૨૨-૨૩-૨૪. નત્થિવિગતઅવિગતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૨૨-૨૩. પચ્ચયલક્ખણમેવ હેત્થ નાનન્તિ એતેન નત્થિવિગતપચ્ચયેસુ અત્થિઅવિગતપચ્ચયેસુ ચ બ્યઞ્જનમત્તેયેવ નાનત્તં, ન અત્થેતિ ઇદં યો પચ્ચયોતિ અત્થો, તસ્મિં નાનત્તં નત્થિ, બ્યઞ્જનસઙ્ગહિતે પચ્ચયલક્ખણમત્તેયેવ નાનત્તન્તિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તન્તિ વિઞ્ઞાયતિ.

નત્થિવિગતઅવિગતપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયનિદ્દેસપકિણ્ણકવિનિચ્છયકથાવણ્ણના

‘‘લોભદોસમોહા વિપાકપચ્ચયાપિ ન હોન્તિ, સેસાનં સત્તરસન્નં પચ્ચયાનં વસેન પચ્ચયા હોન્તી’’તિઆદિમપાઠો. એત્થ ચ લોભદોસમોહાનં પચ્ચેકં સત્તરસહિ પચ્ચયેહિ પચ્ચયભાવો વુત્તો, સબ્બે હેતૂ સહ અગ્ગહેત્વા એકધમ્મસ્સ અનેકપચ્ચયભાવદસ્સનત્થં અમોહાદીનં વિસું ગહિતત્તાતિ દોસસ્સપિ સત્તરસહિ પચ્ચયભાવો આપજ્જતિ, તથા ચ સતિ દોસસ્સપિ ગરુકરણં પાળિયં વત્તબ્બં સિયા. ‘‘અકુસલો પન આરમ્મણાધિપતિ નામ લોભસહગતચિત્તુપ્પાદો વુચ્ચતી’’તિ (પટ્ઠા. અટ્ઠ. ૧.૪) એત્થાપિ લોભદોસસહગતચિત્તુપ્પાદાતિ વત્તબ્બં સિયા, ન પન વુત્તં, તસ્મા દોસસ્સ અધિપતિપચ્ચયતાપિ નિવારેતબ્બા. ન ચ ‘‘સેસાન’’ન્તિ વચનેન અધિપતિપચ્ચયો નિવારિતો, અથ ખો સઙ્ગહિતો પુરેજાતાદીહિ યથાવુત્તેહિ સેસત્તાતિ તન્નિવારણત્થં દોસં લોભમોહેહિ સહ અગ્ગહેત્વા વિસુઞ્ચ અગ્ગહેત્વા ‘‘દોસો અધિપતિપચ્ચયોપિ ન હોતિ, સેસાનં પચ્ચયાનં વસેન પચ્ચયો હોતી’’તિ પઠન્તિ. ઇમિના નયેનાતિ એતેન ફોટ્ઠબ્બાયતનસ્સ સહજાતાદિપચ્ચયભાવં, સબ્બધમ્માનં યથાયોગં હેતાદિપચ્ચયભાવઞ્ચ દસ્સેતિ. ન હિ એતં એકપચ્ચયસ્સ અનેકપચ્ચયભાવદસ્સનન્તિ રૂપાદીનં પકતૂપનિસ્સયભાવો ચ એતેન દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બો.

ચતુન્નં ખન્ધાનં ભેદા ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુઆદયોતિ ભેદં અનામસિત્વા તે એવ ગહેત્વા આહ ‘‘ચતૂસુ ખન્ધેસૂ’’તિ. મિચ્છાવાચાકમ્મન્તાજીવા તેહિ ચેવ કમ્માહારપચ્ચયેહિ ચાતિ એકૂનવીસતિધાતિ ઇદમેવં ન સક્કા વત્તું. ન હિ મિચ્છાવાચાદયો મિચ્છાદિટ્ઠિ વિય મગ્ગપચ્ચયા હોન્તિ ચેતનાય મગ્ગપચ્ચયત્તાભાવતો. યદિ ચ ભવેય્ય, પઞ્હાવારે ‘‘કમ્મપચ્ચયા મગ્ગે તીણી’’તિ વત્તબ્બં સિયા, તસ્મા મિચ્છાવાચાદીનં મગ્ગપચ્ચયભાવો ન વત્તબ્બો. પટ્ઠાનસંવણ્ણના હેસા. સેસપચ્ચયભાવો ચ ચેતનાય અનેકપચ્ચયભાવવચનેન વુત્તોયેવાતિ ન ઇદં પઠિતબ્બન્તિ ન પઠન્તિ. ‘‘અહિરિકં…પે… મિદ્ધં ઉદ્ધચ્ચં વિચિકિચ્છા’’તિઆદિમપાઠો, વિચિકિચ્છા પન અધિપતિપચ્ચયો ન હોતીતિ તં તત્થ અપઠિત્વા ‘‘વિચિકિચ્છાઇસ્સામચ્છરિયકુક્કુચ્ચાનિ તતો અધિપતિપચ્ચયં અપનેત્વા’’તિ એવમેત્થ પઠન્તિ.

‘‘ચત્તારિ મહાભૂતાનિ આરમ્મણ…પે… પુરેજાતવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતવસેન દસધા પચ્ચયા હોન્તિ, પુન તથા હદયવત્થૂ’’તિ પુરિમપાઠો, મહાભૂતાનિ પન વિપ્પયુત્તપચ્ચયા ન હોન્તીતિ ‘‘પુરેજાતઅત્થિઅવિગતવસેન નવધા પચ્ચયા હોન્તિ, વિપ્પયુત્તપચ્ચયં પક્ખિપિત્વા દસધા વત્થુ’’ન્તિ પઠન્તિ. એત્તકમેવેત્થ અપુબ્બન્તિ એતસ્મિં પુરેજાતપચ્ચયે સહજાતનિસ્સયેહિ અપુબ્બં રૂપસદ્દગન્ધરસાયતનમત્તમેવાતિ અત્થો, આરમ્મણાનિ પનેતાનિ આરમ્મણપચ્ચયધમ્માનં અનેકપચ્ચયભાવે વુત્તાનીતિ સબ્બાતિક્કન્તપચ્ચયાપેક્ખા એતેસં અપુબ્બતા નત્થીતિ. ઇન્દ્રિયાદીસુ અપુબ્બં નત્થીતિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સપિ અરૂપજીવિતિન્દ્રિયતો અપુબ્બસ્સ પચ્ચયભાવસ્સ અભાવં મઞ્ઞમાનેન અપુબ્બતા ન વુત્તા. તસ્સ પન પુરેજાતપચ્ચયભાવતો અપુબ્બતા. કબળીકારાહારસ્સ ચ પુરેજાતેન સદ્ધિં સત્તધા પચ્ચયભાવો યોજેતબ્બો.

આકારોતિ મૂલાદિઆકારો. અત્થોતિ તેનાકારેન ઉપકારકતા. ‘‘યેનાકારેના’’તિ એતસ્સ વા અત્થવચનં ‘‘યેનત્થેના’’તિ. વિપાકહેતૂસુયેવ લબ્ભતીતિ એત્થ અમોહવિપાકહેતુસ્સ અધિપતિપચ્ચયભાવો ચ લોકુત્તરવિપાકેયેવ લબ્ભતીતિ. એવં સબ્બત્થ લબ્ભમાનાલબ્ભમાનં સલ્લક્ખેતબ્બં. વિપ્પયુત્તં અપઠિત્વા ‘‘છહાકારેહી’’તિ પુરિમપાઠો, તં પન પઠિત્વા ‘‘સત્તહાકારેહી’’તિ પઠન્તિ. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો હેત્થ વુચ્ચતિ, ન ચ યં આરમ્મણં નિસ્સયો હોતિ, તં વિપ્પયુત્તં ન હોતીતિ.

અનન્તરસમનન્તરેસુ યં કમ્મપચ્ચયો હોતિ, તં ન આસેવનપચ્ચયો. યઞ્ચ આસેવનપચ્ચયો હોતિ, ન તં કમ્મપચ્ચયોતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘પકતૂપનિસ્સયો પકતૂપનિસ્સયોવા’’તિ વુત્તં, કમ્મપચ્ચયોપિ પન સો હોતિ, તસ્મા ‘‘કમ્મપચ્ચયો ચા’’તિ પઠન્તિ. અયં પનેત્થ અત્થો – પકતૂપનિસ્સયો યેભુય્યેન પકતૂપનિસ્સયોવ હોતિ, કોચિ પનેત્થ કમ્મપચ્ચયો ચ હોતીતિ. ‘‘આરમ્મણપુરેજાતે પનેત્થ ઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તપચ્ચયતા ન લબ્ભતી’’તિ વુત્તં. તત્થ આરમ્મણપુરેજાતન્તિ યદિ કઞ્ચિ આરમ્મણભૂતં પુરેજાતં વુત્તં, આરમ્મણભૂતસ્સ વત્થુસ્સ વિપ્પયુત્તપચ્ચયતા લબ્ભતીતિ સા ન લબ્ભતીતિ ન વત્તબ્બા. અથ પન વત્થુપુરેજાતતો અઞ્ઞં વત્થુભાવરહિતારમ્મણમેવ ‘‘આરમ્મણપુરેજાત’’ન્તિ વુત્તં, તસ્સ નિસ્સયપચ્ચયતા ન લબ્ભતીતિ ‘‘નિસ્સયિન્દ્રિયવિપ્પયુત્તપચ્ચયતા ન લબ્ભતી’’તિ વત્તબ્બં. ઇતો ઉત્તરિપીતિ પુરેજાતતો પરતોપીતિ અત્થો, ઇતો વા ઇન્દ્રિયવિપ્પયુત્તતો નિસ્સયિન્દ્રિયવિપ્પયુત્તતો વા ઉત્તરિ આરમ્મણાધિપતિઆદિ ચ લબ્ભમાનાલબ્ભમાનં વેદિતબ્બન્તિ અત્થો વત્તબ્બો. કમ્માદીસુ પન લબ્ભમાનાલબ્ભમાનં ન વક્ખતીતિ પુરિમોયેવેત્થ અત્થો અધિપ્પેતો.

‘‘કબળીકારો આહારો આહારપચ્ચયોવા’’તિ પુરિમપાઠો, અત્થિઅવિગતપચ્ચયોપિ પન સો હોતિ, તેન ‘‘કબળીકારો આહારો આહારપચ્ચયત્તં અવિજહન્તોવ અત્થિઅવિગતાનં વસેન અપરેહિપિ દ્વીહાકારેહિ અનેકપચ્ચયભાવં ગચ્છતી’’તિ પઠન્તિ.

‘‘યથાનુરૂપં ઝાનપચ્ચયે વુત્તાનં દસન્નં હેતુઅધિપતીનઞ્ચાતિ ઇમેસં વસેના’’તિ પુરિમપાઠો, ‘‘યથાનુરૂપં ઝાનપચ્ચયે વુત્તાનં મગ્ગવજ્જાનં નવન્નં હેતુઅધિપતિઝાનાનઞ્ચાતિ ઇમેસં વસેના’’તિ પચ્છિમપાઠો, તેસુ વિચારેત્વા યુત્તો ગહેતબ્બો.

સમનન્તરનિરુદ્ધતાય આરમ્મણભાવેન ચ સદિસો પચ્ચયભાવો પચ્ચયસભાગતા, વિરુદ્ધપચ્ચયતા પચ્ચયવિસભાગતા. ‘‘ઇમિના ઉપાયેના’’તિ વચનતો હેતુઆદીનં સહજાતાનં સહજાતભાવેન સભાગતા, સહજાતાસહજાતાનં હેતુઆરમ્મણાદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞવિસભાગતાતિ એવમાદિના ઉપાયેન સભાગતા વિસભાગતા યોજેતબ્બા.

જનકાયેવ, ન અજનકાતિ જનકભાવપ્પધાનાયેવ હુત્વા પચ્ચયા હોન્તિ, ન ઉપત્થમ્ભકભાવપ્પધાનાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યેસં હેતુઆદયો પચ્ચયા હોન્તિ, તે તેહિ વિના નેવ ઉપ્પજ્જન્તિ, ન ચ પવત્તન્તીતિ તેસં ઉભયપ્પધાનતા વુત્તા. ન હિ તે અનન્તરાદયો વિય જનનેનેવ પવત્તિં કરોન્તીતિ.

સબ્બેસં ઠાનં કારણભાવો સબ્બટ્ઠાનં, તં એતેસં અત્થીતિ સબ્બટ્ઠાનિકા. ઉપનિસ્સયં ભિન્દન્તેન તયોપિ ઉપનિસ્સયા વત્તબ્બા, અભિન્દિત્વા વા ઉપનિસ્સયગ્ગહણમેવ કાતબ્બં. તત્થ ભિન્દનં પકતૂપનિસ્સયસ્સ રૂપાનં પચ્ચયત્તાભાવદસ્સનત્થં, આરમ્મણાનન્તરૂપનિસ્સયાનં પન પુબ્બે આરમ્મણાધિપતિઅનન્તરગ્ગહણેહિ ગહિતત્તા તેસુ એકદેસેન અનન્તરૂપનિસ્સયેન ઇતરમ્પિ દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં. પુરેજાતપચ્છાજાતાપિ અસબ્બટ્ઠાનિકા અરૂપરૂપાનઞ્ઞેવ યથાક્કમેન પચ્ચયભાવતોતિ એત્થ પુરેજાતપચ્ચયો અનન્તરાદીસુ એવ વત્તબ્બો તંસમાનગતિકત્તા, ન ચ યુગળભાવો પચ્છાજાતેન સહ કથને કારણં અસબ્બટ્ઠાનિકદસ્સનમત્તસ્સ અધિપ્પેતત્તાતિ તં તત્થ પઠિત્વા ‘‘પચ્છાજાતોપિ અસબ્બટ્ઠાનિકો રૂપાનંયેવ પચ્ચયભાવતો’’તિ પઠન્તિ.

પચ્ચયનિદ્દેસપકિણ્ણકવિનિચ્છયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.