૧૬. ઇન્દ્રિયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૬. અરૂપજીવિતિન્દ્રિયમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ મિસ્સકત્તા જીવિતિન્દ્રિયં ન સબ્બેન સબ્બં વજ્જિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

અવિનિબ્ભુત્તધમ્માનન્તિ એત્થ અયં અધિપ્પાયો – રૂપારૂપાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અવિનિબ્ભુત્તવોહારો નત્થીતિ અરૂપાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયભૂતાનિ પચ્ચયન્તરાપેક્ખાનિ ચક્ખાદીનિ અત્તનો વિજ્જમાનક્ખણે અવિનિબ્ભુત્તધમ્માનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયતં અફરન્તાનિપિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયા સિયું. યો પન નિરપેક્ખો ઇન્દ્રિયપચ્ચયો અવિનિબ્ભુત્તધમ્માનં હોતિ, સો અત્તનો વિજ્જમાનક્ખણે તેસં ઇન્દ્રિયપચ્ચયતં અફરન્તો નામ નત્થિ. યદિ ચ ઇત્થિન્દ્રિયપુરિસિન્દ્રિયાનિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયો લિઙ્ગાદીનં સિયું, અવિનિબ્ભુત્તાનં તેસમ્પિ સિયું. ન હિ રૂપં રૂપસ્સ, અરૂપં વા અરૂપસ્સ વિનિબ્ભુત્તસ્સ ઇન્દ્રિયપચ્ચયો અત્થીતિ. સતિ ચેવં ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયેહિ અવિનિબ્ભુત્તત્તા કલલાદિકાલે ચ લિઙ્ગાદીનિ સિયું, યેસં તાનિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયતં ફરેય્યું, ન ચ ફરન્તિ. તસ્મા ન તેહિ તાનિ અવિનિબ્ભુત્તકાનિ, અવિનિબ્ભુત્તત્તાભાવતો ચ તેસં ઇન્દ્રિયપચ્ચયતં ન ફરન્તિ. અઞ્ઞેસં પન યેહિ તાનિ સહજાતાનિ, તેસં અબીજભાવતોયેવ ન ફરન્તિ, તસ્મા આપન્નવિનિબ્ભુત્તભાવાનં તેસં લિઙ્ગાદીનં અવિનિબ્ભુત્તાનં અઞ્ઞેસઞ્ચ સમાનકલાપધમ્માનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયતાય અફરણતો તાનિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયો ન હોન્તીતિ. યેસં બીજભૂતાનિ ઇત્થિપુરિસિન્દ્રિયાનિ, તેસં લિઙ્ગાદીનં અપરમત્થભાવતોતિ કેચિ, તે પન કલલાદિકાલેપિ લિઙ્ગાદીનં તદનુરૂપાનં અત્થિતં ઇચ્છન્તિ.

જાતિભૂમિવસેન વુત્તેસુ ભેદેસુ કુસલજાતિયં રૂપાવચરકુસલમેવ આરુપ્પે ઠપેતબ્બન્તિ ‘‘ઠપેત્વા પન રૂપાવચરકુસલં અવસેસા કુસલાકુસલા’’તિ વુત્તં. પઠમલોકુત્તરં પન દોમનસ્સયુત્તઞ્ચ વિસું એકા જાતિ ભૂમિ વા ન હોતીતિ આરુપ્પે અલબ્ભમાનમ્પિ ન ઠપિતં. હેતુઆદીસુપિ ‘‘તથા અપરિયાપન્નકુસલહેતુ, તથા અકુસલહેતૂ’’તિઆદીસુ (પટ્ઠા. અટ્ઠ. ૧.૧) એસ નયો યોજેતબ્બો.

ઠિતિક્ખણેતિ ઇદં રૂપજીવિતિન્દ્રિયસ્સ સહજાતપચ્ચયત્તાભાવં સન્ધાય વુત્તં. ઉપ્પાદક્ખણેપિ પન તસ્સ ઇન્દ્રિયપચ્ચયતા ન સક્કા નિવારેતું. વક્ખતિ હિ ‘‘અબ્યાકતં ધમ્મં પટિચ્ચ…પે… અસઞ્ઞસત્તાનં એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ…પે… ઇન્દ્રિયપચ્ચયં કમ્મપચ્ચયસદિસ’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૬૬). ન હિ અસઞ્ઞસત્તાનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયા ઉપ્પજ્જમાનસ્સ રૂપસ્સ રૂપજીવિતિન્દ્રિયતો અઞ્ઞો ઇન્દ્રિયપચ્ચયો અત્થિ, પઞ્ચવોકારે પવત્તે ચ કટત્તારૂપસ્સ. પટિચ્ચવારાદયો ચ છ ઉપ્પાદક્ખણમેવ ગહેત્વા પવત્તા, એવઞ્ચ કત્વા પચ્છાજાતપચ્ચયો એતેસુ અનુલોમતો ન તિટ્ઠતીતિ.

ઇન્દ્રિયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.