૧. રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના

૨. યં કિઞ્ચીતિ એત્થ યન્તિ સામઞ્ઞેન અનિયમનિદસ્સનં, કિઞ્ચીતિ પકારન્તરભેદં આમસિત્વા અનિયમનિદસ્સનં. ઉભયેનપિ અતીતં વા…પે… સન્તિકે વા અપ્પં વા બહું વા યાદિસં વા તાદિસં વા યં કિઞ્ચીતિ નપુંસકનિદ્દેસારહં સબ્બં બ્યાપેત્વા સઙ્ગણ્હાતીતિ અઞ્ઞેસુપિ નપુંસકનિદ્દેસારહેસુ પસઙ્ગં દિસ્વા તસ્સ અધિપ્પેતત્થં અતિચ્ચ પવત્તિતો અતિપ્પસઙ્ગસ્સ નિયમનત્થં ‘‘રૂપ’’ન્તિ આહ. યંકિઞ્ચીતિ સનિપાતં યં-સદ્દં કિં-સદ્દઞ્ચ અનિયમેકત્થદીપનવસેન એકં પદન્તિ ગહેત્વા ‘‘પદદ્વયેનપી’’તિ વુત્તં.

કિઞ્ચ, ભિક્ખવે, રૂપં વદેથાતિ તુમ્હેપિ રૂપં રૂપન્તિ વદેથ, તં કેન કારણેન વદેથાતિ અત્થો, અથ વા કેન કારણેન રૂપં, તં કારણં વદેથાતિ અત્થો. અથેતેસુ ભિક્ખૂસુ તુણ્હીભૂતેસુ ભગવા આહ ‘‘રુપ્પતીતિ ખો’’તિઆદિ.

ભિજ્જતીતિ સીતાદિસન્નિપાતે વિસદિસસન્તાનુપ્પત્તિદસ્સનતો પુરિમસન્તાનસ્સ ભેદં સન્ધાયાહ. ભેદો ચ વિસદિસતાવિકારાપત્તીતિ ભિજ્જતીતિ વિકારં આપજ્જતીતિ અત્થો. વિકારાપત્તિ ચ સીતાદિસન્નિપાતે વિસદિસરૂપુપ્પત્તિયેવ. અરૂપક્ખન્ધાનં પન અતિલહુપરિવત્તિતો યથા રૂપધમ્માનં ઠિતિક્ખણે સીતાદીહિ સમાગમો હોતિ, યેન તત્થ ઉતુનો ઠિતિપ્પત્તસ્સ પુરિમસદિસસન્તાનુપ્પાદનસમત્થતા ન હોતિ આહારાદિકસ્સ વા, એવં અઞ્ઞેહિ સમાગમો નત્થિ. સઙ્ઘટ્ટનેન ચ વિકારાપત્તિયં રુપ્પન-સદ્દો નિરુળ્હો, તસ્મા અરૂપધમ્માનં સઙ્ઘટ્ટનવિરહિતત્તા રૂપધમ્માનં વિય પાકટસ્સ વિકારસ્સ અભાવતો ચ ‘‘રુપ્પન્તી’’તિ ‘‘રુપ્પનલક્ખણા’’તિ ચ ન વુચ્ચન્તિ. જિઘચ્છાપિપાસાહિ રુપ્પનઞ્ચ ઉદરગ્ગિસન્નિપાતેન હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ કુપ્પતીતિ એતેન કત્તુઅત્થે રૂપપદસિદ્ધિં દસ્સેતિ, ઘટ્ટીયતિ પીળીયતીતિ એતેહિ કમ્મત્થે. કોપાદિકિરિયાયેવ હિ રુપ્પનકિરિયાતિ. સો પન કત્તુભૂતો કમ્મભૂતો ચ અત્થો ભિજ્જમાનો હોતીતિ ઇમસ્સત્થસ્સ દસ્સનત્થં ‘‘ભિજ્જતીતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. અથ વા રુપ્પતીતિ રૂપન્તિ કમ્મકત્તુત્થે રૂપપદસિદ્ધિ વુત્તા. વિકારો હિ રુપ્પનન્તિ. તેનેવ ‘‘ભિજ્જતીતિ અત્થો’’તિ કમ્મકત્તુત્થેન ભિજ્જતિ-સદ્દેન અત્થં દસ્સેતિ. યં પન રુપ્પતિ ભિજ્જતિ, તં યસ્મા કુપ્પતિ ઘટ્ટીયતિ પીળીયતિ, તસ્મા એતેહિ ચ પદેહિ પદત્થો પાકટો કતોતિ. ‘‘કેનટ્ઠેના’’તિ પુચ્છાસભાગવસેન ‘‘રુપ્પનટ્ઠેના’’તિ વુત્તં. ન કેવલં સદ્દત્થોયેવ રુપ્પનં, તસ્સ પનત્થસ્સ લક્ખણઞ્ચ હોતીતિ અત્થલક્ખણવસેન ‘‘રુપ્પનલક્ખણેન રૂપન્તિપિ વત્તું વટ્ટતી’’તિ આહ.

છિજ્જિત્વાતિ મુચ્છાપત્તિયા મુચ્ચિત્વા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં છેદનવસેન વા છિજ્જિત્વા. અચ્ચન્તખારેન સીતોદકેનાતિ અતિસીતભાવમેવ સન્ધાય અચ્ચન્તખારતા વુત્તા સિયા. ન હિ તં કપ્પસણ્ઠાનં ઉદકં સમ્પત્તિકરં પથવીસન્ધારકં કપ્પવિનાસઉદકં વિય ખારં ભવિતું અરહતિ. તથા હિ સતિ પથવી વિલીયેય્યાતિ. અવીચિમહાનિરયેતિ સઉસ્સદં અવીચિનિરયં વુત્તં. તેનેવ ‘‘તત્થ હી’’તિઆદિ વુત્તં. પેત્તિ…પે… ન હોન્તીતિ એવંવિધાપિ સત્તા અત્થીતિ અધિપ્પાયો એવંવિધાયેવ હોન્તીતિ નિયમાભાવતો. એવં કાલકઞ્જિકાદીસુપીતિ. સરન્તા ગચ્છન્તીતિ સરીસપ-સદ્દસ્સ અત્થં વદતિ.

અભિસઞ્ઞૂહિત્વાતિ એત્થ સમૂહં કત્વાતિપિ અત્થો. એતેન સબ્બં રૂપં…પે… દસ્સિતં હોતીતિ એતેન રૂપક્ખન્ધ-સદ્દસ્સ સમાનાધિકરણસમાસભાવં દસ્સેતિ. તેનેવાહ ‘‘ન હિ રૂપતો…પે… અત્થી’’તિ.

૩. પક્ખિપિત્વાતિ એત્થ એકાદસોકાસેસુ રૂપં પક્ખિપિત્વાતિ અત્થો. ન હિ તત્થ માતિકંયેવ પક્ખિપિત્વા માતિકા ઠપિતા, અથ ખો પકરણપ્પત્તં રૂપન્તિ.

અપરો નયો…પે… એત્થેવ ગણનં ગતન્તિ એતેન અતીતંસેનાતિ ભુમ્મત્થે કરણવચનન્તિ દસ્સેતિ. યેન પકારેન ગણનં ગતં, તં દસ્સેતું ‘‘ચત્તારો ચ મહાભૂતા’’તિઆદિ વુત્તન્તિ ઇમસ્મિં અત્થે સતિ મહાભૂતુપાદાયરૂપભાવો અતીતકોટ્ઠાસે ગણનસ્સ કારણન્તિ આપજ્જતિ. ન હિ અતીતંસાનં વેદનાદીનં નિવત્તનત્થં ઇદં વચનં ‘‘યં રૂપ’’ન્તિ એતેનેવ તેસં નિવત્તિતત્તા, નાપિ રૂપસ્સ અઞ્ઞપ્પકારનિવત્તનત્થં સબ્બપ્પકારસ્સ તત્થ ગણિતત્તા, ન ચ અનાગતપચ્ચુપ્પન્નાકારનિવત્તનત્થં અતીતંસવચનેન તંનિવત્તનતોતિ. અથ પન યં અતીતંસેન ગણિતં, તં ચત્તારો ચ…પે… રૂપન્તિ એવં ગણિતન્તિ અયમત્થો અધિપ્પેતો, એવં સતિ ગણનન્તરદસ્સનં ઇદં સિયા, ન અતીતંસેન ગણિતપ્પકારદસ્સનં, તંદસ્સને પન સતિ ભૂતુપાદાયરૂપપ્પકારેન અતીતંસે ગણિતં તંસભાવત્તાતિ આપન્નમેવ હોતિ, ન ચ એવંસભાવતા અતીતંસે ગણિતતાય કારણં ભવિતું અરહતિ એવંસભાવસ્સેવ પચ્ચુપ્પન્નાનાગતેસુ ગણિતત્તા સુખાદિસભાવસ્સ ચ અતીતંસે ગણિતત્તા, તસ્મા પુરિમનયો એવ યુત્તો. અજ્ઝત્તબહિદ્ધાનિદ્દેસેસુપિ તાદિસો એવત્થો લબ્ભતીતિ.

સુત્તન્તપરિયાયતોતિ પરિયાયદેસનત્તા સુત્તસ્સ વુત્તં. અભિધમ્મનિદ્દેસતોતિ નિપ્પરિયાયદેસનત્તા અભિધમ્મસ્સ નિચ્છયેન દેસો નિદ્દેસોતિ કત્વા વુત્તં. કિઞ્ચાપીતિઆદીસુ અયમધિપ્પાયો – સુત્તન્તભાજનીયત્તા યથા ‘‘અતીતં નન્વાગમેય્યા’’તિઆદીસુ અદ્ધાનવસેન અતીતાદિભાવોવ વુત્તો, તથા ઇધાપિ નિદ્દિસિતબ્બો (મ. નિ. ૩.૨૭૨, ૨૭૫; અપ. થેર ૨.૫૫.૨૪૪) સિયા. એવં સન્તેપિ સુત્તન્તભાજનીયમ્પિ અભિધમ્મદેસનાયેવ સુત્તન્તે વુત્તધમ્મે વિચિનિત્વા વિભજનવસેન પવત્તાતિ અભિધમ્મનિદ્દેસેનેવ અતીતાદિભાવો નિદ્દિટ્ઠોતિ.

અદ્ધાસન્તતિસમયખણવસેનાતિ એત્થ ચુતિપટિસન્ધિપરિચ્છિન્ને કાલે અદ્ધા-સદ્દો વત્તતીતિ ‘‘અહોસિં નુ ખો અહમતીતમદ્ધાન’’ન્તિઆદિસુત્તવસેન (મ. નિ. ૧.૧૮; સં. નિ. ૨.૨૦) વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘તયોમે, ભિક્ખવે, અદ્ધા. કતમે તયો? અતીતો અદ્ધા, અનાગતો અદ્ધા, પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા’’તિ (ઇતિવુ. ૬૩; દી. નિ. ૩.૩૦૫) એત્થ પન પરમત્થતો પરિચ્છિજ્જમાનો અદ્ધા નિરુત્તિપથસુત્તવસેન (સં. નિ. ૩.૬૨) ખણપરિચ્છિન્નો યુત્તો. તત્થ હિ ‘‘યં, ભિક્ખવે, રૂપં જાતં પાતુભૂતં, ‘અત્થી’તિ તસ્સ સઙ્ખા’’તિ (સં. નિ. ૩.૬૨) વિજ્જમાનસ્સ પચ્ચુપ્પન્નતા તતો પુબ્બે પચ્છા ચ અતીતાનાગતતા વુત્તાતિ. યેભુય્યેન પન ચુતિપટિસન્ધિપરિચ્છિન્નો (દી. નિ. ૩.૩૦૫; ઇતિવુ. ૬૩) સુત્તેસુ અતીતાદિકો અદ્ધા વુત્તોતિ સો એવ ઇધાપિ ‘‘અદ્ધાવસેના’’તિ વુત્તો. સીતં સીતસ્સ સભાગો, તથા ઉણ્હં ઉણ્હસ્સ. યં પન સીતં ઉણ્હં વા સરીરે સન્નિપતિતં સન્તાનવસેન પવત્તમાનં અનૂનં અનધિકં એકાકારં, તં એકો ઉતૂતિ વુચ્ચતિ. સભાગઉતુનો અનેકન્તસભાવતો એકગહણં કતં, એવં આહારેપિ. એકવીથિએકજવનસમુટ્ઠાનન્તિ પઞ્ચછટ્ઠદ્વારવસેન વુત્તં. સન્તતિસમયકથા વિપસ્સકાનં ઉપકારત્થાય અટ્ઠકથાસુ કથિતા.

નિટ્ઠિતહેતુપચ્ચયકિચ્ચં, નિટ્ઠિતહેતુકિચ્ચમનિટ્ઠિતપચ્ચયકિચ્ચં, ઉભયકિચ્ચમસમ્પત્તં, સકિચ્ચક્ખણે પચ્ચુપ્પન્નં. જનકો હેતુ, ઉપત્થમ્ભકો પચ્ચયો, તેસં ઉપ્પાદનં ઉપત્થમ્ભનઞ્ચ કિચ્ચં. યથા બીજસ્સ અઙ્કુરુપ્પાદનં પથવીઆદીનઞ્ચ તદુપત્થમ્ભનં કમ્મસ્સ કટત્તારૂપવિપાકુપ્પાદનં આહારાદીનં તદુપત્થમ્ભનં, એવં એકેકસ્સ કલાપસ્સ ચિત્તુપ્પાદસ્સ ચ જનકાનં કમ્માનન્તરાદિપચ્ચયભૂતાનં ઉપત્થમ્ભકાનઞ્ચ સહજાતપુરેજાતપચ્છાજાતાનં કિચ્ચં યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બં. તત્થ ઉપ્પાદક્ખણે હેતુકિચ્ચં દટ્ઠબ્બં, તીસુપિ ખણેસુ પચ્ચયકિચ્ચં. પથવીઆદીનં સન્ધારણાદિકં ફસ્સાદીનં ફુસનાદિકઞ્ચ અત્તનો અત્તનો કિચ્ચં સકિચ્ચં, તસ્સ કરણક્ખણો સકિચ્ચક્ખણો. સહ વા કિચ્ચેન સકિચ્ચં, યસ્મિં ખણે સકિચ્ચં રૂપં વા અરૂપં વા હોતિ, સો સકિચ્ચક્ખણો, તસ્મિં ખણે પચ્ચુપ્પન્નં.

૬. એત્તકમેવાતિ ‘‘તેસં તેસ’’ન્તિ ઇમિના આમેડિતવચનેન અભિબ્યાપનત્થેન વુત્તત્થમેવ. ‘‘અપરસ્સ અપરસ્સા’’તિ દીપનં અપરદીપનં. પરિયેસતૂતિ એતેન પરિયેસનાય અનિટ્ઠનામનિવત્તનસ્સ અકારણભાવં દસ્સેતિ. કમ્મદોસેન હિ ચિત્તવિપલ્લાસદોસેન ચ ગૂથભક્ખપાણાદયો ઉમ્મત્તકાદયો ચ પરિયેસેય્યું દિટ્ઠિવિપલ્લાસેન ચ યોનકાદયો ન આરમ્મણસ્સ પરિયેસિતબ્બસભાવત્તા, અપરિયેસિતબ્બસભાવત્તા પન એતસ્સ અનિટ્ઠમિચ્ચેવ નામન્તિ અત્થો.

સમ્પત્તિવિરહતોતિ રૂપાદીનં દેવમનુસ્સસમ્પત્તિભવે કુસલકમ્મફલતા સમિદ્ધસોભનતા ચ સમ્પત્તિ, તબ્બિરહતોતિ અત્થો. તતો એવ તં ન પરિયેસિતબ્બન્તિ. સોભનાનિ ચ કાનિચિ હત્થિરૂપાદીનિ અકુસલકમ્મનિબ્બત્તાનિ ન તેસંયેવ હત્થિઆદીનં સુખસ્સ હેતુભાવં ગચ્છન્તીતિ તેસં સઙ્ગણ્હનત્થં ‘‘અકન્ત’’ન્તિ વુત્તં. તસ્સ તસ્સેવ હિ સત્તસ્સ અત્તના કતેન કુસલેન નિબ્બત્તં સુખસ્સ પચ્ચયો હોતિ, અકુસલેન નિબ્બત્તં દુક્ખસ્સ. તસ્મા કમ્મજાનં ઇટ્ઠાનિટ્ઠતા કમ્મકારકસત્તસ્સ વસેન યોજનારહા સિયા. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘કુસલકમ્મજં અનિટ્ઠં નામ નત્થી’’તિ ઇદમેવ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘અકુસલકમ્મજં ઇટ્ઠં નામ નત્થી’’તિ. તેન અકુસલકમ્મજમ્પિ સોભનં પરસત્તાનં ઇટ્ઠન્તિ અનુઞ્ઞાતં ભવિસ્સતિ. કુસલકમ્મજં પન સબ્બેસં ઇટ્ઠમેવાતિ વદન્તિ. તિરચ્છાનગતાનં પન કેસઞ્ચિ મનુસ્સરૂપં અમનાપં, યતો તે દિસ્વાવ પલાયન્તિ. મનુસ્સા ચ દેવતારૂપં દિસ્વા ભાયન્તિ, તેસમ્પિ વિપાકવિઞ્ઞાણં તં રૂપં આરબ્ભ કુસલવિપાકં ઉપ્પજ્જતિ, તાદિસસ્સ પન પુઞ્ઞસ્સ અભાવા ન તેસં તત્થ અભિરતિ હોતીતિ અધિપ્પાયો. કુસલકમ્મજસ્સ પન અનિટ્ઠસ્સાભાવો વિય અકુસલકમ્મજસ્સ સોભનસ્સ ઇટ્ઠસ્સ અભાવો વત્તબ્બો. હત્થિઆદીનમ્પિ હિ અકુસલકમ્મજં મનુસ્સાનં અકુસલવિપાકસ્સેવ આરમ્મણં, કુસલકમ્મજં પન પવત્તે સમુટ્ઠિતં કુસલવિપાકસ્સ. ઇટ્ઠારમ્મણેન પન વોમિસ્સકત્તા અપ્પકં અકુસલકમ્મજં બહુલં અકુસલવિપાકુપ્પત્તિયા કારણં ન ભવિસ્સતીતિ સક્કા વત્તુન્તિ. વિપાકં પન કત્થચિ ન સક્કા વઞ્ચેતુન્તિ વિપાકવસેન ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણવવત્થાનં સુટ્ઠુ વુત્તં. તસ્મા તં અનુગન્ત્વા સબ્બત્થ ઇટ્ઠાનિટ્ઠતા યોજેતબ્બા.

અનિટ્ઠા પઞ્ચ કામગુણાતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાનિ રૂપાનિ ઇટ્ઠાની’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૬૬; ૨.૧૫૫; ૩.૧૯૦; સં. નિ. ૫.૩૦) એવમાદિના ઇટ્ઠાનેવ રૂપાદીનિ ‘‘કામગુણા’’તિ વુત્તાનીતિ? કામગુણસદિસેસુ કામગુણવોહારતો, સદિસતા ચ રૂપાદિભાવોયેવ, ન ઇટ્ઠતા. ‘‘અનિટ્ઠા’’તિ વા વચનેન અકામગુણતા દસ્સિતાતિ કામગુણવિસભાગા રૂપાદયો ‘‘કામગુણા’’તિ વુત્તા અસિવે ‘‘સિવા’’તિ વોહારો વિય. સબ્બાનિ વા ઇટ્ઠાનિટ્ઠાનિ રૂપાદીનિ તણ્હાવત્થુભાવતો કામગુણાયેવ. વુત્તઞ્હિ ‘‘રૂપા લોકે પિયરૂપં સાતરૂપ’’ન્તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૪૦૦; મ. નિ. ૧.૧૩૩; વિભ. ૨૦૩). અતિસયેન પન કામનીયત્તા સુત્તેસુ ‘‘કામગુણા’’તિ ઇટ્ઠાનિ રૂપાદીનિ વુત્તાનીતિ.

દ્વીસુપિ હીનપણીતપદેસુ ‘‘અકુસલકમ્મજવસેન કુસલકમ્મજવસેના’’તિ વચનં ‘‘તેસં તેસં સત્તાન’’ન્તિ સત્તવસેન નિયમેત્વા વિભજિતત્તા, અયઞ્ચત્થો ‘‘તેસં તેસ’’ન્તિ અવયવયોગે સામિવચનં કત્વા વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. સત્તસન્તાનપરિયાપન્નેસુ કમ્મજં વિસિટ્ઠન્તિ ‘‘કમ્મજવસેના’’તિ વુત્તં. યદિ પન તેહિ તેહીતિ એતસ્મિં અત્થે તેસં તેસન્તિ સામિવચનં, વિસયવિસયીસમ્બન્ધે વા, ન કમ્મજવસેનેવ રૂપાદીનિ વિભત્તાનિ, સબ્બેસં પન ઇન્દ્રિયબદ્ધાનં વસેન વિભત્તાનીતિ વિઞ્ઞાયન્તિ. એત્થ ચ પાકટેહિ રૂપાદીહિ નયો દસ્સિતોતિ ચક્ખાદીસુપિ હીનપણીતતા યોજેતબ્બા.

મનાપપરિયન્તન્તિ મનાપં પરિયન્તં મરિયાદાભૂતં પઞ્ચસુ કામગુણેસુ વદામીતિ અત્થો. કિં કારણન્તિ? યસ્મા તે એકચ્ચસ્સ મનાપા હોન્તિ, એકચ્ચસ્સ અમનાપા, યસ્સ યેવ મનાપા, તસ્સ તેવ પરમા, તસ્મા તસ્સ તસ્સ અજ્ઝાસયવસેન કામગુણાનં પરમતા હોતિ, ન તેસંયેવ સભાવતો.

એવન્તિ ઇમસ્મિં સુત્તે વુત્તનયેન. એકસ્મિંયેવ અસ્સાદનકુજ્ઝનતો આરમ્મણસભાવસ્સેવ ઇટ્ઠાનિટ્ઠાભાવતો અનિટ્ઠં ‘‘ઇટ્ઠ’’ન્તિ ગહણતો ચ, ઇટ્ઠં ‘‘અનિટ્ઠ’’ન્તિ ગહણતો ચ ઇટ્ઠાનિટ્ઠં નામ પાટિયેક્કં પટિવિભત્તં નત્થીતિ અત્થો. સઞ્ઞાવિપલ્લાસેન ચાતિઆદિના નિબ્બાને વિય અઞ્ઞેસુ આરમ્મણેસુ સઞ્ઞાવિપલ્લાસેન ઇટ્ઠાનિટ્ઠગ્ગહણં હોતિ. પિત્તુમ્મત્તાદીનં ખીરસક્કરાદીસુ દોસુસ્સદસમુટ્ઠિતસઞ્ઞાવિપલ્લાસવસેન તિત્તગ્ગહણં વિયાતિ ઇમમત્થં સન્ધાય મનાપપરિયન્તતા વુત્તાતિ દસ્સેતિ.

વિભત્તં અત્થીતિ ચ વવત્થિતં અત્થીતિ અત્થો, અટ્ઠકથાચરિયેહિ વિભત્તં પકાસિતન્તિ વા. તઞ્ચ મજ્ઝિમકસત્તસ્સ વસેન વવત્થિતં પકાસિતઞ્ચ, અઞ્ઞેસઞ્ચ વિપલ્લાસવસેન ઇદં ઇટ્ઠં અનિટ્ઠઞ્ચ હોતીતિ અધિપ્પાયો. એવં વવત્થિતસ્સ પનિટ્ઠાનિટ્ઠસ્સ અનિટ્ઠં ઇટ્ઠન્તિ ચ ગહણે ન કેવલં સઞ્ઞાવિપલ્લાસોવ કારણં, ધાતુક્ખોભવસેન ઇન્દ્રિયવિકારાપત્તિઆદિના કુસલાકુસલવિપાકુપ્પત્તિહેતુભાવોપીતિ સક્કા વત્તું. તથા હિ સીતુદકં ઘમ્માભિતત્તાનં કુસલવિપાકસ્સ કાયવિઞ્ઞાણસ્સ હેતુ હોતિ, સીતાભિભૂતાનં અકુસલવિપાકસ્સ. તૂલપિચુસમ્ફસ્સો વણે દુક્ખો નિવણે સુખો, મુદુતરુણહત્થસમ્બાહનઞ્ચ સુખં ઉપ્પાદેતિ, તેનેવ હત્થેન પહરણં દુક્ખં, તસ્મા વિપાકવસેન આરમ્મણવવત્થાનં યુત્તં.

કિઞ્ચાપીતિઆદિના સતિપિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસે બુદ્ધરૂપદસ્સનાદીસુ કુસલવિપાકસ્સેવ ગૂથદસ્સનાદીસુ ચ અકુસલવિપાકસ્સ ઉપ્પત્તિં દસ્સેન્તો તેન વિપાકેન આરમ્મણસ્સ ઇટ્ઠાનિટ્ઠતં દસ્સેતિ. વિજ્જમાનેપિ સઞ્ઞાવિપલ્લાસે આરમ્મણેન વિપાકનિયમદસ્સનં આરમ્મણનિયમદસ્સનત્થમેવ કતન્તિ.

અપિચ દ્વારવસેનપીતિઆદિના દ્વારન્તરે દુક્ખસ્સ સુખસ્સ ચ પચ્ચયભૂતસ્સ દ્વારન્તરે સુખદુક્ખવિપાકુપ્પાદનતો વિપાકેન આરમ્મણનિયમદસ્સનેન એકસ્મિંયેવ ચ દ્વારે સમાનસ્સેવ મણિરતનાદિફોટ્ઠબ્બસ્સ સણિકં ફુસને પોથને ચ સુખદુક્ખુપ્પાદનતો વિપાકવસેન ઇટ્ઠાનિટ્ઠતા દસ્સિતાતિ વિઞ્ઞાયતિ.

હેટ્ઠિમનયોતિ મજ્ઝિમકસત્તસ્સ વિપાકસ્સ ચ વસેન વવત્થિતં આરમ્મણં ગહેત્વા ‘‘તેસં તેસં સત્તાનં ઉઞ્ઞાત’’ન્તિ (વિભ. ૬) ચ આદિના વુત્તનયો. સમ્મુતિમનાપન્તિ મજ્ઝિમકસત્તસ્સ વિપાકસ્સ ચ વસેન સમ્મતં વવત્થિતં મનાપં, તં પન સભાવેનેવ વવત્થિતન્તિ અભિન્દિતબ્બતોવ ન ભિન્દતીતિ અધિપ્પાયો. સઞ્ઞાવિપલ્લાસેન નેરયિકાદીહિપિ પુગ્ગલેહિ મનાપન્તિ ગહિતં પુગ્ગલમનાપં ‘‘તં તં વા પના’’તિઆદિના ભિન્દતિ. વેમાનિકપેતરૂપમ્પિ અકુસલકમ્મજત્તા કમ્મકારણાદિદુક્ખવત્થુભાવતો ચ ‘‘મનુસ્સરૂપતો હીન’’ન્તિ વુત્તં.

૭. ઓળારિકરૂપાનં વત્થારમ્મણપટિઘાતવસેન સુપરિગ્ગહિતતા, સુખુમાનં તથા અભાવતો દુપ્પરિગ્ગહિતતા ચ યોજેતબ્બા. દુપ્પરિગ્ગહટ્ઠેનેવ લક્ખણદુપ્પટિવિજ્ઝનતા દટ્ઠબ્બા. દસવિધન્તિ ‘‘દૂરે’’તિ અવુત્તસ્સ દસ્સનત્થં વુત્તં. વુત્તમ્પિ પન ઓકાસતો દૂરે હોતિયેવ.

હેટ્ઠિમનયોતિ ‘‘ઇત્થિન્દ્રિયં…પે… ઇદં વુચ્ચતિ રૂપં સન્તિકે’’તિ (વિભ. ૭) એવં લક્ખણતો દ્વાદસહત્થવસેન વવત્થિતઓકાસતો ચ દસ્સેત્વા નિય્યાતિતનયો. સો લક્ખણોકાસવસેન દૂરસન્તિકેન સહ ગહેત્વા નિય્યાતિતત્તા ભિન્દમાનો મિસ્સકં કરોન્તો ગતો. અથ વા ભિન્દમાનોતિ સરૂપદસ્સનેન લક્ખણતો યેવાપનકેન ઓકાસતોતિ એવં લક્ખણતો ઓકાસતો ચ વિસું કરોન્તો ગતોતિ અત્થો. અથ વા લક્ખણતો સન્તિકદૂરાનં ઓકાસતો દૂરસન્તિકભાવકરણેન સન્તિકભાવં ભિન્દિત્વા દૂરભાવં, દૂરભાવઞ્ચ ભિન્દિત્વા સન્તિકભાવં કરોન્તો પવત્તોતિ ‘‘ભિન્દમાનો ગતો’’તિ વુત્તં. ઇધ પનાતિ ‘‘તં તં વા પન રૂપં ઉપાદાય ઉપાદાયા’’તિ ઇધ પુરિમનયેન લક્ખણતો દૂરં ઓકાસતો સન્તિકભાવકરણેન ન ભિન્દતિ ભગવા, ન ચ ઓકાસદૂરતો વિસું કરણેન, નાપિ ઓકાસદૂરેન વોમિસ્સકકરણેનાતિ અત્થો. કિં પન કરોતીતિ? ઓકાસતો દૂરમેવ ભિન્દતિ. એત્થ પન ન પુબ્બે વુત્તનયેન તિધા અત્થો દટ્ઠબ્બો. ન હિ ઓકાસતો દૂરં લક્ખણતો સન્તિકં કરોતિ, લક્ખણતો વા વિસું તેન વા વોમિસ્સકન્તિ. ઓકાસતો દૂરસ્સ પન ઓકાસતોવ સન્તિકભાવકરણં ઇધ ‘‘ભેદન’’ન્તિ વેદિતબ્બં. ઇધ પન ન લક્ખણતો દૂરં ભિન્દતીતિ એત્થાપિ વા ન પુબ્બે વુત્તનયેન તિધા ભેદસ્સ અકરણં વુત્તં, લક્ખણતો સન્તિકદૂરાનં પન લક્ખણતો ઉપાદાયુપાદાય દૂરસન્તિકભાવો નત્થીતિ લક્ખણતો દૂરસ્સ લક્ખણતોવ સન્તિકભાવાકરણં લક્ખણતો દૂરસ્સ અભેદનન્તિ દટ્ઠબ્બં. પુરિમનયો વિય અયં નયો ન હોતીતિ એત્તકમેવ હિ એત્થ દસ્સેતીતિ ભિન્દમાનોતિ એત્થ ચ અઞ્ઞથા ભેદનં વુત્તં, ભેદનં ઇધ ચ અઞ્ઞથા વુત્તન્તિ.

રૂપક્ખન્ધનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.