૨. વેદનાક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

૮. ચક્ખાદયો પસાદા ઓળારિકમનોમયત્તભાવપરિયાપન્ના કાયવોહારં અરહન્તીતિ તબ્બત્થુકા અદુક્ખમસુખા ‘‘કાયિકા’’તિ પરિયાયેન વુત્તા, ન કાયપસાદવત્થુકત્તા. ન હિ ચક્ખાદયો કાયપસાદા હોન્તીતિ. સન્તતિવસેન ખણાદિવસેન ચાતિ એત્થ અદ્ધાસમયવસેન અતીતાદિભાવસ્સ અવચનં સુખાદિવસેન ભિન્નાય અતીતાદિભાવવચનતો. ન હિ સુખાયેવ અદ્ધાવસેન સમયવસેન ચ અતીતાદિકા હોતિ, તથા દુક્ખા અદુક્ખમસુખા ચ કાયિકચેતસિકાદિભાવેન ભિન્ના. તેન વેદનાસમુદયો અદ્ધાસમયવસેન અતીતાદિભાવેન વત્તબ્બતં અરહતિ સમુદાયસ્સ તેહિ પરિચ્છિન્દિતબ્બત્તા, વેદનેકદેસા પન એત્થ ગહિતાતિ તે સન્તતિખણેહિ પરિચ્છેદં અરહન્તિ તત્થ તથાપરિચ્છિન્દિતબ્બાનં ગહિતત્તાતિ. એકસન્તતિયં પન સુખાદિઅનેકભેદસબ્ભાવેન તેસુ યો ભેદો પરિચ્છિન્દિતબ્બભાવેન ગહિતો, તસ્સ એકપ્પકારસ્સ પાકટસ્સ પરિચ્છેદિકા તંસહિતદ્વારાલમ્બનપ્પવત્તા, અવિચ્છેદેન તદુપ્પાદકેકવિધવિસયસમાયોગપ્પવત્તા ચ સન્તતિ ભવિતું અરહતીતિ તસ્સ ભેદન્તરં અનામસિત્વા પરિચ્છેદકભાવેન ગહણં કતં. લહુપરિવત્તિનો વા ધમ્મા પરિવત્તનેનેવ પરિચ્છેદં અરહન્તીતિ સન્તતિખણવસેન પરિચ્છેદો વુત્તો. પુબ્બન્તાપરન્તમજ્ઝગતાતિ એતેન હેતુપચ્ચયકિચ્ચવસેન વુત્તનયં દસ્સેતિ.

૧૧. કિલેસગ્ગિસમ્પયોગતો સદરથા. એતેન સભાવતો ઓળારિકતં દસ્સેતિ, દુક્ખવિપાકટ્ઠેનાતિ એતેન ઓળારિકવિપાકનિપ્ફાદનેન કિચ્ચતો. કમ્મવેગક્ખિત્તા કમ્મપટિબદ્ધભૂતા ચ કાયકમ્માદિબ્યાપારવિરહતો નિરુસ્સાહા વિપાકા, સઉસ્સાહા ચ કિરિયા અવિપાકા. સવિપાકા ચ સગબ્ભા વિય ઓળારિકાતિ તબ્બિપક્ખતો અવિપાકા સુખુમાતિ વુત્તા.

અસાતટ્ઠેનાતિ અમધુરટ્ઠેન. તેન સાતપટિપક્ખં અનિટ્ઠસભાવં દસ્સેતિ. દુક્ખટ્ઠેનાતિ દુક્ખમટ્ઠેન. તેન દુક્ખાનં સન્તાપનકિચ્ચં દસ્સેતિ. ‘‘યાયં, ભન્તે, અદુક્ખમસુખા વેદના, સન્તસ્મિં એસા પણીતે સુખે વુત્તા ભગવતા’’તિ (મ. નિ. ૨.૮૮; સં. નિ. ૪.૨૬૭) વચનતો અદુક્ખમસુખા ફરણસભાવવિરહતો અસન્તાનં કામરાગપટિઘાનુસયાનં અનુસયનસ્સ અટ્ઠાનત્તા સન્તા, સુખે નિકન્તિં પરિયાદાય અધિગન્તબ્બત્તા પધાનભાવં નીતાતિ પણીતાતિ. તથા અનધિગન્તબ્બા ચ કામાવચરજાતિઆદિસઙ્કરં અકત્વા સમાનજાતિયં ઞાણસમ્પયુત્તવિપ્પયુત્તાદિકે સમાનભેદે સુખતો પણીતાતિ યોજેતબ્બા. ઉપબ્રૂહિતાનં ધાતૂનં પચ્ચયભાવેન સુખા ખોભેતિ વિબાધિતાનં પચ્ચયભાવેન દુક્ખા ચ. ઉભયમ્પિ કાયં બ્યાપેન્તં વિય ઉપ્પજ્જતીતિ ફરતિ. મદયમાનન્તિ મદં કરોન્તં. છાદયમાનન્તિ ઇચ્છં ઉપ્પાદેન્તં, અવત્થરમાનં વા. ઘમ્માભિતત્તસ્સ સીતોદકઘટેન આસિત્તસ્સ યથા કાયો ઉપબ્રૂહિતો હોતિ, એવં સુખસમઙ્ગિનોપીતિ કત્વા ‘‘આસિઞ્ચમાનં વિયા’’તિ વુત્તં. એકત્તનિમિત્તેયેવાતિ પથવીકસિણાદિકે એકસભાવે એવ નિમિત્તે. ચરતીતિ નાનાવજ્જને જવને વેદના વિય વિપ્ફન્દનરહિતત્તા સુખુમા.

અધિપ્પાયે અકુસલતાય અકોવિદો. કુસલત્તિકે…પે… આગતત્તાતિ ‘‘કુસલાકુસલા વેદના ઓળારિકા, અબ્યાકતા વેદના સુખુમા’’તિ એવં આગતત્તા. ભૂમન્તરભેદે દસ્સેતું ‘‘યમ્પી’’તિઆદિ આરદ્ધં. ઇમિના નીહારેનાતિ એતેન ‘‘કામાવચરસુખતો કામાવચરુપેક્ખા સુખુમા’’તિઆદિના સભાવાદિભેદેન ચ ઓળારિકસુખુમભાવં તત્ર તત્રેવ કથેન્તો ન ભિન્દતીતિ નયં દસ્સેતિ.

લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા કથિતા, તસ્મા એકન્તપણીતે હીનપણીતાનં ઉદ્ધટત્તા એવમેવ એકન્તહીને ચ યથાસમ્ભવં હીનપણીતતા ઉદ્ધરિતબ્બાતિ અનુઞ્ઞાતં હોતીતિ ઉભયત્થ તદુદ્ધરણે ન કુક્કુચ્ચાયિતબ્બન્તિ અત્થો.

અકુસલાનં કુસલાદીહિ સુખુમત્તાભાવતો પાળિયા આગતસ્સ અપરિવત્તનીયભાવેન ‘‘હેટ્ઠિમનયો ન ઓલોકેતબ્બો’’તિ વુત્તન્તિ વદન્તિ, તંતંવાપનવસેન કથનેપિ પરિવત્તનં નત્થીતિ ન પરિવત્તનં સન્ધાય ‘‘હેટ્ઠિમનયો ન ઓલોકેતબ્બો’’તિ વુત્તં, હેટ્ઠિમનયસ્સ પન વુત્તત્તા અવુત્તનયં ગહેત્વા ‘‘તં તં વા પના’’તિ વત્તું યુત્તન્તિ ‘‘હેટ્ઠિમનયો ન ઓલોકેતબ્બો’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બો. બહુવિપાકા અકુસલા દોસુસ્સન્નતાય ઓળારિકા, તથા અપ્પવિપાકા કુસલા. મન્દદોસત્તા અપ્પવિપાકા અકુસલા સુખુમા, તથા બહુવિપાકા કુસલા ચ. ઓળારિકસુખુમનિકન્તિવત્થુભાવતો કામાવચરાદીનં ઓળારિકસુખુમતા. સાપીતિ ભાવનામયાય ભેદનેન દાનમયસીલમયાનઞ્ચ પચ્ચેકં ભેદનં નયતો દસ્સિતન્તિ વેદિતબ્બં. સાપીતિ વા તિવિધાપીતિ યોજેતબ્બં.

૧૩. જાતિઆદિવસેન અસમાનકોટ્ઠાસતા વિસભાગટ્ઠો. દુક્ખવિપાકતાદિવસેન અસદિસકિચ્ચતા, અસદિસસભાવતા વા વિસંસટ્ઠો, ન અસમ્પયોગો. યદિ સિયા, દૂરવિપરિયાયેન સન્તિકં હોતીતિ સંસટ્ઠટ્ઠેન સન્તિકતા આપજ્જતિ, ન ચ વેદનાય વેદનાસમ્પયોગો અત્થિ. સન્તિકપદવણ્ણનાય ચ ‘‘સભાગટ્ઠેન સરિક્ખટ્ઠેન ચા’’તિ વક્ખતીતિ વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો.

ન દૂરતો સન્તિકં ઉદ્ધરિતબ્બન્તિ કસ્મા વુત્તં, કિં યથા સન્તિકતો અકુસલતો અકુસલા દૂરેતિ ઉદ્ધરીયતિ, તથા તતો દૂરતો કુસલતો કુસલા સન્તિકેતિ ઉદ્ધરિતું ન સક્કાતિ? ન સક્કા. તથા હિ સતિ કુસલા કુસલાય સન્તિકેતિ કત્વા સન્તિકતો સન્તિકતા એવ ઉદ્ધરિતા સિયા, તથા ચ સતિ સન્તિકસન્તિકતરતાવચનમેવ આપજ્જતિ, ઉપાદાયુપાદાય દૂરસન્તિકતાવ ઇધ વુચ્ચતિ, તસ્મા દૂરતો દૂરુદ્ધરણં વિય સન્તિકતો સન્તિકુદ્ધરણઞ્ચ ન સક્કા કાતું દૂરદૂરતરતાય વિય સન્તિકસન્તિકતરતાય ચ અનધિપ્પેતત્તા. અથ પન વદેય્ય ‘‘ન કુસલા કુસલાય એવ સન્તિકેતિ ઉદ્ધરિતબ્બા, અથ ખો યતો સા દૂરે, તસ્સા અકુસલાયા’’તિ, તઞ્ચ નત્થિ. ન હિ અકુસલાય કુસલા કદાચિ સન્તિકે અત્થીતિ. અથાપિ વદેય્ય ‘‘યા અકુસલા કુસલાય સન્તિકે, સા તતો દૂરતો કુસલતો ઉદ્ધરિતબ્બા’’તિ, તદપિ નત્થિ. ન હિ કુસલે અકુસલા અત્થિ, યા તતો સન્તિકેતિ ઉદ્ધરિયેય્ય, તસ્મા ઇધ વુત્તસ્સ દૂરસ્સ દૂરતો અચ્ચન્તવિસભાગત્તા દૂરે સન્તિકં નત્થીતિ ન સક્કા દૂરતો સન્તિકં ઉદ્ધરિતું, સન્તિકે પનિધ વુત્તે ભિન્ને તત્થેવ દૂરં લબ્ભતીતિ આહ ‘‘સન્તિકતો પન દૂરં ઉદ્ધરિતબ્બ’’ન્તિ.

ઉપાદાયુપાદાય દૂરતો ચ સન્તિકં ન સક્કા ઉદ્ધરિતું. લોભસહગતાય દોસસહગતા દૂરે લોભસહગતા સન્તિકેતિ હિ વુચ્ચમાને સન્તિકતોવ સન્તિકં ઉદ્ધરિતં હોતિ. તથા દોસસહગતાય લોભસહગતા દૂરે દોસસહગતા સન્તિકેતિ એત્થાપિ સભાગતો સભાગન્તરસ્સ ઉદ્ધટત્તા, ન ચ સક્કા ‘‘લોભસહગતાય દોસસહગતા દૂરે સા એવ ચ સન્તિકે’’તિ વત્તું દોસસહગતાય સન્તિકભાવસ્સ અકારણત્તા, તસ્મા વિસભાગતા ભેદં અગ્ગહેત્વા ન પવત્તતીતિ સભાગાબ્યાપકત્તા દૂરતાય દૂરતો સન્તિકુદ્ધરણં ન સક્કા કાતું. ન હિ દોસસહગતા અકુસલસભાગં સબ્બં બ્યાપેત્વા પવત્તતીતિ. સભાગતા પન ભેદં અન્તોગધં કત્વા પવત્તતીતિ વિસભાગબ્યાપકત્તા સન્તિકતાય સન્તિકતો દૂરુદ્ધરણં સક્કા કાતું. અકુસલતા હિ લોભસહગતાદિસબ્બવિસભાગબ્યાપિકાતિ. તેનાહ ‘‘ન દૂરતો સન્તિકં ઉદ્ધરિતબ્બ’’ન્તિઆદિ.

વેદનાક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.