૨. પવત્તિવારવણ્ણના

૨૭-૧૬૪. અન્તમસો સુદ્ધાવાસાનમ્પીતિ ઇદં તેસં અરિયત્તા દુક્ખસચ્ચેન ઉપપજ્જને આસઙ્કા સિયાતિ કત્વા વુત્તં. તણ્હાવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સાતિ ઇદં પઞ્ચવોકારવસેનેવ ગહેતબ્બન્તિ વુત્તં. યસ્સ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતીતિ એતેન પન સન્નિટ્ઠાનેન સબ્બે ઉપપજ્જન્તા પવત્તિયં ચતુવોકારે મગ્ગફલતો અઞ્ઞચિત્તાનં ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિનો પઞ્ચવોકારે ચ સબ્બચિત્તાનં ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિનો સઙ્ગહિતાતિ તેસ્વેવ સન્નિટ્ઠાનેન નિચ્છિતેસુ કેચિ ‘‘પવત્તે તણ્હાવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે’’તિ એતેન દુક્ખસમુદયેસુ એકકોટ્ઠાસપ્પવત્તિસમઙ્ગિનો દસ્સીયન્તિ સન્નિટ્ઠાનેન ગહિતસ્સેવ વિભાગદસ્સનતો, તેન ચતુવોકારાનમ્પિ ગહણં ઉપપન્નમેવ. ન હિ તેસુ મગ્ગફલુપ્પાદસમઙ્ગીસુ પસઙ્ગતા અત્થિ તંસમઙ્ગીનં તેસં સન્નિટ્ઠાનેન અગ્ગહિતત્તાતિ. ઇદં ઇધ ન ગહેતબ્બન્તિ ઇદં ચતુવોકારે ફલસમાપત્તિચિત્તં ઇધ સચ્ચાનં ઉપ્પાદવચને ન ગહેતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ.

એત્થ ચ સબ્બેસં ઉપપજ્જન્તાનન્તિ ઇદં કમ્મજપવત્તસ્સ પઠમુપ્પાદદસ્સનેન વુત્તં, અસઞ્ઞસત્તાપેત્થ સઙ્ગહિતા. પવત્તે તણ્હાવિપ્પયુત્તચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેતિ ઇદં પન સમુદયસચ્ચુપ્પાદવોમિસ્સસ્સ દુક્ખસચ્ચુપ્પાદસ્સ તંરહિતસ્સ દસ્સનવસેન વુત્તં. તણ્હાય ઉપ્પાદક્ખણેતિ તંસહિતસ્સ સમુદયસચ્ચુપ્પાદવોમિસ્સસ્સ. તેસં પન અસઞ્ઞસત્તાનં પવત્તિયં દુક્ખસચ્ચસ્સ ઉપ્પાદો સબ્બત્થ ન ગહિતો, તથા નિરોધો ચાતિ. મગ્ગસચ્ચયમકેપિ એસેવ નયો. તેસં તસ્મિં ઉપપત્તિક્ખણે ચ તણ્હાવિપ્પયુત્તચિત્તુપ્પત્તિક્ખણે ચાતિ એવમેત્થ ખણવસેન ઓકાસો વેદિતબ્બોતિ વુત્તં, એવઞ્ચ સતિ ‘‘યસ્સ યત્થ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ તત્થ સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૭૧) એતસ્સ વિસ્સજ્જને પચ્છિમકોટ્ઠાસે ‘‘ઇતરેસં ચતુવોકારં પઞ્ચવોકારં ઉપપજ્જન્તાનં, પવત્તે ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં તત્થ દુક્ખસચ્ચઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સમુદયસચ્ચઞ્ચ ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ ઇદં ન યુજ્જેય્ય. ન હિ ઉપપત્તિક્ખણે ચિત્તુપ્પત્તિક્ખણે ચ સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ. તસ્મા ઉપપત્તિક્ખણતણ્હાવિપ્પયુત્તચિત્તુપ્પત્તિક્ખણસમઙ્ગીનં પુગ્ગલાનં યસ્મિં કામાવચરાદિઓકાસે સા ઉપપત્તિ ચિત્તુપ્પત્તિ ચ પવત્તમાના, તત્થ તેસન્તિ ઓકાસવસેનેવેત્થ તત્થ-સદ્દસ્સ અત્થો યુજ્જતિ. પુગ્ગલોકાસવારો હેસ. તત્થ પુગ્ગલવિસેસદસ્સનત્થં ‘‘સબ્બેસં ઉપપજ્જન્તાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં, ઓકાસો પન યત્થ તે, સો એવાતિ.

‘‘સબ્બેસં ચવન્તાનં પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે આરુપ્પે મગ્ગસ્સ ચ ફલસ્સ ચ ઉપ્પાદક્ખણે તેસં સમુદયસચ્ચઞ્ચ નુપ્પજ્જતિ દુક્ખસચ્ચઞ્ચ નુપ્પજ્જતી’’તિ એત્થ પન ‘‘પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે દુક્ખસચ્ચં નુપ્પજ્જતી’’તિ ચિત્તપટિબદ્ધવુત્તિત્તા ચિત્તજરૂપમેવ ઇધાધિપ્પેતં, ન કમ્મજાદિરૂપં ચિત્તં અનપેક્ખિત્વાવ ઉપ્પજ્જનતોતિ કેચિ વદન્તિ. ‘‘યસ્સ વા પન સમુદયસચ્ચં નુપ્પજ્જતી’’તિ એતેન પન સન્નિટ્ઠાનેન ગહિતો પુગ્ગલો ન ચિત્તં અપેક્ખિત્વાવ ગહિતો, અથ ખો યો કોચિ એવંપકારો, તસ્મા ‘‘તસ્સ દુક્ખસચ્ચં નુપ્પજ્જતી’’તિ એતેન ચ ન ચિત્તાપેક્ખમેવ દુક્ખસચ્ચં વુત્તં, અથ ખો યં કિઞ્ચીતિ ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે યં કિઞ્ચિ દુક્ખસચ્ચં નુપ્પજ્જતીતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતીતિ. ન હિ યમકે વિભજિતબ્બે અવિભત્તા નામ પુચ્છા અત્થીતિ.

‘‘સુદ્ધાવાસાનં દુતિયે ચિત્તેવત્તમાને’’તિ ઇદં સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન યસ્સ યત્થ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થ, નો ચ સમુદયસચ્ચં, તંદસ્સનવસેન વુત્તં. તસ્મિં પન દસ્સિતે તેન સમાનગતિકત્તા દુતિયાકુસલચિત્તતો પુરિમસબ્બચિત્તસમઙ્ગિનો તેનેવ દસ્સિતા હોન્તિ. તેસમ્પિ હિ તત્થ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થ નો ચ તેસં તત્થ સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થાતિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘ઇતરેસં ચતુવોકારપઞ્ચવોકારાન’’ન્તિ એત્થ યથાવુત્તા સુદ્ધાવાસા અગ્ગહિતા હોન્તિ. યથા ‘‘યસ્સ યત્થ દુક્ખસચ્ચં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ તત્થ સમુદયસચ્ચં ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૬૧) એતસ્સ વિસ્સજ્જને ‘‘સુદ્ધાવાસાનં ઉપપત્તિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે’’તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૬૧) એતેનેવ ઉપપત્તિચિત્તુપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિસમાનગતિકા દુતિયાકુસલતો પુરિમસબ્બચિત્તુપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિનો દસ્સિતા હોન્તીતિ ન તે ‘‘ઇતરેસ’’ન્તિ એતેન ગય્હન્તિ, એવમિધાપિ દટ્ઠબ્બન્તિ. ‘‘ઇતરેસ’’ન્તિ વચનં પઞ્ચવોકારાનં વિસેસનત્થં, ન ચતુવોકારાનં. ન હિ તે પુબ્બે વુત્તા વજ્જેતબ્બા સન્તિ પઞ્ચવોકારા વિય યથાવુત્તા સુદ્ધાવાસાતિ. ‘‘અભિસમેતાવીનં તેસં તત્થ દુક્ખસચ્ચઞ્ચ ઉપ્પજ્જિત્થ મગ્ગસચ્ચઞ્ચ ઉપ્પજ્જિત્થા’’તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૪૧) એતેન સન્નિટ્ઠાનેન પુગ્ગલોકાસા અઞ્ઞમઞ્ઞપરિચ્છિન્ના ગહિતાતિ યસ્મિં ઓકાસે અભિસમેતાવિનો, તે એવં ‘‘અભિસમેતાવીન’’ન્તિ એતેન ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. તેન યે કામાવચરે રૂપાવચરે અરૂપાવચરે વા અભિસમેતાવિનો રૂપાવચરં અરૂપાવચરં વા ઉપપન્ના, યાવ તત્થાભિસમયો ઉપ્પન્નો ભવિસ્સતિ, તાવ તે એત્થ ન ગય્હન્તિ, તે પન પુરિમકોટ્ઠાસે ‘‘સુદ્ધાવાસાનં દુતિયે ચિત્તે વત્તમાને’’તિ એવં દસ્સિતેહિ સુદ્ધાવાસે અનુપ્પન્નાભિસમયેહિ સમાનગતિકાતિ વિસું ન દસ્સિતા. ‘‘અનભિસમેતાવીન’’ન્તિ ગહિતા યે સબ્બત્થ તત્થ ચ અનભિસમેતાવિનો, તેસુ સુદ્ધાવાસાનં ગહણકાલવિસેસનત્થં ‘‘સુદ્ધાવાસાનં દુતિયે ચિત્તે વત્તમાને’’તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૪૨) વુત્તન્તિ.

યસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા અગ્ગમગ્ગં પટિલભિસ્સન્તીતિ એતેન વોદાનચિત્તસમઙ્ગિના સમાનગતિકા તતો પુરિમતરચિત્તસમઙ્ગિનોપિ યાવ સબ્બન્તિમતણ્હાસમ્પયુત્તચિત્તસમઙ્ગી, તાવ દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. એસ નયો અઞ્ઞેસુ એવરૂપેસૂતિ.

પવત્તે ચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણેતિ આગતટ્ઠાને પટિસન્ધિચિત્તસ્સપિ ભઙ્ગક્ખણગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં, તથા ‘‘પવત્તે ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે’’તિ આગતટ્ઠાને ચ ચુતિચિત્તસ્સપિ ઉપ્પાદક્ખણસ્સાતિ. ‘‘યસ્સ દુક્ખસચ્ચં ન નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ સમુદયસચ્ચં ન નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૧૧૬) એતસ્સ વિસ્સજ્જને દ્વીસુપિ કોટ્ઠાસેસુ ‘‘અરૂપે મગ્ગસ્સ ચ ફલસ્સ ચ ભઙ્ગક્ખણે’’ઇચ્ચેવ (યમ. ૧.સચ્ચયમક.૧૧૬) વુત્તં, ન વિસેસિતં. કસ્મા? એકસ્સપિ મગ્ગસ્સ ચ ફલસ્સ ચ ભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગિનો ઉભયકોટ્ઠાસભજનતો. યસ્સ દુક્ખસચ્ચં ન નિરુજ્ઝતીતિ એતેન સન્નિટ્ઠાનેન ગહિતેસુ હિ અરુપે મગ્ગફલભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગીસુ કેસઞ્ચિ તિણ્ણં ફલાનં દ્વિન્નઞ્ચ મગ્ગાનં ભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગીનં નિરન્તરં અનુપ્પાદેત્વા અન્તરન્તરા વિપસ્સનાનિકન્તિં ભવનિકન્તિં ઉપ્પાદેત્વા યે ઉપરિમગ્ગે ઉપ્પાદેસ્સન્તિ, તેસં સમુદયસચ્ચં નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ તેસંયેવ પન કેસઞ્ચિ અન્તરા તણ્હં અનુપ્પાદેત્વા ઉપરિમગ્ગઉપ્પાદેન્તાનં મગ્ગફલભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગીનં સમુદયસચ્ચં ન નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ. સામઞ્ઞવચનેનપિ ચ પુરિમકોટ્ઠાસે વુચ્ચમાનેન પચ્છિમકોટ્ઠાસે વક્ખમાને વજ્જેત્વાવ ગહણં હોતીતિ દસ્સિતોયં નયોતિ.

પવત્તિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.