૯. ઉપનિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના

૯. તે તયોપિ રાસયોતિ ઉપનિસ્સયે તયો અનેકસઙ્ગાહકતાય રાસયોતિ વદતિ. એતસ્મિં પન ઉપનિસ્સયનિદ્દેસે યે પુરિમા યેસં પચ્છિમાનં અનન્તરૂપનિસ્સયા હોન્તિ, તે તેસં સબ્બેસં એકન્તેનેવ હોન્તિ, ન કેસઞ્ચિ કદાચિ, તસ્મા યેસુ પદેસુ અનન્તરૂપનિસ્સયો સઙ્ગહિતો, તેસુ ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ ન સક્કા વત્તુન્તિ ન વુત્તં. યે પન પુરિમા યેસં પચ્છિમાનં આરમ્મણપકતૂપનિસ્સયા હોન્તિ, તે તેસં ન સબ્બેસં એકન્તેન હોન્તિ, યેસં ઉપ્પત્તિપટિબાહિકા પચ્ચયા બલવન્તો હોન્તિ, તેસં ન હોન્તિ, ઇતરેસં હોન્તિ. તસ્મા યેસુ પદેસુ અનન્તરૂપનિસ્સયો ન લબ્ભતિ, તેસુ ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ વુત્તં. સિદ્ધાનં પચ્ચયધમ્માનં યેહિ પચ્ચયુપ્પન્નેહિ અકુસલાદીહિ ભવિતબ્બં, તેસં કેસઞ્ચીતિ અયઞ્ચેત્થ અત્થો, ન પન અવિસેસેન અકુસલાદીસુ કેસઞ્ચીતિ.

પુરિમા પુરિમા કુસલા…પે… અબ્યાકતાનં ધમ્માનન્તિ યેસં ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન ભવિતબ્બં, તેસં અબ્યાકતાનં પચ્છિમાનન્તિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ રૂપાબ્યાકતં ઉપનિસ્સયં લભતીતિ. કથં? આરમ્મણાનન્તરૂપનિસ્સયે તાવ ન લભતિ અનારમ્મણત્તા પુબ્બાપરનિયમેન અપ્પવત્તિતો ચ, પકતૂપનિસ્સયઞ્ચ ન લભતિ અચેતનેન રૂપસન્તાનેન પકતસ્સ અભાવતો. યથા હિ અરૂપસન્તાનેન સદ્ધાદયો નિપ્ફાદિતા ઉતુભોજનાદયો ચ ઉપસેવિતા, ન એવં રૂપસન્તાનેન. યસ્મિઞ્ચ ઉતુબીજાદિકે કમ્માદિકે ચ સતિ રૂપં પવત્તતિ, ન તં તેન પકતં હોતિ. સચેતનસ્સેવ હિ ઉપ્પાદનુપત્થમ્ભનુપયોગાદિવસેન ચેતનં પકપ્પનં પકરણં, રૂપઞ્ચ અચેતનન્તિ. યથા ચ નિરીહકેસુ પચ્ચયાયત્તેસુ ધમ્મેસુ કેસઞ્ચિ સારમ્મણસભાવતા હોતિ, કેસઞ્ચિ ન, એવં સપ્પકરણસભાવતા નિપ્પકરણસભાવતા ચ દટ્ઠબ્બા. ઉતુબીજાદયો પન અઙ્કુરાદીનં તેસુ અસન્તેસુ અભાવતો એવ પચ્ચયા, ન પન ઉપનિસ્સયાદિભાવતોતિ. પુરિમપુરિમાનંયેવ પનેત્થ ઉપનિસ્સયપચ્ચયભાવો બાહુલ્લવસેન પાકટવસેન ચ વુત્તો. ‘‘અનાગતે ખન્ધે પત્થયમાનો દાનં દેતી’’તિઆદિવચનતો (પટ્ઠા. ૨.૧૮.૮) પન અનાગતાપિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયા હોન્તિ, તે પુરિમેહિ આરમ્મણપકતૂપનિસ્સયેહિ તંસમાનલક્ખણતાય ઇધ સઙ્ગય્હન્તીતિ દટ્ઠબ્બા.

પુગ્ગલોપિ સેનાસનમ્પીતિ પુગ્ગલસેનાસનગ્ગહણવસેન ઉપનિસ્સયભાવં ભજન્તે ધમ્મે દસ્સેતિ, પિ-સદ્દેન ચીવરારઞ્ઞરુક્ખપબ્બતાદિગ્ગહણવસેન ઉપનિસ્સયભાવં ભજન્તે સબ્બે સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ ધમ્મસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિઆદીસુ હિ ‘‘સેનાસનં કાયિકસ્સ સુખસ્સા’’તિઆદિવચનેન સેનાસનગ્ગહણેન ઉપનિસ્સયભાવં ભજન્તાવ ધમ્મા ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તેન પુગ્ગલાદીસુપિ અયં નયો દસ્સિતો હોતીતિ. પચ્ચુપ્પન્નાપિ આરમ્મણપકતૂપનિસ્સયા પચ્ચુપ્પન્નતાય સેનાસનસમાનલક્ખણત્તા એત્થેવ સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. વક્ખતિ હિ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નં ઉતું ભોજનં સેનાસનં ઉપનિસ્સાય ઝાનં ઉપ્પાદેતી’’તિઆદિના સેનાસનસ્સ પચ્ચુપ્પન્નભાવં વિય પચ્ચુપ્પન્નાનં ઉતુઆદીનં પકતૂપનિસ્સયભાવં, ‘‘પચ્ચુપ્પન્નં ચક્ખું…પે… વત્થું પચ્ચુપ્પન્ને ખન્ધે ગરું કત્વા અસ્સાદેતી’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૨.૧૮.૪) ચક્ખાદીનં આરમ્મણૂપનિસ્સયભાવઞ્ચાતિ. પચ્ચુપ્પન્નાનમ્પિ ચ તાદિસાનં પુબ્બે પકતત્તા પકતૂપનિસ્સયતા દટ્ઠબ્બા.

કસિણારમ્મણાદીનિ આરમ્મણમેવ હોન્તિ, ન ઉપનિસ્સયોતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘એકચ્ચાયા’’તિ આહ.

અરૂપાવચરકુસલમ્પિ યસ્મિં કસિણાદિમ્હિ ઝાનં અનુપ્પાદિતં, તસ્મિં અનુપ્પન્નઝાનુપ્પાદને સબ્બસ્સ ચ ઉપ્પન્નઝાનસ્સ સમાપજ્જને ઇદ્ધિવિધાદીનં અભિઞ્ઞાનઞ્ચ ઉપનિસ્સયોતિ ઇમમત્થં સન્ધાયાહ ‘‘તેભૂમકકુસલો ચતુભૂમકસ્સપિ કુસલસ્સા’’તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘અરૂપાવચરં સદ્ધં ઉપનિસ્સાય રૂપાવચરં ઝાનં વિપસ્સનં મગ્ગં અભિઞ્ઞં સમાપત્તિં ઉપ્પાદેતી’’તિ (પટ્ઠા. ૪.૧૩.૨૮૫). કામાવચરકુસલં રૂપાવચરારૂપાવચરવિપાકાનમ્પિ તદુપ્પાદકકુસલાનં ઉપનિસ્સયભાવવસેન, પટિસન્ધિનિયામકસ્સ ચુતિતો પુરિમજવનસ્સ ચ વસેન ઉપનિસ્સયો, રૂપાવચરકુસલં અરૂપાવચરવિપાકસ્સ, અરૂપાવચરકુસલઞ્ચ રૂપાવચરવિપાકસ્સ તદુપ્પાદકકુસલૂપનિસ્સયભાવેનાતિ એવં પચ્ચેકં તેભૂમકકુસલાનં ચતુભૂમકવિપાકસ્સ તેભૂમકકિરિયસ્સ ચ યથાયોગં પચ્ચયભાવો વેદિતબ્બો. પાળિયમ્પિ હિ પકતૂપનિસ્સયો નયદસ્સનમત્તેનેવ પઞ્હાવારેસુ વિસ્સજ્જિતોતિ.

ઇમિના પન નયેનાતિ લોકુત્તરનિબ્બત્તનં ઉપનિસ્સાય સિનેહુપ્પાદનલેસેનાતિ અત્થો. લોકુત્તરા પન ધમ્મા અકુસલાનં ન કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયો હોન્તીતિ ન ઇદં સારતો દટ્ઠબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. કામાવચરાદિતિહેતુકભવઙ્ગં કાયિકસુખાદિ ચ રૂપાવચરાદિકુસલાનં ઉપનિસ્સયો, અરૂપાવચરવિપાકો રૂપાવચરકુસલસ્સ તં પત્થેત્વા તન્નિબ્બત્તકકુસલુપ્પાદનત્થં ઉપ્પાદિયમાનસ્સ, રૂપાવચરકિરિયસ્સ ચ પુબ્બે નિવુટ્ઠાદીસુ અરૂપાવચરવિપાકજાનનત્થં ઝાનાભિઞ્ઞાયો ઉપ્પાદેન્તસ્સ અરહતો, ચતુભૂમકવિપાકાનં પન તદુપ્પાદકકુસલૂપનિસ્સયભાવવસેન સો સો વિપાકો ઉપનિસ્સયો. તેનાહ ‘‘તથા તેભૂમકવિપાકો’’તિ. યદિપિ અરહત્તફલત્તં ઝાનવિપસ્સના ઉપ્પાદેતિ અનાગામી, ન પન તેન તં કદાચિ દિટ્ઠપુબ્બં પુથુજ્જનાદીહિ સોતાપત્તિફલાદીનિ વિય, તસ્મા તાનિ વિય તેસં ઝાનાદીનં ઇમસ્સ ચ અગ્ગફલં ન ઝાનાદીનં ઉપનિસ્સયો. ઉપલદ્ધપુબ્બસદિસમેવ હિ અનાગતમ્પિ ઉપનિસ્સયોતિ. તેનાહ ‘‘ઉપરિટ્ઠિમં કુસલસ્સપી’’તિ.

કિરિયઅત્થપટિસમ્ભિદાદિમ્પિ પત્થેત્વા દાનાદિકુસલં કરોન્તસ્સ તેભૂમકકિરિયાપિ ચતુભૂમકસ્સપિ કુસલસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન પચ્ચયો. યોનિસોમનસિકારે વત્તબ્બમેવ નત્થિ, તં ઉપનિસ્સાય રાગાદિઉપ્પાદને અકુસલસ્સ, કુસલાકુસલૂપનિસ્સયભાવમુખેન ચતુભૂમકવિપાકસ્સ. એવં કિરિયસ્સપિ યોજેતબ્બં. તેનાહ ‘‘કિરિયસઙ્ખાતોપિ પકતૂપનિસ્સયો ચતુભૂમકાનં કુસલાદિખન્ધાનં હોતિયેવા’’તિ. નેવવિપાકનવિપાકધમ્મધમ્મેસુ પન ઉતુભોજનસેનાસનાનમેવ તિણ્ણં રાસીનં પકતૂપનિસ્સયભાવદસ્સનં નયદસ્સનમેવાતિ. ઇમસ્મિં પટ્ઠાનમહાપકરણે આગતનયેનાતિ ઇદં ‘‘કુસલં ધમ્મં પટિચ્ચ અબ્યાકતો ધમ્મો ઉપ્પજ્જતિ ન ઉપનિસ્સયપચ્ચયા, કુસલે ખન્ધે પટિચ્ચ ચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપ’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૯૧) એવમાદિકં ઉપનિસ્સયપટિક્ખેપં, અનુલોમે ચ અનાગમનં સન્ધાય વુત્તં. સુત્તન્તિકપરિયાયેનાતિ ‘‘વિઞ્ઞાણૂપનિસં નામરૂપં, નામરૂપનિસં સળાયતન’’ન્તિઆદિકેન (સં. નિ. ૨.૨૩),

‘‘યથાપિ પબ્બતો સેલો, અરઞ્ઞસ્મિં બ્રહાવને;

તં રુક્ખા ઉપનિસ્સાય, વડ્ઢન્તે તે વનપ્પતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૪૯). –

આદિકેન ચ.

ઉપનિસ્સયપચ્ચયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.