તેહિ પકારેહિ ‘‘બહુવિધેન વેદનાક્ખન્ધં દસ્સેસી’’તિ વુત્તં. મહાવિસયો રાજા વિય સવિસયે ભગવાપિ મહાવિસયતાય અપ્પટિહતો યથા યથા ઇચ્છતિ, તથા તથા દેસેતું સક્કોતિ સબ્બઞ્ઞુતાનાવરણઞાણયોગતોતિ અત્થો. દુકે વત્વા તિકા વુત્તાતિ તિકા દુકેસુ પક્ખિત્તાતિ યુત્તં, દુકા પન કથં તિકેસુ પક્ખિત્તાતિ? પરતો વુત્તેપિ તસ્મિં તસ્મિં તિકે અપેક્ખકાપેક્ખિતબ્બવસેન દુકાનં યોજિતત્તા.

કિરિયમનોધાતુ આવજ્જનવસેન લબ્ભતીતિ વુત્તં, આવજ્જના પન ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા ન હોતિ. ન હિ સમાનવીથિયં પચ્છિમો ધમ્મો પુરિમસ્સ કોચિ પચ્ચયો હોતિ. યે ચ વદન્તિ ‘‘આવજ્જનવેદનાવ ચક્ખુસઙ્ઘટ્ટનાય ઉપ્પન્નત્તા એવં વુત્તા’’તિ, તઞ્ચ ન યુત્તં. ન હિ ‘‘ચક્ખુરૂપપટિઘાતો ચક્ખુસમ્ફસ્સો’’તિ કત્થચિ સુત્તે વા અટ્ઠકથાયં વા વુત્તં. યદિ સો ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સો સિયા, ચક્ખુવિઞ્ઞાણસહજાતાપિ વેદના ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયાતિ સા ઇધ અટ્ઠકથાયં ન વજ્જેતબ્બા સિયા. પાળિયઞ્ચ ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા વેદના અત્થિ અબ્યાકતા’’તિ એત્થ સઙ્ગહિતત્તા પુન ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના’’તિ ન વત્તબ્બં સિયાતિ. અયં પનેત્થાધિપ્પાયો – આવજ્જનવેદનં વિના ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ ઉપ્પત્તિ નત્થીતિ તદુપ્પાદિકા સા તપ્પયોજનત્તા પરિયાયેન ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયાતિ વત્તું યુત્તાતિ, નિપ્પરિયાયેન પન ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ પરતોવ વેદના લબ્ભન્તિ.

ચતુત્તિંસચિત્તુપ્પાદવસેનાતિ એત્થ રૂપારૂપાવચરાનં અગ્ગહણં તેસં સયમેવ મનોદ્વારભૂતત્તા. સબ્બભવઙ્ગમનો હિ મનોદ્વારં, ચુતિપટિસન્ધિયો ચ તતો અનઞ્ઞાતિ. ઇમસ્મિં પન ચતુવીસતિવિધભેદે ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયાદિકુસલાદીનં સમાનવીથિયં લબ્ભમાનતા અટ્ઠકથાયં વુત્તા, પાળિયં પન એકૂનવીસતિચતુવીસતિકા સઙ્ખિપિત્વા આગતાતિ ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા વેદનાક્ખન્ધો અત્થિ અનુપાદિન્નઅનુપાદાનિયો અસંકિલિટ્ઠઅસંકિલેસિકો અવિતક્કઅવિચારો’’તિઆદિના નાનાવીથિગતાનં લબ્ભમાનતાય વુત્તત્તા કુસલત્તિકસ્સપિ નાનાવીથિયં લબ્ભમાનતા યોજેતબ્બા. અટ્ઠકથાયં પન સમાનવીથિયં ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયાદિકતા એકન્તિકાતિ કત્વા એત્થ લબ્ભમાનતા દસ્સિતા, ન પન અસમાનવીથિયં લબ્ભમાનતા પટિક્ખિત્તા. તેનેવ ‘‘તાનિ સત્તવિધાદીસુ યત્થ કત્થચિ ઠત્વા કથેતું વટ્ટન્તી’’તિ આહ. ન હિ સમાનવીથિયંયેવ ઉપનિસ્સયકોટિસમતિક્કમભાવનાહિ લબ્ભમાનતા હોતિ. તિધાપિ ચ લબ્ભમાનતં સન્ધાય ‘‘યત્થ કત્થચિ ઠત્વા કથેતું વટ્ટન્તી’’તિ વુચ્ચતિ.

એતાનીતિ યથાદસ્સિતાનિ કુસલાદીનિ ચિત્તાનિ વદતિ, વેદનાનિદ્દેસેપિ ચ એતસ્મિં પુબ્બઙ્ગમસ્સ ચિત્તસ્સ વસેન કથેતું સુખન્તિ ચિત્તસમ્બન્ધો કતો. તેનેવ પન ચિત્તાનિ સત્તવિધભેદે તિકભૂમિવસેન, ચતુવીસતિવિધભેદે દ્વારતિકવસેન, તિંસવિધભેદે દ્વારભૂમિવસેન, બહુવિધભેદે દ્વારતિકભૂમિવસેન દીપિતાનીતિ ‘‘તેસુ યત્થ કત્થચિ ઠત્વા કથેતું વટ્ટન્તી’’તિ વુત્તં. કુસલાદીનં દીપના કામાવચરાદિભૂમિવસેન કાતબ્બા, તા ચ ભૂમિયો તિંસવિધભેદે સયમેવાગતા, ન ચ સત્તવિધભેદે વિય દ્વારં અનામટ્ઠં, અતિબ્યત્તા ચ એત્થ સમાનાસમાનવીથીસુ લબ્ભમાનતાતિ તિંસવિધે…પે… સુખદીપનાનિ હોન્તી’’તિ વુત્તં. કસ્મા પન તિંસવિધસ્મિંયેવ ઠત્વા દીપયિંસુ, નનુ દ્વારતિકભૂમીનં આમટ્ઠત્તા બહુવિધભેદે ઠત્વા દીપેતબ્બાનીતિ? ન, દીપેતબ્બટ્ઠાનાતિક્કમતો. સત્તવિધભેદો હિ દ્વારસ્સ અનામટ્ઠત્તા દીપનાય અટ્ઠાનં, ચતુવીસતિવિધભેદે આમટ્ઠદ્વારતિકા ન ભૂમિયો અપેક્ખિત્વા ઠપિતા, તિંસવિધભેદે આમટ્ઠદ્વારભૂમિયો વુત્તા. યે ચ ઠપિતા, તે ચેત્થ તિકા અપેક્ખિતબ્બરહિતા કેવલં ભૂમીહિ સહ દીપેતબ્બાવ. તેનેદં દીપનાય ઠાનં, તદતિક્કમે પન ઠાનાતિક્કમો હોતીતિ.

ઉપનિસ્સયકોટિયાતિ એત્થ ‘‘સદ્ધં ઉપનિસ્સાય દાનં દેતી’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩) નાનાવીથિયં પકતૂપનિસ્સયો વુત્તોતિ એકવીથિયં કુસલાદીનં ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયો તદભાવે અભાવતો જાતિ વિય જરામરણસ્સ ઉપનિસ્સયલેસેન પચ્ચયોતિ વત્તું યુજ્જેય્ય, ઇધ પન ‘‘કસિણરૂપદસ્સનહેતુઉપ્પન્ના પરિકમ્માદિવેદના ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા’’તિ વક્ખતિ, તસ્મા નાનાવીથિયં ગતાનિ એતાનિ ચિત્તાનિ ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા લબ્ભમાનાનીતિ ન ઉપનિસ્સયલેસો ઉપનિસ્સયકોટિ, બલવબલવાનં પન પરિકમ્માદીનં ઉપનિસ્સયાનં સબ્બેસં આદિભૂતો ઉપનિસ્સયો ઉપનિસ્સયકોટિ. ‘‘વાલકોટિ ન પઞ્ઞાયતી’’તિઆદીસુ વિય હિ આદિ, અવયવો વા કોટિ. કસિણરૂપદસ્સનતો પભુતિ ચ કામાવચરકુસલાદીનં વેદનાનં ઉપનિસ્સયો પવત્તોતિ તં દસ્સનં ઉપનિસ્સયકોટિ. પરિકમ્માદીનિ વિય વા ન બલવઉપનિસ્સયો દસ્સનન્તિ તસ્સ ઉપનિસ્સયન્તભાવેન ઉપનિસ્સયકોટિતા વુત્તા. ઘાનાદિદ્વારેસુ તીસુ ઉપનિસ્સયકોટિયા લબ્ભમાનત્તાભાવં વદન્તો ઇધ સમાનવીથિ ન ગહિતાતિ દીપેતિ. દસ્સનસવનાનિ વિય હિ કસિણપરિકમ્માદીનં ઘાયનાદીનિ ઉપનિસ્સયા ન હોન્તીતિ તદલાભો દીપિતોતિ. યદિપિ વાયોકસિણં ફુસિત્વાપિ ગહેતબ્બં, પુરિમેન પન સવનેન વિના તં ફુસનં સયમેવ મૂલુપનિસ્સયો યેભુય્યેન ન હોતીતિ તસ્સ ઉપનિસ્સયકોટિતા ન વુત્તા.

અજ્ઝાસયેન સમ્પત્તિગતો અજ્ઝાસયસમ્પન્નો, સમ્પન્નજ્ઝાસયોતિ વુત્તં હોતિ. વત્તપ્પટિવત્તન્તિ ખુદ્દકઞ્ચેવ મહન્તઞ્ચ વત્તં, પુબ્બે વા કતં વત્તં, પચ્છા કતં પટિવત્તં. એવં ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિ આદિમ્હિ ઉપ્પન્નં આહ, તતો પરં ઉપ્પન્નાનિપિ પન કસિણરૂપદસ્સનકલ્યાણમિત્તદસ્સનસંવેગવત્થુદસ્સનાદીનિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયા હોન્તિયેવાતિ. તેન તદુપનિસ્સયં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દસ્સેતીતિ વેદિતબ્બં.

યથાભૂતસભાવાદસ્સનં અસમપેક્ખના. ‘‘અસ્મી’’તિ રૂપાદીસુ વિનિબન્ધસ્સ. સભાવન્તરામસનવસેન પરામટ્ઠસ્સ, પરામટ્ઠવતોતિ અત્થો. આરમ્મણાધિગહણવસેન અનુ અનુ ઉપ્પજ્જનધમ્મતાય થિરભાવકિલેસસ્સ થામગતસ્સ, અપ્પહીનકામરાગાદિકસ્સ વા. પરિગ્ગહે ઠિતોતિ વીમંસાય ઠિતો. એત્થ ચ અસમપેક્ખનાયાતિઆદિના મોહાદીનં કિચ્ચેન પાકટેન તેસં ઉપ્પત્તિવસેન વિચારણા દટ્ઠબ્બા. રૂપદસ્સનેન ઉપ્પન્નકિલેસસમતિક્કમવસેન પવત્તા રૂપદસ્સનહેતુકા હોતીતિ ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સપચ્ચયા નામ જાતા’’તિ આહ. એત્થ ચ ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ ચતુભૂમિકવેદનાય ઉપનિસ્સયભાવો એવ પકારન્તરેન કથિતો, તથા ‘‘ભાવનાવસેના’’તિ એત્થ ચ.

કલાપસમ્મસનેન તીણિ લક્ખણાનિ આરોપેત્વા ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાદિકાય વિપસ્સનાપટિપાટિયા આદિમ્હિ રૂપારમ્મણપરિગ્ગહેન રૂપારમ્મણં સમ્મસિત્વા, તંમૂલકં વા સબ્બં સમ્મસનં આદિભૂતે રૂપારમ્મણે પવત્તતીતિ કત્વા આહ ‘‘રૂપારમ્મણં સમ્મસિત્વા’’તિ. એત્થ ચ નામરૂપપરિગ્ગહાદિ સબ્બં સમ્મસનં ભાવનાતિ વેદિતબ્બા. રૂપારમ્મણં સમ્મસિત્વાતિ ચ યથાવુત્તચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણભૂતં રૂપારમ્મણં વુત્તં, ન યં કિઞ્ચિ. આરમ્મણેન હિ ચક્ખુસમ્ફસ્સં દસ્સેતીતિ. એવં ‘‘રૂપારમ્મણે ઉપ્પન્નં કિલેસ’’ન્તિ એત્થાપિ વેદિતબ્બં.

ઇદં ફોટ્ઠબ્બં કિંનિસ્સિતન્તિ ચક્ખુદ્વારે વિય યોજનાય યથાસમ્ભવં આપોધાતુયા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ચ વસેન મહાભૂતનિસ્સિતતા યોજેતબ્બા.

જાતિ…પે… બલવપચ્ચયો હોતીતિ યથાવુત્તાનં ભયતો દિસ્સમાનાનં જાતિઆદીનં બલવપચ્ચયભાવેન તેસં ભયતો દસ્સનેન સહજાતસ્સ મનોસમ્ફસ્સસ્સ, તસ્સ વા દસ્સનસ્સ દ્વારભૂતસ્સ ભવઙ્ગમનોસમ્ફસ્સસ્સ બલવપચ્ચયભાવં દસ્સેતિ.

ધમ્મારમ્મણેતિ ન પુબ્બે વુત્તે જાતિઆદિઆરમ્મણેવ, અથ ખો સબ્બસ્મિં રાગાદિવત્થુભૂતે ધમ્મારમ્મણે. વત્થુનિસ્સિતન્તિ એત્થ વેદનાદિસઙ્ખાતસ્સ ધમ્મારમ્મણેકદેસસ્સ પરિગ્ગહમુખેન ધમ્મારમ્મણપરિગ્ગહં દસ્સેતિ.

મનોસમ્ફસ્સોતિ વિઞ્ઞાણં સમ્ફસ્સસ્સ કારણભાવેન ગહિતં, તદેવ અત્તનો ફલસ્સેવ ફલભાવેન વત્તું ન યુત્તં કારણફલસઙ્કરભાવેન સોતૂનં સમ્મોહજનકત્તાતિ આહ ‘‘ન હિ સક્કા વિઞ્ઞાણં મનોસમ્ફસ્સજન્તિ નિદ્દિસિતુ’’ન્તિ, ન પન વિઞ્ઞાણસ્સ મનોસમ્ફસ્સેન સહજાતભાવસ્સ અભાવા. યસ્મા વા યથા ‘‘તિણ્ણં સઙ્ગતિ ફસ્સો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪; ૩.૪૨૦, ૪૨૫-૪૨૬; સં. નિ. ૪.૬૦) વચનતો ઇન્દ્રિયવિસયા વિય વિઞ્ઞાણમ્પિ ફસ્સસ્સ વિસેસપચ્ચયો, ન તથા ફસ્સો વિઞ્ઞાણસ્સ, તસ્મા ઇન્દ્રિયવિસયા વિય વિઞ્ઞાણમ્પિ ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદિવચનં ન અરહતીતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સજાદિભાવો ન કતોતિ વેદિતબ્બો.

અભિધમ્મભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.